فرارو رابرت کیگان، تحلیلگر ارشد مسائل خاورمیانه موسسه بروکینگز

به نقل از نشریه آتلانتیک، به سختی می توان دوره ای را در تاریخ ایالات متحده به یاد آورد که این کشور در یک درگیری، شکستی کامل، قاطع و غیرقابل جبران متحمل شده باشد؛ شکستی آن چنان عمیق که نه امکان ترمیم آن وجود داشته باشد و نه بتوان آن را با روایت سازی سیاسی نادیده گرفت. خسارت های فاجعه بار واردشده به آمریکا در پرل هاربر، فیلیپین و سراسر اقیانوس آرام غربی در ماه های نخست جنگ جهانی دوم، در نهایت جبران شد. شکست ها در ویتنام و افغانستان نیز سنگین، پرهزینه و تلخ بودند، اما چون آن جنگ ها در کانون اصلی رقابت جهانی قرار نداشتند، به موقعیت کلی آمریکا در جهان آسیبی پایدار و غیرقابل ترمیم وارد نکردند. حتی ناکامی اولیه در عراق نیز با تغییر راهبرد تعدیل شد؛ تغییری که در نهایت عراقی نسبتاً باثبات و غیرتهدیدکننده برای همسایگانش برجای گذاشت و سلطه آمریکا در منطقه را حفظ کرد.

اما شکست در رویارویی کنونی با ایران، ماهیتی کاملاً متفاوت خواهد داشت. این شکست نه به سادگی قابل ترمیم و نه قابل چشم پوشی است. بازگشتی به وضعیت پیش از جنگ وجود نخواهد داشت و هیچ پیروزی آمریکایی نیز نخواهد توانست خسارت های واردشده را به طور کامل جبران یا خنثی کند. تنگه هرمز دیگر مانند گذشته باز نخواهد بود؛ زیرا ایران، با تثبیت کنترل خود بر این گذرگاه، جایگاهش را از یک قدرت منطقه ای تحت فشار به بازیگری تعیین کننده در امنیت انرژی جهان ارتقا داده است. نقش چین و روسیه به عنوان متحدان تهران تقویت خواهد شد و در مقابل، جایگاه ایالات متحده به طور محسوسی تضعیف می شود.

این جنگ، برخلاف ادعای حامیانش که آن را نمایش اقتدار آمریکا معرفی می کردند، آمریکایی را به تصویر کشیده است که غیرقابل اعتماد است و توان پایان دادن به بحرانی را که خود آغاز کرده، ندارد. همین واقعیت زنجیره ای از واکنش ها را در سراسر جهان به راه خواهد انداخت؛ زیرا هم دوستان و هم دشمنان واشنگتن ناگزیر خواهند شد خود را با واقعیت شکست آمریکا تطبیق دهند.

دونالد ترامپ علاقه زیادی دارد درباره این سخن بگوید که چه کسی برگ های برنده را در دست دارد ، اما اکنون دیگر روشن نیست که آیا خود او هنوز برگ مؤثری برای بازی دارد یا نه. آمریکا و اسراییل به مدت 37 روز با شدتی ویرانگر ایران را هدف قرار دادند، بخش بزرگی از رهبری کشور را ترور کردند و عمده توان نظامی آن را نابود کردند، اما نتوانستند حکومت را سرنگون کنند یا حتی کوچک ترین امتیاز راهبردی را از تهران بگیرند.

اکنون دولت ترامپ امیدوار است محاصره بنادر ایران بتواند کاری را انجام دهد که نیروی نظامی عظیم آمریکا و اسراییل از انجام آن ناتوان ماندند. از نظر تئوریک، فشار اقتصادی می تواند یک حکومت را به امتیازدهی وادار کند؛ اما حکومتی که با پنج هفته حملات بی وقفه نظامی به زانو درنیامده، بعید است صرفاً در برابر محاصره اقتصادی تسلیم شود.

از همین رو، برخی حامیان جنگ خواستار ازسرگیری حملات نظامی شده اند؛ اما هنوز توضیح نداده اند که دور تازه ای از بمباران چگونه قرار است کاری را انجام دهد که 37 روز حملات سنگین نتوانست انجام دهد. مشکل فقط بی اثر بودن حملات تازه نیست؛ مسئله این است که اقدام نظامی بیشتر، تقریباً ایران را به حمله تلافی جویانه علیه کشورهای همسایه خلیج فارس سوق خواهد داد. مدافعان جنگ برای این سناریو نیز پاسخ قانع کننده ای ندارند.

