به نقل از اقتصادنیوز، افزایش محدودیت ها در مسیرهای تجاری ایران، این بار تنها به تحریم های مالی و محدودیت های دریایی محدود نمانده و مسیرهای زمینی و مرزهای تجاری کشور را نیز در معرض فشار قرار داده است. در چنین شرایطی، تجارت با کشورهای همسایه که همواره یکی از راه های دور زدن محدودیت های خارجی و تأمین نیازهای وارداتی و صادراتی ایران بوده، با چالش های تازه ای روبه رو شده است.

اقتصادنیوز: طرح دروازه آهنین با هدف محدودسازی مسیرهای زمینی تجارت ایران، نگرانی هایی درباره آینده مبادلات خارجی کشور ایجاد کرده است. اما این طرح تا چه اندازه می تواند تجارت ایران را مختل کند؟ آیا با انسداد مسیرهای تجاری مواجه خواهیم شد یا افزایش هزینه های حمل ونقل و لجستیک، شکل تازه ای از فشار اقتصادی بر ایران خواهد بود؟

این وضعیت در حالی رخ می دهد که بخش قابل توجهی از صنایع کشور برای تأمین مواد اولیه و قطعات به واردات وابسته اند و بخشی دیگر نیز برای ادامه فعالیت به امکان صادرات محصولات خود نیاز دارند. در نتیجه، اختلال هم زمان در مسیرهای واردات و صادرات می تواند فراتر از کاهش مبادلات تجاری، به زنجیره تولید، تأمین کالاهای اساسی، اشتغال و سطح عمومی قیمت ها سرایت کند.

تلاش آمریکا برای مسدود کردن مسیرهای ورود و خروج کالا به ایران

در همین رابطه، دکتر محمدمهدی بهکیش، اقتصاددان، در گفت وگو با اقتصادنیوز به تشریح پیامدهای محدودیت مسیرهای زمینی، وضعیت تجارت با کشورهای همسایه و خطر توقف فعالیت صنایع در صورت تداوم این شرایط پرداخته است.

این اقتصاددان در ابتدا در پاسخ به این پرسش که آمریکا از تشکیل نیروی ویژه دروازه آهنین با هدف مختل کردن مسیرهای زمینی ایران خبر داده است. از منظر اقتصادی و تجاری، این اقدام چه تفاوتی با تحریم های قبلی و محدودیت های دریایی دارد و چه بخش هایی از تجارت خارجی ایران را هدف قرار می دهد؟ گفت: هر اندازه دایره ورود و خروج کالا سخت تر شود، به همان میزان تبعات منفی بیشتری برای اقتصاد به همراه خواهد داشت. به نظر می رسد آمریکایی ها در این زمینه بسیار فعال هستند و به طور مرتب با کشورهای همسایه در حال گفتگو هستند تا آن ها را قانع کنند راه های ورود و خروج کالا با ایران را مسدود کنند و تا حدودی نیز در این مسیر موفق شده اند. البته همسایگان ایران نه صرفاً به خاطر ایران، بلکه به دلیل منافع و تجارت خودشان، تمایل چندانی به مسدودسازی این مسیرها ندارند.

اثر مسدود شدن مرزهای ایران بر تجارت و صنعت ترکیه و عراق

او گفت: ترکیه تجارت قابل توجهی با ایران دارد و رفت وآمد ایرانی ها همواره موجب رونق اقتصادی ترکیه بوده است، تا جایی که شاید بتوان گفت تحریم های ایران طی چهل سال گذشته یکی از عوامل بسیار مهم رشد و توسعه ترکیه بوده است. در خصوص عراق نیز حجم تجارت سالانه ایران نزدیک به 10 میلیارد دلار بوده و عراقی ها به شدت به این تجارت وابسته هستند. زمانی که این مسیرها مسدود می شود، فشار ناشی از آن فقط متوجه ایران نیست، بلکه تجارت و صنعت کشورهایی مانند ترکیه و عراق را نیز که کالاهایی به ایران صادر می کردند یا از ایران کالا وارد می کردند، تحت تأثیر قرار می دهد.

او افزود: عراق بیشتر واردکننده کالا از ایران بوده و ترکیه صادرکننده کالا است؛ بنابراین هر دو کشور متضرر می شوند و به دلیل زیانی که خود متحمل می شوند، انسداد کامل این دروازه ها برای آن ها خوشایند نیست. با این حال، منافع و روابط این کشورها با آمریکا بسیار گسترده تر است و هنگامی که میان حفظ منافع با آمریکا و تجارت با ایران قرار می گیرند، طبیعی است که منافع ارتباط با آمریکا را ترجیح می دهند و از این رو شروع به انسداد راه ها کرده اند؛ اگرچه این مسیرها هرگز به صورت 100 درصدی بسته نخواهند شد.

