معاون شورای راهبردی روابط خارجی در گفت‌وگو با «گروه رسانه‌ای دنیای اقتصاد» سناریوهای پیش روی ایران و آمریکا را تشریح کرد

دنیای اقتصاد: تحولات ناشی از جنگ 40روزه، بار دیگر ضرورت بازنگری در راهبردهای سیاست خارجی و دفاعی ایران را به کانون بحث‌های کارشناسی بازگردانده است؛ از چشم‌انداز روابط تهران و واشنگتن و امکان دستیابی به توافقی پایدار گرفته تا آینده تنگه هرمز، نقش میانجی‌های منطقه‌ای و شکل‌گیری نظم امنیتی جدید در خلیج فارس. در این میان، ناکارآمدی راهبرد بازدارندگی هسته‌ای پیشین و بحث درباره تغییر دکترین هسته‌ای نیز به یکی از پرسش‌های مهم پیش‌روی سیاستگذاران تبدیل شده است. دکتر سید جلال دهقانی فیروزآبادی استاد دانشگاه علامه طباطبایی و معاون شورای راهبردی روابط خارجی در گفت‌وگویی با مجموعه رسانه‌ای «دنیای اقتصاد»، سناریوهای پیش‌روی تقابل ایران و آمریکا و الزامات عبور از وضعیت نه جنگ و نه صلح را بررسی کرده است. دهقانی فیروزآبادی معتقد است در کوتاه‌مدت، احتمال تداوم وضعیت نه جنگ و نه صلح وجود دارد، اما این شرایط به دلیل هزینه‌های سنگین برای دو طرف نمی‌تواند پایدار بماند. این استاد روابط بین‌الملل درباره چشم‌انداز مذاکرات ایران و آمریکا گفت: ایران نباید اهدافی را که آمریکا در جنگ نتوانسته به دست آورد، در میز مذاکره به این کشور واگذار کند....

آیا تحولات پس از جنگ 40روزه و شهادت رهبر معظم انقلاب به تغییر رویکرد سیاست خارجی ایران، به‌ویژه در قبال آمریکا، منجر شده است؟

با وجود طرح دیدگاه‌های مختلف درباره ضرورت تغییر پارادایم در سیاست خارجی، تاکنون چنین تحولی رخ نداده و دست‌کم در کوتاه‌مدت نیز بعید است اتفاق بیفتد. هرچند جنگ، به‌ویژه در حوزه سیاست منطقه‌ای و همسایگی، بر راهبردها و تاکتیک‌های کشور تاثیر گذاشته است. در مورد روابط با آمریکا، بعید می‌دانم در آینده نزدیک امکان عادی‌سازی روابط وجود داشته باشد؛ مگر آنکه آمریکایی‌ها دست‌کم سه واقعیت اساسی را به رسمیت بشناسند: منافع ملی، هویت و ماهیت و در نهایت موجودیت جمهوری اسلامی ایران.

آیا پیش از جنگ 12روزه، دیپلماسی می‌توانست مانع جنگ شود؟ آیا موافقت ایران با غنی‌سازی صفر به توافق با ترامپ می‌انجامید؟ آیا دیپلماسی ایران ناکارآمد بود و اساسا در دوره بایدن نیز امکان دستیابی به چنین توافقی وجود داشت؟

به نظر من دیپلماسی ناکارآمد نبود؛ بلکه مساله را باید کلان‌تر از این نگاه کرد، مبنی بر اینکه ترامپ تصمیم داشت به ایران حمله کند. ضمن اینکه مناقشه ایران و آمریکا اختلافی چندلایه است که در سه سطح قابل بررسی است: نخست، تعارض منافع ملی و به‌رسمیت‌نشناختن منافع ایران از سوی واشنگتن؛ دوم، تقابل ایدئولوژیک میان دو نظام فکری و سیاسی، یعنی لیبرال‌دموکراسی آمریکایی و مبانی جمهوری اسلامی؛ و سوم، اختلاف هویتی و تمدنی که به باور من، در جنگ‌های 12روزه و 40روزه نیز نمود یافت. ازاین‌رو، تقلیل این مناقشه به اختلافات محدود و قابل حل با چند امتیاز، نادیده‌گرفتن ریشه‌های عمیق آن است.

