فرارو- در شامگاه شنبه، منطقه مرزی میان پاکستان و افغانستان صحنه ی درگیری های شدید و تبادل آتش سنگین میان نیروهای دو طرف بود؛ درگیری هایی که بنا بر گزارش منابع امنیتی، پس از حمله ی هوایی ارتش پاکستان به کابل شعله ور شد.

به گزارش فرارو، به گفته مقام های امنیتی در هر دو کشور، نیروهای طالبان با حمله به چند پست نظامی پاکستان در امتداد مرز، دست به اقدامی تلافی جویانه زدند. منابع بلندپایه طالبان از چند ولایت افغانستان اعلام کردند که این حملات در واکنش مستقیم به عملیات هوایی پاکستان صورت گرفته است. طالبان مدعی شده اند که در نتیجه این نبرد، دو پست مرزی پاکستان در ولایت جنوبی هلمند به تصرف نیروهایشان درآمده است؛ ادعایی که به گفته منابع محلی، صحت آن تأیید شده است.

در ادامه تنش های مرزی میان اسلام آباد و کابل، مقامات امنیتی پاکستان نیز وقوع درگیری در چندین نقطه مرزی با افغانستان را تأیید کرده و اعلام کرده اند که نیروهای این کشور با شدت به حملات طالبان پاسخ داده اند. یک مقام دولتی پاکستان در گفت وگو با روزنامه گاردین گفت: امشب نیروهای طالبان در چند نقطه مرزی به سوی ما آتش گشودند. ما نیز با توپخانه در چهار منطقه مرزی پاسخ دادیم. وی با تأکید بر موضع سختگیرانه اسلام آباد افزود: هیچ گونه تجاوزی از سوی طالبان افغان در قلمرو خود تحمل نخواهیم کرد. نیروهای پاکستانی با آتش سنگین واکنش نشان دادند و چند پست مرزی طالبان را هدف قرار دادند.

به گفته منابع نظامی، ارتش پاکستان در حملات متقابل خود از توپخانه، تانک و تسلیحات سبک و سنگین استفاده کرده است. این درگیری ها در حالی شدت گرفته که روز پنج شنبه نیز دو انفجار در کابل و انفجاری دیگر در جنوب شرقی افغانستان گزارش شد؛ حوادثی که وزارت دفاع تحت کنترل طالبان، پاکستان را به نقض حاکمیت ملی افغانستان متهم کرد.

کارشناسان نظامی و سیاسی معتقدند که رخدادهای اخیر نشان دهنده ی عمق تنش های دیرینه میان دو کشور همسایه است؛ تنش هایی که ریشه در اختلافات مرزی، فعالیت گروه های شبه نظامی و رقابت های نفوذ در منطقه دارد. ناظران هشدار می دهند که اگر گفت وگوهای دیپلماتیک به سرعت از سر گرفته نشود، احتمال گسترش درگیری ها و بی ثباتی بیشتر در مناطق مرزی وجود دارد.

در پی تشدید درگیری های نظامی در امتداد مرز افغانستان و پاکستان، تحلیلگران منطقه ای نسبت به پیامدهای خطرناک این روند هشدار داده اند. مایکل کوگلمان، کارشناس برجسته مسائل آسیای جنوبی در واشنگتن، با اشاره به ابعاد پیچیده تنش ها میان دو کشور گفت: افزایش حملات مرزی علیه نیروهای پاکستانی، شدت غیرمعمول حملات پاکستان در خاک افغانستان و واکنش های تلافی جویانه طالبان، ترکیبی خطرناک از بحران را پدید آورده است. او تاکید کرد: وقتی این واقعیت را نیز بیفزاییم که افغانستان هنوز مرز را به رسمیت نمی شناسد و فضای منطقه آکنده از اطلاعات گمراه کننده است، وضعیت به غایت شکننده می شود.

در حالی که تنش های مرزی میان افغانستان و پاکستان رو به افزایش گذاشته، اسلام آباد تاکنون از تأیید یا رد مسئولیت خود در حملات هوایی اخیر خودداری کرده است. بااین حال، مقام های پاکستانی بارها از دولت کابل خواسته اند تا از پناه دادن به اعضای گروه تحریک طالبان پاکستان دست بردارد. به گفته مقام های امنیتی، این گروه از سال 2021 تاکنون صدها سرباز پاکستانی را کشته است. منابع رسمی اسلام آباد می گویند اعضای تحریک طالبان پاکستان در خاک افغانستان آموزش نظامی می بینند و از نظر ایدئولوژیک با طالبان افغان هم سو هستند؛ موضوعی که یکی از اصلی ترین عوامل بی اعتمادی میان دو کشور محسوب می شود.

مایکل کوگلمان، تحلیلگر ارشد مسائل آسیای جنوبی، با اشاره به روند تحولات اخیر گفت: خوشبختانه، با وجود جدیت بحران، احتمالاً در آینده نزدیک از شدت آن کاسته خواهد شد. طالبان توان مقابله مستقیم با ارتش پاکستان را ندارد و پس از آنکه واکنش های کنونی خشم عمومی را فروبنشاند، درگیری ها احتمالاً فروکش خواهد کرد.