این اقتصاددان تصریح کرد: دلیل عدم امکان انسداد کامل این است که در کنار مسیرهای رسمی، راه های قاچاق باز می شود. البته حجم قاچاق بسیار کوچک تر خواهد بود، اما هزینه های آن برای هر دو طرف به مراتب بیشتر می شود و اصولاً هر دو کشور در حجم های بسیار کمتر درگیر فعالیت های غیررسمی می شوند. ایران حتی در مرزهای ترکمنستان نیز دچار مشکل شده و پاکستان نیز بسیار زودتر از دیگران به این روند پیوسته است. هر یک از این کشورها بهانه های متفاوتی مطرح می کنند؛ یکی بهانه های فنی می آورد، پاکستانی ها موانع تعرفه ای ایجاد کرده اند و ترکیه از مسیرهای دیگر اقدام می کند، اما علت اصلی تمامی این رفتارها، فشارهای اعمال شده از سوی آمریکا است.

او در ادامه به تشریح آمارهای تجاری پرداخت و گفت: قبل از وقوع جنگ، مجموع واردات کشور از مرزهای زمینی و دریای خزر حداکثر 25 تا 30 میلیون تن در سال بوده است. این در حالی است که حجم واردات و صادرات از بنادر جنوبی کشور حدود 150 تا 180 میلیون تن بوده است؛ به این معنی که مجموع مرزهای زمینی به همراه دریای خزر حداکثر یک ششم کل واردات و صادرات کشور را تشکیل می داده است. بنابراین حدود 80 درصد از واردات و صادرات کشور از مرزهای جنوبی انجام می شده که متأسفانه مدت زیادی است این مسیرها مسدود شده اند.

بهکیش افزود: در صورت عدم دستیابی به توافق، همین 20 تا 25 میلیون تنی هم که می توانست از طریق مرزهای زمینی وارد شود، احتمالاً به حدود 5 تا 6 میلیون تن در سال آن هم به صورت قاچاق کاهش خواهد یافت. این اتفاق ضربه بسیار بزرگ و سنگینی به صنایع کشور وارد خواهد ساخت و حتی تأمین کالاهای اساسی کشور نیز با مشکلات جدی مواجه خواهد شد. همواره هر کشوری به ویژه در زمینه کالاهای اساسی دارای ذخایر ملی است که ایران نیز از آن برخوردار بوده و به همین دلیل طی چند ماه گذشته کشور با کمبود جدی مواجه نشده است.

انبارهای کارخانه های فعال پتروشیمی به دلیل عدم امکان صادرات، از محصول پر شده است

او خاطرنشان کرد: با این حال، اگرچه آمار دقیق ذخایر کالاهای مختلف در دست نیست، اما قطعاً در یکی دو ماه آینده احتمال بروز مشکلات جدی بسیار بالا خواهد بود. کارخانه ها عموماً ذخایر خود را مصرف کرده اند و موضوع مهم تر این است که برای مثال، انبارهای کارخانه های فعال پتروشیمی به دلیل عدم امکان صادرات، از محصول پر شده است. تنها مقدار کمی از تولیدات صرف نیاز داخلی می شود که آن هم به دلیل افزایش قیمت ها، با کاهش شدید تقاضا در داخل مواجه شده است. بسیاری از کارخانه ها دیگر فضایی در انبارهای خود برای نگهداری تولیدات جدید ندارند و بر اساس شنیده ها، برخی از واحدهای پتروشیمی هم اکنون با حدود 10 درصد ظرفیت خود فعالیت می کنند و ممکن است به زودی مجبور به توقف کامل خطوط تولید خود شوند.

این اقتصاددان در ادامه افزود: اکثر کارخانه های کشور به مواد اولیه نیازمند هستند و از آنجا که مواد اولیه در اختیار آن ها قرار نمی گیرد یا با قیمت های بسیار بالا تأمین می شود، قیمت تمام شده محصول نهایی به قدری گران می شود که دیگر خریدار ندارد و از این رو تولید آن ها رو به توقف است. دسته دیگری از صنایع نیز صادرات محور هستند مانند پتروشیمی ها و فولادها؛ برای نمونه اکثر مواد اولیه پتروشیمی ها داخلی است، اما به دلیل عدم امکان صادرات محصول، تولید آن ها در حال متوقف شدن است.

