به نقل از خبرآنلاین نسل زد را نمی توان صرفاً نسلی دانست که بیشتر از نسل های قبل از تلفن همراه و شبکه های اجتماعی استفاده می کند. بخش مهمی از هویت، روابط، یادگیری و تجربه زیسته این نسل در فضای دیجیتال شکل گرفته است؛ موضوعی که تفاوت های نسلی را از سطح سلیقه و سبک زندگی فراتر می برد و پرسش های تازه ای درباره حقوق کودک، حریم خصوصی، آزادی بیان و استقلال نوجوانان مطرح می کند.

دکتر محمدمهدی سیدناصری، حقوقدان، مدرس دانشگاه و پژوهشگر حقوق بین الملل کودکان، در گفت وگو با خبرآنلاین، از ضرورت فهم جهان نسل زد و بازنگری در نگاه بزرگسالان به این نسل می گوید.

مشروح این گفت وگو را در ادامه می خوانید:

نسل زد را باید نسلی دانست که در جهان دیجیتال اجتماعی شده است. تفاوت اصلی این نسل با نسل های پیشین، فقط در میزان استفاده از فناوری نیست؛ بلکه به محیطی برمی گردد که در آن رشد کرده و جهان را شناخته است. نسل های قبل با کمبود اطلاعات مواجه بودند، اما نسل زد در شرایط وفور اطلاعات زندگی می کند. این نسل امکان دارد در زمانی کوتاه به اطلاعات و دیدگاه های مختلف دسترسی پیدا کند و حتی صدای خود را در مقیاسی جهانی به گوش دیگران برساند.

البته این وضعیت در کنار فرصت ها، چالش هایی هم دارد؛ از جمله مقایسه اجتماعی، قضاوت دائمی و فشار الگوریتم ها. ردپای دیجیتال نیز بخشی از تجربه زندگی این نسل شده است. بنابراین، تفاوت نسل زد را باید در زیست جهان متفاوت او بررسی کرد؛ نسلی که بخش مهمی از روابط و تجربه هایش در محیطی شکل می گیرد که مرزهای آن با جهان واقعی همیشه روشن نیست.

چرا برخی بزرگسالان نسل زد را کم حوصله، فردگرا یا ناسازگار می دانند؟

بخشی از این قضاوت ها ناشی از شکاف میان تجربه زیسته نسل های مختلف است. بزرگسالان معمولاً رفتار نسل جدید را با معیارهایی می سنجند که از تجربه دوران کودکی و نوجوانی خودشان به دست آورده اند؛ درحالی که نسل زد در شرایط اجتماعی و ارتباطی متفاوتی رشد کرده است. نباید هر تفاوتی را به معنای انحراف یا ضعف تلقی کرد.

برای مثال، آنچه گاهی بی حوصلگی یا بی تفاوتی نامیده می شود، ممکن است واکنشی به حجم بالای اطلاعات، فشار مقایسه اجتماعی یا شرایط نامطمئن پیرامون این نسل باشد. البته نباید نسل زد را هم ایده آل سازی کرد. این نسل نیز با فشارهای روانی، اخبار بحران ها، ناامنی اقتصادی و نگرانی درباره آینده روبه روست. شناخت این شرایط، پیش نیاز قضاوت منصفانه درباره رفتار نوجوانان است.

تفاوت نسل زد با نسل های قبل چه تغییری در مفهوم مشارکت و شنیده شدن کودکان ایجاد کرده است؟

یکی از موضوعات مهم در حقوق کودک، به رسمیت شناختن حق مشارکت و شنیده شدن است. بر اساس ماده 12 کنوانسیون حقوق کودک، کودک حق دارد در موضوعاتی که بر زندگی او اثر می گذارند، دیدگاه خود را بیان کند و متناسب با سن و میزان رشدش مورد توجه قرار بگیرد.

نسل زد به واسطه حضور در فضای دیجیتال، امکان بیشتری برای بیان دیدگاه ها و ارتباط با دیگران پیدا کرده است. بااین حال، فراهم بودن امکان اظهار نظر به معنای تحقق کامل حق مشارکت نیست. باید دید آیا خانواده، مدرسه و نهادهای اجتماعی واقعاً برای شنیدن نظرات کودکان آمادگی دارند یا همچنان تصمیم ها را بدون در نظر گرفتن دیدگاه آن ها اتخاذ می کنند. کودک صرفاً موضوع حمایت نیست؛ او دارنده حق است و باید در تصمیم های مرتبط با زندگی خود نیز دیده شود.

حقوق دیجیتال نسل زد شامل چه حقوقی است و چه تهدیدهایی حریم خصوصی این نسل را تحت تأثیر قرار می دهد؟

بسیاری از حقوقی که امروز در فضای دیجیتال مطرح می شوند، حقوق تازه ای نیستند؛ بلکه همان حقوق شناخته شده کودکان اند که در محیط دیجیتال شکل و مصداق متفاوتی پیدا کرده اند. حق حریم خصوصی، دسترسی به اطلاعات، آزادی بیان و رشد شخصیت از جمله این حقوق هستند.

