به نقل از ایرنا، صخره های بانروشان در دل رشته کوه های زاگرس، میزبان سندی سنگی است که جدا از اثر هنری، قانون اساسی محلی و تبارنامه سیاسی ایلام در دوران قاجار به شمار می رود.

سنگ نوشته تخت خان در دامنه کوه شاه نخجیر سال 1325 هجری قمری به فرمان غلامرضاخان ابوقداره آخرین والی و حکمران پشتکوه در دوره قاجار به شکل متوازی الاضلاع بر بستر صخره ای تراشیده شده است.

این سنگ نبشته تاریخی مجموعه ای منسجم از آگاهی های تاریخی، تبارشناسی و گزارش های عمرانی دوران قاجار است.

یافته های پژوهشی نشان می دهد این اثر 190 در 145 سانتی متری، با هدف تثبیت مشروعیت سیاسی و مذهبی خاندان والیان و ثبت دقیق دستاوردهای عمرانی آنان در روزگار آشوب های مرزی بر روی سنگ حک شده است.

اما سنگ نوشته تخت خان این روزها با پدیدار شدن لکه های سپید و رسوبات محیطی، حال و روز خوشی ندارد و نیازمند توجه فوری کارشناسان برای مرمت و بازسازی است.

انتشار عکس هایی در فضای مجازی که نشان دهنده نشست رسوبات آهکی و لکه هایی شبیه به ملات بر رویه این اثر ارزشمند است، موجی از نگرانی را میان دوست داران میراث فرهنگی برانگیخت.

این سنگ نوشته مهم ترین سند مکتوب از تاریخچه حکمرانی و اقدام های عمرانی در پشتکوه به شمار می رود.

بررسی های فنی نشان می دهد که سنگ تراشان دوره قاجار برای پدید آوردن این اثر، ابتدا حدود دو سانتی متر از سطح ناهموار صخره را با ابزارهای دستی تراشیده اند تا بستری هموار و آماده برای خوش نویسی فراهم شود.

خط به کار رفته در این اثر، نستعلیق با گرایش به شیوه شکسته است که با ظرافتی خیره کننده توسط میرزا عبدالحسین خان رشنویی (مقرب الخاقان) نگاشته شده است.

حروف به صورت برجسته و با رعایت توازن و تقارن هندسی حکاکی شده اند، به گونه ای که حتی پس از گذشت 123 سال، پویایی و زندگی در رقص خطوط آن جاری است.

رضاقلی حجار با مهارت تمام، این واژگان را بر سنگ جان بخشیده است.

برپایه بازدیدهای میدانی کارشناسان، عوامل آب و هوایی و نفوذ نم ناخواسته در شکاف های صخره، سبب پدید آمدن این لایه های رسوبی شده که در صورت نپرداختن به پاک سازی علمی، می تواند به بافت سنگ و خطوط ظریف کتیبه آسیب های جبران ناپذیری وارد کند.

این سنگ نبشته که با خط نستعلیق و شیوه برجسته کاری نگاشته شده، طول 190 سانتی متری و پهنایی 145 سانتی متری دارد و جزییات دقیقی از شجره نامه والیان ایلام را در دل خود جای داده است.

در پی این گزارش ها، مدیرکل میراث فرهنگی، گردشگری و صنایع دستی استان ایلام به همراه تیم حفاظت و کارشناسان مرمت از محل اثر بازدید کرد.

فرزاد شریفی با تایید لزوم پاک سازی فوری، اعلام کرد که گزارش های کارشناسی حاکی از وجود لکه های ناشی از ملات یا خاک سنگ بر رویه این سنگ نوشته است.

وی افزود: برنامه مدونی برای مرمت و نجات بخشی این اثر ملی تدوین شده و از هفته جاری، عملیات زدودن زنگارها و رسوبات محیطی با روش های علمی آغاز می شود تا اصالت این سند تاریخی حفظ گردد.

مدیرکل میراث فرهنگی، گردشگری و صنایع دستی استان ایلام یادآور شد: با هماهنگی وزارت خانه، عملیات پاک سازی و مرمت علمی اثر با بهره گیری از کارشناسان کارآزموده آغاز می شود.

شریفی گفت: این اقدام با هدف زدودن زنگارهای محیطی و پاسداری از خطوط برجسته کتیبه انجام می شود تا هیچ گونه گزندی به اصل سنگ وارد نشود.

سنگ نوشته تخت خان که در 17 اسفندماه سال 1381 به شماره ی 7999 در فهرست آثار ملی ایران به ثبت رسیده است، روایتی سنگی از پیوند میان حاکمیت محلی و آبادانی منطقه است.

در متن این اثر، نام والیان آن روزگار از جمله اسماعیل خان (سفیر ایران در استانبول)، حسن خان (والی پیشکوه و پشتکوه) و حسینقلی خان به چشم می خورد که بر پایه داده های تاریخی، بسیاری از آنان در نجف اشرف و کربلا به خاک سپرده شده اند، موضوعی که نشان دهنده پیوندهای عمیق مذهبی مردمان این دیار با عتبات عالیات است.