با توجه به ریشه‌های عمیق و چندلایه مناقشه ایران و آمریکا، آیا می‌توان گفت این تقابل اساسا پایانی نخواهد داشت؟

مناقشه ایران و آمریکا الزاما بدون پایان نیست. باید میان پایان دائمی اختلافات و پایان موقت یا مدیریت آنها تمایز قائل شد. می‌توان از طریق روندی تدریجی و مرحله‌به‌مرحله، تنش‌ها را کاهش داد و به نوعی پایان موقت منازعه رسید؛ مشروط بر آنکه طرف مقابل نیز انعطاف و آمادگی لازم را داشته باشد و در آمریکا عقلانیت راهبردی برای کاهش تنش با ایران شکل بگیرد.

با توجه به ناکامی ترامپ در دستیابی به اهداف خود در جنگ 40روزه، آیا مذاکرات کنونی می‌تواند به توافقی منجر شود که زمینه خروج آمریکا از جنگ را فراهم کند؟

ترامپ نباید اهدافی را که در میدان جنگ به دست نیاورده، از طریق مذاکره به دست آورد. تفاهم‌نامه اسلام‌آباد می‌توانست فرصتی برای خروج آمریکا از جنگ باشد، اما اجرای آن به پذیرش شروط اولیه، از جمله رفع محاصره و بازگشایی تنگه هرمز، وابسته بود. حتی آغاز مذاکرات هسته‌ای نیز به توافق مقدماتی بر سر این شرایط نیاز داشت. در مجموع، تفاهم‌نامه اسلام‌آباد روی کاغذ توافق مناسبی بود، اما اجرای آن به اراده ترامپ بستگی داشت؛ موضوعی که از ابتدا با توجه به مواضع پیشین او درباره برجام و انتقاد از پرداخت پول به ایران، نسبت به آن بدبین بودم. لذا تعهد روی کاغذ با آمریکا صرفا کارآمد نیست، بلکه تضمین‌های عملی نیز باید دریافت کنیم.

خواسته‌های اصلی ایران در مذاکرات با آمریکا چیست، تهران در برابر رفع محاصره و آزادسازی دارایی‌ها چه تعهداتی باید بپذیرد و چشم‌انداز توافق، به‌ویژه در پرونده هسته‌ای، چگونه است؟

مطالبات اصلی ایران شامل رفع محاصره، آزادسازی دست‌کم بخشی از دارایی‌های بلوکه‌شده، پایان قطعی جنگ، خودداری آمریکا از مداخله در امور داخلی ایران و اعطای برخی معافیت‌های نفتی است. این موارد در مقابل بازگشایی تنگه است؛ پس از آن نیز می‌توان درباره بازرسی از تاسیسات آسیب‌دیده و سرنوشت مواد غنی‌شده مذاکره کرد. در پرونده هسته‌ای نیز سه محور اصلی اختلاف با غرب از سال 1382 مطرح است شامل محدودسازی برنامه هسته‌ای، شفافیت و نظارت بین‌المللی. مطالبه محوری ایران، پذیرش حق غنی‌سازی و امکان اعمال آن است؛ سپس می‌توان درباره سطح و درصد غنی‌سازی، تعداد سانتریفیوژها و میزان تولید و ذخیره‌سازی اورانیوم مذاکره کرد.

درباره حدود بیش از 400 کیلوگرم اورانیوم غنی‌شده 60 درصد نیز گزینه‌هایی مانند تحویل به طرف مقابل، انتقال به کشور ثالث از جمله روسیه یا چین و رقیق‌سازی در داخل یا خارج از ایران مطرح است. نقش آژانس و متخصصان خارجی نیز می‌تواند در این زمینه بررسی شود. با این حال، مساله اساسی، ترتیب اجرای تعهدات است. ایران نباید همه امتیازات خود، از جمله مواد هسته‌ای یا ابزارهای بازدارنده‌اش را در ابتدا واگذار کند، بدون آنکه تضمینی برای اجرای تعهدات آمریکا و رفع تحریم‌ها داشته باشد. تجربه رفتار واشنگتن و به‌ویژه ترامپ نشان داده است که نمی‌توان صرفا به تعهدات اعلام‌شده آمریکا اعتماد کرد.