در فضای دیجیتال، داده های مربوط به رفتار، علایق، موقعیت مکانی، ارتباطات و جست وجوهای کودکان جمع آوری می شود. این اطلاعات می توانند برای تحلیل رفتار و پیش بینی علایق آن ها مورد استفاده قرار بگیرند. الگوریتم ها از یک طرف امکان دسترسی و ارتباط را افزایش می دهند و از طرف دیگر می توانند به ابزاری برای کنترل و جهت دهی رفتار تبدیل شوند.

موضوع مهم دیگر، شکل گیری گذشته دیجیتال کودک پیش از آن است که توان تصمیم گیری مستقل داشته باشد. ممکن است خانواده ها عکس ها، اطلاعات و بخش هایی از زندگی خصوصی فرزندشان را منتشر کنند؛ درحالی که کودک هنوز امکان انتخاب آگاهانه درباره حضور دیجیتال خود را ندارد. در این میان، حق بر فراموش شدن اهمیت پیدا می کند؛ که آیا کودک باید تا بزرگسالی حامل تصمیم هایی باشد که دیگران درباره حضور دیجیتال او گرفته اند؟

شرایط نسل زد در ایران چه تفاوتی با نوجوانان کشورهای دیگر دارد؟

نسل زد در ایران علاوه بر ویژگی های عمومی این نسل، تحت تأثیر شرایط خاص اجتماعی، اقتصادی و ارتباطی کشور نیز قرار دارد. محدودیت های اینترنت، فیلترینگ و استفاده از فیلترشکن ها، تجربه متفاوتی از حضور در فضای دیجیتال برای نوجوان ایرانی ایجاد کرده است. این نسل هم زمان در دو جهان زندگی می کند: جهان واقعی با محدودیت ها و شرایط خاص خود و جهان دیجیتال که امکان دسترسی به اطلاعات و ارتباطات گسترده تری را فراهم می کند.

در چنین شرایطی، شکاف میان دسترسی به اطلاعات و امکان بیان دیدگاه ها می تواند بیشتر شود. نمی توان برای مواجهه با این وضعیت صرفاً به کنترل و محدودسازی متوسل شد. مسئله اصلی، ایجاد تعادل میان حمایت و محدودیت، امنیت و آزادی و مصلحت کودک و استقلال تدریجی اوست. نوجوان ایرانی نیز باید به عنوان شهروندی در حال شکل گیری و دارنده حق دیده شود، نه صرفاً مصرف کننده فناوری.

خانواده ها در مواجهه با حضور دیجیتال نسل زد چه مسئولیتی دارند؟

خانواده ها باید جهان نسل جدید را بشناسند و به جای آنکه صرفاً به دنبال کنترل رفتار نوجوانان باشند، برای گفت وگو و شنیدن دیدگاه های آن ها فرصت ایجاد کنند. نسل زد محصول جهانی است که بزرگسالان در ساختن آن نقش داشته اند؛ بنابراین نمی توان تمام مسئولیت چالش های این نسل را بر دوش خود نوجوانان گذاشت.

حمایت از کودک در فضای دیجیتال ضروری است، اما این حمایت نباید به نادیده گرفتن حق انتخاب و استقلال تدریجی او منجر شود. خانواده باید درباره خطرها و فرصت های فضای مجازی با فرزند خود گفت وگو کند و در کنار فراهم کردن امنیت، حق دسترسی به اطلاعات و بیان دیدگاه را نیز به رسمیت بشناسد. نگاه صرفاً محدودکننده ممکن است فاصله میان والدین و نوجوانان را بیشتر کند و فرصت گفت وگوی مؤثر را از بین ببرد.

سیاست گذاران و جامعه برای مواجهه درست با نسل زد باید چه تغییری در نگاه خود ایجاد کنند؟

نسل زد را نباید مسئله ای برای حل کردن دانست؛ این نسل را باید فهمید. لازم است نگاه خود را از کودکِ صرفاً تحت کنترل به کودکِ صاحب حق تغییر دهیم. حق شنیده شدن، دسترسی به اطلاعات، حریم خصوصی و مشارکت باید در تصمیم گیری های مربوط به کودکان مورد توجه قرار بگیرد.

فناوری می تواند فرصت های مهمی برای یادگیری، ارتباط و رشد فراهم کند، اما این فرصت ها زمانی به نفع کودکان خواهد بود که با حمایت و رعایت حقوق آن ها همراه شود. نسل زد نشانه شکل گیری نوع دیگری از کودکی است؛ کودکی ای که در مرز میان انسان و فناوری، جهان واقعی و دیجیتال و حمایت و استقلال قرار دارد. مسئله اصلی این نیست که نسل زد چرا شبیه ما نیست؛ مسئله این است که آیا ما آماده ایم نسلی را که شبیه ما نیست، با حقوق خودش به رسمیت بشناسیم یا نه.