او افزود: هر دو گروه از صنایع در ایران به شدت دچار لطمه و آسیب شده اند و به دلیل عدم تأمین واردات یا عدم امکان صادرات، چرخ تولید آن ها در حال متوقف شدن است. واحدهایی که اقدام به واردات مواد اولیه می کنند با مشکلات جدی روبه رو هستند؛ حتی در خصوص دارو که کالایی بسیار سبک است و می تواند در حجم های کم منتقل شود، به دلیل مسدود بودن خطوط پروازهای هوایی، واردات مواد اولیه دارویی کشور هم اکنون به شدت با بحران مواجه شده است. دارو کالایی نیست که بتوان آن را به راحتی از طریق قاچاق وارد کرد، زیرا فاقد اطمینان لازم بوده و نیازمند رعایت استانداردهای خاص حمل ونقل است.

او تأکید کرد: بنابراین کشور از نظر دارویی به شدت با مشکل مواجه خواهد شد و در زمینه کالاهای اساسی به ویژه نهاده ها و مواد اولیه تولید مرغ نیز چالش های بسیار شدیدی ایجاد خواهد شد. آثار و تبعات این وضعیت در بازار به صورت افزایش چشمگیر تورم نمایان می شود، زیرا از یک سو تقاضای داخلی به شدت کاهش یافته و از سوی دیگر عرضه کالا با افت به مراتب شدیدتری مواجه شده است که در نتیجه آن، قیمت ها با سرعت زیادی در حال رشد است.

کارخانه ای که با 10 درصد ظرفیت کار می کند یا در آستانه تعطیلی است، حداکثر یک یا دو ماه می تواند حقوق بپردازد

بهکیش تصریح کرد: این روند موجب می شود در آینده ای نه چندان دور، حتی در صورت وجود کالا، مردم توانایی خرید نداشته باشند؛ چنان که هم اکنون نیز همین شرایط حاکم شده و امکان شکل گیری تقاضای مؤثر و خرید وجود ندارد و در نتیجه بازار رو به رکود و توقف کامل می رود. برای نمونه، یک واحد صنفی و مغازه در هر نقطه ای از شهر، زمانی که حجم مبادلاتش از حد مشخصی پایین تر بیاید، توانایی پرداخت اجاره بها و تأمین حقوق نیروی انسانی خود را از دست می دهد.

وی افزود: کارخانه ها نیز به همین ترتیب توان پرداخت حقوق ماهانه را نخواهند داشت؛ کارخانه ای که با 10 درصد ظرفیت کار می کند یا در آستانه تعطیلی است، حداکثر یک یا دو ماه می تواند حقوق بپردازد و پس از آن مجبور به تعدیل و بیکار کردن پرسنل خواهد شد که این امر کشور را با موجی بسیار گسترده از بیکاری مواجه می سازد. از سوی دیگر، تأمین نیازهای اولیه خوراکی نیز با مشکل مواجه می شود که هم اکنون نیز شده است؛ در پی آن ابتلا به بیماری ها در جامعه افزایش یافته و هزینه های درمان بر بودجه بهداشت و درمان کشور بار می شود و فشار سنگینی به بیمارستان ها و بخش پزشکی وارد می گردد.

این اقتصاددان هشدار داد: در چنان شرایطی با کمبود دارو، نرخ مرگ ومیر افزایش خواهد یافت و این یک زنجیره بسیار خطرناک را رقم می زند که نیازمند توجه ویژه است؛ از این رو باید هرچه سریع تر و به هر ترتیب ممکن توافق صورت گیرد تا این محاصره برداشته شود.

صادرات نفت کشور تقریباً به صفر رسیده است

بهکیش در رابطه با وضعیت بخش انرژی کشور و تأثیر آن بر خطوط تولیدی صنایع گفت: صادرات نفت کشور تقریباً به صفر رسیده و توان صادرات وجود ندارد، موضوعی که شخص رییس جمهور نیز آن را اعلام کرده است. چاه های نفتی فعال که عمدتاً به صورت آرتزین هستند، مسدودسازی آن ها هزینه های فوق العاده بالایی دارد و از سوی دیگر، بخش تولید خوراک برای پالایشگاه های داخلی نیز به شدت دچار آسیب و لطمه می شود. بخش پالایشگاهی کشور نیز با چالش مواجه است، زیرا اصولاً قیمت فروش نفت، بنزین و فرآورده های انرژی در کشور به دلیل یارانه های پنهان گسترده در کلیت سیستم، هیچ تناسبی با قیمت تمام شده ندارد و این امر اکنون مشکلات عدیده ای ایجاد می کند.

او در پایان خاطرنشان کرد: در نتیجه این اختلالات، کشور در روزهای آینده در بخش انرژی شامل برق و گاز با مشکلات بسیار جدی مواجه خواهد شد و اگر توان تأمین برق و گاز کارخانه ها وجود نداشته باشد، همین چرخ نیمه فعال و لنگان تولید نیز به طور کامل متوقف خواهد شد. سیل بیکاری ناشی از این توقف، خشم و تبعات اجتماعی و پیامدهای آن در جامعه فوق العاده هشداردهنده است.