با توجه به اهمیت تنگه هرمز در مذاکرات و ادعای آمریکا درباره کنترل و باز بودن این آبراه، آیا واقعا می‌توان گفت تنگه هرمز به وضعیت عادی بازگشته است؟

به اعتقاد من، مساله تنگه هرمز را نمی‌توان صرفا از منظر امکان عبور کشتی‌ها بررسی کرد؛ زیرا حتی اگر ایران کنترل موثری بر تنگه نداشته باشد، استقرار گسترده نیروها و تجهیزات نظامی آمریکا برای تضمین امنیت کشتیرانی نمی‌تواند راهکاری دائمی باشد. وضعیت اضطراری و استفاده از مسیرها و سازوکارهای جایگزین نیز نمی‌تواند جایگزین شرایط عادی تجارت دریایی شود. از سوی دیگر، تداوم قیمت نفت در محدوده 100 تا 115 دلار، با وجود ادعای بازگشایی تنگه، نشان می‌دهد که بازار همچنان با نااطمینانی مواجه است. هزینه‌های بیمه، حمل‌ونقل، ریسک امنیتی عبور کشتی‌ها و حتی دستمزد ملوانان، از جمله عواملی هستند که هزینه نهایی انتقال نفت و کالا را افزایش می‌دهند؛ به‌طوری‌که هزینه بیمه در برخی موارد تا 40 درصد رشد کرده است. در مقابل، ادامه محاصره ایران نیز روزانه ‌میلیون‌ها دلار هزینه به آمریکا تحمیل می‌کند. بنابراین، نه آمریکا می‌تواند برای مدتی نامحدود نیروهای خود را در منطقه در حالت آماده‌باش نگه دارد و نه ایران و آمریکا می‌توانند بدون تحمل هزینه‌های سنگین، وضعیت نه جنگ و نه صلح را ادامه دهند. در نتیجه، این شرایط راهکاری موقت است و نمی‌تواند پایدار بماند.

ترامپ اخیرا اعلام کرده است محاصره را به همین شکل ادامه خواهد داد، ارزیابی شما از آینده این وضعیت چیست؟

در کوتاه‌مدت، احتمال تداوم وضعیت نه جنگ و نه صلح وجود دارد، اما این شرایط به دلیل هزینه‌های سنگین برای دو طرف نمی‌تواند پایدار بماند. سناریوی نخست و محتمل‌تر آن است که ترامپ بدون دستیابی به توافق، به جنگ پایان دهد. این تصمیم ممکن است با یک عملیات نظامی کوتاه‌مدت اما شدید همراه شود تا ترامپ بتواند دست‌کم در ظاهر، دستاوردی از جنگ برای خود ایجاد کند. البته چنین اقدامی، حتی در صورت محدود بودن زمان درگیری، می‌تواند خسارات قابل‌توجهی برای همه طرف‌ها به همراه داشته باشد.

بنابراین در سناریوی دوم احتمال اجرای عملیاتی کوتاه‌مدت اما پرشدت علیه زیرساخت‌های ایران و سپس اعلام پایان جنگ از سوی ترامپ، جدی است. در این سناریو، آمریکا بدون دستیابی به توافق از جنگ خارج می‌شود، اما تحریم‌ها و محاصره اقتصادی همچنان ادامه می‌یابد؛ هرچند ممکن است پایان جنگ حتی بدون عملیات نظامی نیز اعلام شود. به اعتقاد من، احتمال حمله به زیرساخت‌ها بالاست و در محاسبات نظامی باید بدترین سناریو را مبنای آمادگی قرار داد. این رویکرد می‌تواند در واشنگتن نیز حامیانی داشته باشد؛ به‌ویژه آنکه ترامپ پس از شکست جمهوری‌خواهان در انتخابات، ممکن است به دنبال خروجی آبرومندانه از جنگ و تداوم فشار اقتصادی و تحریم‌ها با حمایت دو حزب باشد.

سناریوی سوم، دستیابی به توافق است که به اعتقاد من، احتمال آن به اندازه احتمال وقوع جنگ وجود دارد. ممکن است ترامپ به این نتیجه برسد که جنگ اهداف مورد نظر را تامین نمی‌کند. همچنین فشار کشورهای عربی حوزه خلیج فارس، چین و روسیه و مخالفت‌های داخلی آمریکا، به‌ویژه مواضع دموکرات‌ها، می‌تواند واشنگتن را به سمت توافق سوق دهد. با این حال، ارزیابی من این است که تداوم تقابل و فشار، حتی در قالب یک عملیات نظامی محدود و بدون توافق پایدار، محتمل‌تر است. در صورت توافق نیز احتمالا با توافقی حداقلی یعنی کم در برابر کم، موقت و شکننده روبه‌رو خواهیم بود که می‌تواند مقدمه‌ای برای توافق پایدارتر باشد اما خود آن پایدار نخواهد بود. من چندان به امکان حل‌وفصل اساسی اختلافات ایران و آمریکا با ترامپ خوش‌بین نیستم. بنابراین به نظر من، عادی‌سازی روابط باید تدریجی و مبتنی بر اقدامات متقابل باشد. آمریکا نیز باید راهبرد تقابل را کنار بگذارد و به الگویی مشابه رویکرد خود در قبال چین روی بیاورد؛ یعنی به رسمیت شناختن طرف مقابل و پرهیز از طرح شروط غیرقابل اجرا.