ترامپ حملات علیه ایران را نه از سر بی حوصلگی، بلکه به این دلیل متوقف کرد که ایران تأسیسات حیاتی نفت و گاز منطقه را هدف قرار می داد. نقطه عطف در 18 مارس رخ داد؛ زمانی که اسراییل میدان گازی پارس جنوبی ایران را بمباران کرد و تهران در پاسخ، شهر صنعتی رأس لفان قطر، بزرگ ترین مرکز صادرات گاز طبیعی جهان را هدف گرفت؛ حمله ای که به ظرفیت تولیدی آن آسیبی وارد کرد که ترمیمش سال ها زمان خواهد برد. ترامپ در واکنش، ابتدا تعلیق حملات بیشتر علیه تأسیسات انرژی ایران را اعلام کرد و سپس، بدون آنکه ایران حتی یک امتیاز مهم داده باشد، آتش بس را اعلام کرد.

محاسبه خطری که یک ماه پیش ترامپ را وادار به عقب نشینی کرد، همچنان پابرجاست. حتی اگر او تهدید خود برای نابودی تمدن ایران از طریق بمباران های بیشتر را عملی کند، ایران همچنان فرصت خواهد داشت موشک ها و پهپادهای زیادی شلیک کند. و در این جنگ، برای ایجاد یک فاجعه جهانی، ایران به پیروزی کامل نیاز ندارد؛ چند حمله موفق کافی است. تنها چند ضربه دقیق می تواند زیرساخت نفت و گاز منطقه را برای سال ها فلج کند و جهان از جمله خود ایالات متحده را وارد بحرانی اقتصادی و طولانی مدت سازد. حتی اگر ترامپ بخواهد از بمباران ایران به عنوان بخشی از راهبرد خروج استفاده کند و با نمایش سخت گیری، عقب نشینی خود را پنهان سازد، نمی تواند چنین کاری را بدون خطر بروز این فاجعه انجام دهد.

اگر این وضعیت کیش ومات نباشد، بسیار به آن نزدیک است. در روزهای اخیر گزارش شده است که ترامپ از جامعه اطلاعاتی آمریکا خواسته پیامدهای اعلام پیروزی و ترک میدان را ارزیابی کند. نمی توان او را بابت این درخواست سرزنش کرد. امید بستن به فروپاشی حکومت ایران، راهبرد چندانی نیست؛ به ویژه وقتی همان حکومت پیش تر ضربات مکرر نظامی، اقتصادی و روانی را تاب آورده است. ترامپ چنین زمانی در اختیار ندارد؛ آن هم در شرایطی که قیمت نفت به سوی 150 یا حتی 200 دلار در هر بشکه حرکت می کند، تورم افزایش می یابد و نشانه های کمبود جهانی غذا و دیگر کالاهای اساسی ظاهر می شود. او به راه حلی سریع تر نیاز دارد؛ راه حلی که هزینه سیاسی و اقتصادی فوری جنگ را کاهش دهد.

اما هر راه حلی جز نوعی تسلیم عملی آمریکا، خطراتی عظیم دارد که ترامپ تاکنون حاضر به پذیرش آن ها نبوده است. کسانی که با سادگی از او می خواهند کار را تمام کند ، معمولاً هزینه های واقعی این جمله را نادیده می گیرند؛ مگر آنکه آمریکا آماده باشد وارد یک جنگ زمینی و دریایی تمام عیار شود و سپس ایران را اشغال کند؛ مگر آنکه آماده باشد خطر از دست دادن ناوهای جنگی در جریان اسکورت نفتکش ها از تنگه ای مورد مناقشه را بپذیرد؛ و مگر آنکه حاضر باشد خسارت های ویرانگر و بلندمدت ناشی از تلافی جویی ایران علیه ظرفیت های تولیدی منطقه را تحمل کند؛ در غیر این صورت، عقب نشینی در این مرحله شاید کم هزینه ترین گزینه بد باشد.

از نظر سیاسی نیز ترامپ ممکن است به این نتیجه برسد که شانس بیشتری برای عبور از شکست دارد تا برای دوام آوردن در برابر جنگی بسیار بزرگ تر، طولانی تر و پرهزینه تر؛ جنگی که حتی پس از تحمل همه این هزینه ها، همچنان ممکن است در نهایت به شکست ختم شود.