افزون بر تبارشناسی، این سنگ نوشته کارنامه ای از فعالیت های مدنی دوران غلامرضاخان والی است.

حفر قنات های مهم مانند سرداریه به دست استادکاران اصفهانی، ساخت قلعه و حمام در حسین آباد (ایلام کنونی) و ایجاد نخلستان ها و باغ های گسترده، از جمله مواردی است که بر پیشانی صخره بانروشان نقش بسته است.

این سنگ نبشته در واقع، گزارشی شفاف از مدیریت منابع آب و توسعه شهری در بیش از یک سده پیش است.

کارشناسان بر این باورند که پاسداری از تخت خان، افزون بر حفظ اثری تاریخی، صیانت از حافظه تاریخی یک دوره حکومت در پهنه زاگرس است.

منطقه بانروشان و پیرامون سنگ نوشته تخت خان از دیرباز تا کنون به دلیل سایه سار درختان بلوط، چشمه های فصلی و دسترسی آسان در مسیر ایلام به مهران و عراق یکی از مهم ترین تفرجگاه های بومیان و گردشگران بوده است اما این هم نشینی هفتگی انسان و تاریخ، نیازمند بازنگری در فرهنگ پاسداری از میراث کهن است.

تخت خان سندی زنده از زیست بوم و تاریخ ایلام به شمار می رود، با این همه، قرارگیری این اثر در یکی از شلوغ ترین کانون های تفریحی استان، آن را در معرض آسیب های مستقیم رفتاری قرار داده است.

کارشناسان بر این باورند که بهترین و پایدارترین سامانه حفاظتی، آگاهی بخشی به مردمی است که روزهای تعطیل خود را در کنار این اثر تاریخی سپری می کنند.

نقش مردم در پاسداری از تخت خان

پژوهشگران حوزه میراث فرهنگی تأکید دارند که هم جواری تفرجگاه با این اثر ملی، رعایت نکته های زیست محیطی و مراقبتی ویژه ای را از سوی خانواده ها می طلبد.

برافروختن آتش، پدیده ناپسند یادگاری نویسی و یا خط اندازی با اشیای نوک تیز، پاشیدن رنگ یا اسپری بر دیواره ها، آسیبی جبران ناپذیر به این شناسنامه تاریخی وارد کرده و هرگونه استفاده از مواد شیمایی، سبب نفوذ رطوبت و نمک در بافت سنگ شده و پوسته پوسته شدن کتیبه را شتاب می بخشد.

پراکنده ساختن زباله ها به ویژه پلاستیک و مواد اسیدی در حاشیه و پای اثر، چهره تفرجگاه را مخدوش کرده و به فرسایش خاک پیرامون صخره دامن می زند.

حفاظت فیزیکی از سوی یگان حفاظت، شرطی لازم است اما به تنهایی کافی نیست و هنگامی که مردم این اثر به را بخشی از هویت خانوادگی و شناسنامه سرزمینی خود بدانند، خودشان به بهترین نگاهبانان آن تبدیل می شوند.

آگاهی دادن به کودکان درباره ارزش این سنگ نوشته ی 120 ساله، گزارش دادن هرگونه رفتار نامتعارف یا آسیب رسان به سامانه های مردمی میراث فرهنگی، و گسترش فرهنگ دیدن و آسیب نرساندن ، نقشی سرنوشت ساز در بقای تخت خان دارد.

تخت خان هدیه ای از روزگار کهن است که تا به امروز در امان مانده و به دست ما رسیده بنابراین لذت بردن از طبیعت سرسبز بان روشان نباید به بهای آسیب دیدن این یادگار تاریخی تمام شود و با همراهی خانواده ها و گردشگران، می توان تفرجگاه تخت خان را به الگویی درخشان از پیوند گردشگری طبیعی و پاسداری فرهنگی در پهنه زاگرس تبدیل کرد.

با توجه به موقعیت این اثر در مسیر اصلی گردشگری و راه زائران اربعین، بهسازی پیرامونی و ایجاد پوشش های حفاظتی استاندارد می تواند از تکرار آسیب های ناشی از عوامل محیطی و انسانی جلوگیری کند تا این لوح ماندگار، همچنان به عنوان نگین آثار تاریخی شهرستان مهران بدرخشد.

با توجه به موقعیت این اثر در مسیر اصلی گردشگری و راه زائران اربعین، بهسازی پیرامونی و ایجاد پوشش های حفاظتی استاندارد می تواند از تکرار آسیب های ناشی از عوامل محیطی و انسانی جلوگیری کند تا این سنگ نبشته ماندگار، همچنان به عنوان نگین آثار تاریخی شهرستان مهران بدرخشد.