در نهایت سناریوی آخر، تسلیم است. ترامپ ترجیح می‌دهد جنگی به راه بیندازد که در نهایت ایران در آن شکست بخورد و تسلیم شود؛ یا اینکه ایران بدون جنگ تسلیم شود. ضمن اینکه اظهاراتی که اخیرا از ترامپ خوانده‌ام، تا حد زیادی ادبیات او در آستانه جنگ 40روزه را تداعی می‌کند. حتی در شرایط جنگ نیز دیپلماسی مختومه و منتفی نیست؛ اتفاقا اکنون باید نهایت تلاش دیپلماتیک خود را به کار بگیریم. این تلاش باید چندسطحی، چندوجهی، پیش‌دستانه و مبتکرانه باشد. ما باید ابتکارهایی ارائه دهیم که آمریکا را در موضع تدافعی دیپلماتیک قرار دهد، نه اینکه صرفا منتظر پیشنهادهای طرف مقابل بمانیم تا به آنها پاسخ دهیم.

شما نقش کشورهای عربی را در این ماجرا چطور می‌بینید؟ آیا رایزنی‌هایی که امروز بین ایران و برخی پایتخت‌های عربی شکل گرفته حائز اهمیت است؟

من از ابتدا اعتقاد داشتم که جنگ 12روزه و 40روزه، منطق عقلانیت راهبردی می‌تواند کشورهای منطقه را به سمت جلوگیری از تکرار درگیری و حل اختلافات سوق دهد. حتی کشورهای عربی همسایه ایران نیز بیش از گذشته بر ضرورت مذاکره و شکل‌گیری نظم منطقه‌ای تاکید می‌کنند. این تحولات نشان می‌دهد که همسایگان عرب ایران به‌تدریج به این خودآگاهی راهبردی می‌رسند که راهی جز همکاری با ایران ندارند. تجربه‌هایی مانند عادی‌سازی روابط و همکاری ویتنام و آمریکا پس از جنگ نیز نشان می‌دهد که حتی دشمنی‌های عمیق می‌توانند به همکاری تبدیل شوند. بنابراین، معتقدم تحولات کنونی می‌تواند زمینه‌ساز شکل‌گیری نظم امنیتی جدیدی در منطقه باشد؛ نظمی فراگیر و مبتنی بر مشارکت همه کشورهای منطقه، بدون حذف یا طرد هیچ‌یک از آنها. یکی از مهم‌ترین تحولاتی که در منطقه شکل گرفته، همین خودآگاهی استراتژیک درباره پیوستگی امنیت منطقه‌ای است. از سوی دیگر کشورهای منطقه به این خودآگاهی رسیده‌اند که امنیت باید درون‌زا باشد.

با توجه به بحث‌های مطرح‌شده درباره ضرورت ساخت بمب اتم، خروج از ان‌پی‌تی و تغییر دکترین هسته‌ای، آیا ایران باید به سمت ساخت سلاح هسته‌ای حرکت کند و دکترین خود را تغییر دهد؟

به اعتقاد من، راهبرد هسته‌ای پیشین ایران که بر قرار گرفتن در آستانه هسته‌ای شدن و برخورداری از بازدارندگی پنهان استوار بود، در عمل ناکارآمد بوده و باید مورد بازنگری قرار گیرد. دو جنگ اخیر نشان داد که صرف برخورداری از توان فنی و علمی ساخت بمب، بدون حفظ ابهام راهبردی، مانع حمله نظامی نمی‌شود. ایران با اظهارات و اقدامات خود به آمریکا و اسراییل اطمینان داده بود که قصد ساخت سلاح هسته‌ای ندارد و به این ترتیب، مؤلفه اصلی بازدارندگی نهان را از بین برد.