ایران همچنان کنترل تنگه هرمز را در اختیار دارد و این تصور رایج که پس از پایان بحران، این گذرگاه به هر شکل ممکن دوباره به وضعیت پیش از جنگ بازخواهد گشت، پایه محکمی ندارد. تهران علاقه ای به بازسازی نظم سابق ندارد؛ نظمی که در آن تنگه هرمز عملاً زیر چتر امنیتی آمریکا اداره می شد و ایران با وجود مجاورت جغرافیایی، از مهم ترین اهرم راهبردی خود محروم می ماند. بسیاری از تحلیلگران از شکاف میان تندروها و میانه روها در تهران سخن می گویند، اما در این پرونده حتی میانه روها نیز به خوبی می دانند که ایران دیگر نمی تواند کنترل تنگه را واگذار کند؛ صرف نظر از اینکه چه توافق مطلوبی ممکن است روی میز قرار گیرد.

دلیل نخست، بی اعتمادی کامل به هرگونه توافق با دونالد ترامپ است. او عملاً به تکرار الگوی حمله غافلگیرانه ژاپن به پرل هاربر افتخار کرد؛ زمانی که در میانه مذاکرات، ترور رهبران ایران را تأیید کرد. از نگاه ایرانی ها، چنین تجربه ای نشان داد که حتی میز مذاکره نیز تضمینی در برابر اقدام نظامی آمریکا نیست. تهران نمی تواند مطمئن باشد که ترامپ چند ماه پس از امضای توافق، دوباره تصمیم به حمله نگیرد. علاوه بر این، ایران می داند که اسراییل نیز ممکن است بار دیگر دست به حمله بزند؛ زیرا تل آویو همواره خود را مجاز می داند هر زمان احساس کند منافعش تهدید شده، به اقدام نظامی متوسل شود.

همان گونه که بسیاری از کارشناسان مسائل ایران اشاره کرده اند، حکومت تهران اکنون در موقعیتی قرار گرفته که ممکن است از این بحران قدرتمندتر از گذشته خارج شود؛ نه فقط به این دلیل که ظرفیت بالقوه هسته ای خود را حفظ کرده، بلکه چون به ابزاری حتی فوری تر و مؤثرتر دست یافته است: توانایی گروگان گرفتن بازار جهانی انرژی.

وقتی مقام های ایرانی از بازگشایی تنگه سخن می گویند، منظورشان بازگشت به نظم سابق نیست. بازگشایی از نگاه تهران به معنای عبور کنترل شده، مشروط و تحت نظارت ایران است. ایران می تواند نه تنها برای عبور کشتی ها عوارض تعیین کند، بلکه رفت وآمد را به کشورهایی محدود سازد که روابط قابل قبولی با تهران دارند. اگر کشوری رفتاری داشته باشد که حاکمان ایران آن را خصمانه یا غیرقابل قبول بدانند، تهران می تواند صرفاً با کند کردن یا حتی تهدید به کند کردن رفت وآمد کشتی های آن کشور، هزینه ای سنگین بر آن تحمیل کند.

قدرت بستن یا کنترل جریان عبور کشتی ها از تنگه هرمز، از قدرت نظری برنامه هسته ای ایران هم فوری تر و هم مؤثرتر است. برنامه هسته ای می تواند بازدارندگی بالقوه ایجاد کند، اما تنگه هرمز اهرمی بالفعل است؛ ابزاری که رهبران ایران می توانند با آن کشورها را وادار کنند میان دو گزینه انتخاب کنند: یا تحریم ها را کاهش دهند و روابط را عادی سازی کنند یا هزینه اقتصادی بپردازند.

در چنین شرایطی، اسراییل بیش از هر زمان دیگری منزوی خواهد شد. ایران می تواند ثروتمندتر شود، دوباره تسلیح شود و هم زمان گزینه های خود برای حرکت به سمت توان هسته ای نظامی را حفظ کند. حتی ممکن است اسراییل دیگر نتواند به راحتی علیه نیروهای مقاومت ایران اقدام کند؛ زیرا در جهانی که تهران بر بخش مهمی از عرضه انرژی نفوذ دارد، فشار بین المللی شدیدی بر اسراییل وارد خواهد شد تا در لبنان، غزه یا هر نقطه دیگری ایران را تحریک نکند.

وضعیت تازه در تنگه هرمز همچنین توازن قدرت و نفوذ را، هم در سطح منطقه ای و هم جهانی، تغییر خواهد داد. در منطقه، ایالات متحده تصویری از یک ببر کاغذی از خود به نمایش گذاشته است؛ قدرتی که جنگ را آغاز کرد، اما نتوانست نتیجه نهایی را کنترل کند. همین تصویر، کشورهای خلیج فارس و دیگر دولت های عربی را به سمت سازش محتاطانه با ایران سوق خواهد داد.

کشورهای خلیج فارس تنها بازیگرانی نخواهند بود که ناچار می شوند خود را با نظم تازه تنگه هرمز تطبیق دهند. همه کشورهایی که به انرژی خلیج فارس وابسته اند، باید راهی برای تنظیم روابط، ترتیبات امنیتی و محاسبات اقتصادی خود با ایران پیدا کنند. چه گزینه دیگری پیش روی آن ها باقی مانده است؟ اگر ایالات متحده، با آن نیروی دریایی عظیم و شبکه گسترده پایگاه هایش، نتواند یا نخواهد تنگه را باز کند، هیچ ائتلافی با توانی به مراتب کمتر نیز قادر به انجام چنین کاری نخواهد بود.

در این میان، ابتکار مشترک بریتانیا و فرانسه بیش از آنکه جدی به نظر برسد، رنگی از طنز تلخ دارد. امانوئل مکرون، رییس جمهور فرانسه، آشکارا گفته است که این ائتلاف فقط زمانی فعالیت خواهد کرد که اوضاع تنگه آرام باشد؛ یعنی کشتی ها را اسکورت خواهد کرد، اما تنها در شرایطی که اساساً نیازی به اسکورت وجود نداشته باشد. اما تا زمانی که ایران کنترل تنگه را در اختیار دارد، این گذرگاه برای مدت طولانی دیگر به معنای گذشته امن نخواهد بود. شاید چین تا حدی بر تهران نفوذ داشته باشد و بتواند در برخی مقاطع، رفتار ایران را تعدیل کند؛ اما حتی چین نیز به تنهایی قادر نخواهد بود تنگه را باز نگه دارد.

یکی از پیامدهای این تحول، ممکن است آغاز رقابتی گسترده تر در حوزه دریایی میان قدرت های بزرگ باشد. در گذشته، بیشتر کشورهای جهان از جمله خود چین بر آمریکا تکیه داشتند تا هم از بروز چنین بحران هایی جلوگیری کند و هم در صورت وقوع، آن ها را مدیریت نماید. امنیت کشتیرانی، مانند هوای آزاد، بدیهی فرض می شد؛ زیرا واشنگتن پشت آن ایستاده بود. اما اکنون این بداهت فرو ریخته است.

کشورهای اروپا و آسیا که به منابع انرژی خلیج فارس وابسته اند، اکنون در برابر از دست رفتن این جریان حیاتی انرژی تقریباً ناتوان به نظر می رسند؛ جریانی که ثبات اقتصادی، سیاسی و اجتماعی آن ها به آن وابسته است. پرسش مهم این است که این کشورها تا چه زمانی می توانند چنین وضعیتی را تحمل کنند، پیش از آنکه به فکر ساخت یا گسترش ناوگان های دریایی مستقل خود بیفتند. در جهانی که هر دولت ناچار است بیش از گذشته به فکر خود باشد، و در آن نظم و پیش بینی پذیری فروپاشیده، وابستگی کامل به نیروی دریایی آمریکا دیگر مانند گذشته مطمئن به نظر نمی رسد.

شکست آمریکا در خلیج فارس پیامدهایی بسیار فراتر از منطقه خواهد داشت. اکنون همه جهان می بینند که تنها چند هفته جنگ با کشوری در سطح دوم قدرت، ذخایر تسلیحاتی آمریکا را تا مرز خطرناکی کاهش داده و هیچ راه حل سریعی نیز برای جبران آن وجود ندارد. این تصویر، برای متحدان و رقبا به یک اندازه مهم است: آمریکا همچنان قدرتمند است، اما ظرفیت آن برای جنگ های هم زمان و طولانی دیگر نامحدود به نظر نمی رسد. پرسش هایی که این وضعیت درباره آمادگی آمریکا برای ورود به یک درگیری بزرگ دیگر ایجاد می کند، ممکن است شی جین پینگ را به حمله به تایوان ترغیب کند یا ولادیمیر پوتین را به تشدید فشارها علیه اروپا سوق دهد؛ یا شاید هم چنین نشود. اما حتی اگر هیچ یک از این سناریوها فوراً رخ ندهد، اثر روانی و راهبردی آن باقی خواهد ماند. متحدان آمریکا در شرق آسیا و اروپا ناگزیرند درباره میزان پایداری، توان و تعهد واشنگتن در جنگ های آینده تردید کنند.