با ادامه درگیری ها در امتداد مرز افغانستان و پاکستان، سرتیپ احمد شریف چودری، سخنگوی ارتش پاکستان، با تأیید گزارش ها درباره حملات اخیر اعلام کرد: برای حفاظت از جان مردم پاکستان، هر اقدامی که لازم باشد انجام داده ایم و ادامه خواهیم داد. او از دولت افغانستان خواست تا از استفاده گروه های تروریستی از خاک خود علیه پاکستان جلوگیری کند و افزود: امنیت شهروندان ما خط قرمز ارتش پاکستان است.

در همین حال، امتیاز گل، تحلیلگر برجسته امنیتی مستقر در اسلام آباد، با اشاره به ریشه های تنش میان دو کشور گفت: آنچه در چند ساعت اخیر شاهد بودیم، نتیجه طبیعی تنش هایی است که طی ماه های گذشته میان دو طرف بالا گرفته بود؛ به ویژه پس از حملات مستقیم به پناهگاه های تحریک طالبان پاکستان و امتناع مداوم رژیم طالبان از انجام اقدامات قاطع علیه این گروه که عامل اصلی حملات تروریستی در پاکستان است. گل تأکید کرد که ادامه این وضعیت می تواند به دور تازه ای از خشونت و بی ثباتی در مناطق مرزی دامن بزند و راه هرگونه گفت وگوی سازنده میان کابل و اسلام آباد را دشوارتر کند.

روابط میان افغانستان و پاکستان در ماه های اخیر به شدت تیره و پرتنش شده است. اسلام آباد دولت طالبان را به پناه دادن به اعضای گروه تحریک طالبان پاکستان (TTP) متهم می کند؛ گروهی که طی سال های اخیر ده ها عملیات مرگبار در خاک پاکستان انجام داده و مسئول کشته شدن صدها نظامی این کشور شناخته می شود.

مایکل کوگلمان، تحلیلگر ارشد مسائل آسیای جنوبی، با هشدار نسبت به پیامدهای حملات اخیر پاکستان گفت: خطر اصلی برای اسلام آباد این است که حملاتش در خاک افغانستان می تواند موجب بسیج نیروهای تحریک طالبان پاکستان برای انتقام گیری شود و در نتیجه، پاکستان ناچار شود عملیات های گسترده تر و شدیدتری را در افغانستان دنبال کند. در این صورت، چرخه درگیری دوباره تکرار خواهد شد. او تأکید کرد: در این بحران، هیچ برنده ای وجود ندارد و هیچ راه حل بلندمدت آسانی هم در کار نیست. حتی اگر فعلاً از شدت تنش کاسته شود، منطقه هنوز از خطر به دور نیست.

مرز میان دو کشور که به خط دیورند معروف است، حدود 2600 کیلومتر (معادل 1600 مایل) امتداد دارد و از میان مناطق کوهستانی صعب العبور می گذرد؛ جایی که سال هاست مأمن گروه های شبه نظامی و محل اصلی درگیری های مرزی است. امتیاز گل، تحلیلگر امنیتی در اسلام آباد، در جمع بندی تحولات اخیر گفت: به نظر می رسد صبر پاکستان به پایان رسیده و تصمیم گرفته خود مستقیماً علیه رهبران تحریک طالبان پاکستان اقدام کند. اکنون طالبان این اقدامات را واکنشی تلافی جویانه تلقی می کنند.

با وجود انکارهای مکرر مقامات طالبان، شواهد و گزارش های بین المللی نشان می دهد که گروه های تندرو از جمله القاعده، تحریک طالبان پاکستان (TTP) و حزب اسلامی ترکستان شرقی همچنان آزادانه و با حمایت ضمنی طالبان در افغانستان فعالیت می کنند.

بر اساس گزارش تازه گروه نظارت و تحریم های شورای امنیت سازمان ملل متحد که در ژوییه 2024 منتشر شد، القاعده در 12 ولایت از 34 ولایت افغانستان پایگاه های آموزشی، خانه های امن، مدارس دینی، مراکز رسانه ای و انبارهای تسلیحاتی در اختیار دارد. در این گزارش آمده است که القاعده همچنان از افغانستان به عنوان پناهگاهی امن تحت حمایت طالبان استفاده می کند.

این گزارش همچنین تأکید می کند که روابط طالبان افغانستان با تحریک طالبان پاکستان بسیار نزدیک و گسترده است. به گفته کارشناسان سازمان ملل، تحریک طالبان پاکستان از خاک افغانستان برای طراحی و هدایت عملیات های تروریستی علیه پاکستان استفاده می کند و از حمایت مستقیم طالبان افغان برخوردار است. در بخش دیگری از گزارش آمده است: طالبان افغان یا توانایی مهار تهدید ناشی از تحریک طالبان پاکستان را ندارند یا تمایلی به انجام آن نشان نمی دهند. کشورهای عضو سازمان ملل این موضوع را چالشی فراتر از ظرفیت طالبان دانسته اند، حتی اگر بخواهند آن را مدیریت کنند.

در همین گزارش تصریح شده که طالبان افغانستان، تحریک طالبان پاکستان را گروهی تروریستی نمی دانند. پیوند میان دو گروه بسیار عمیق و ریشه دار است؛ به ویژه به این دلیل که تحریک طالبان پاکستان در طول دو دهه جنگ طالبان علیه ایالات متحده و دولت پیشین افغانستان، نقش پشتیبان و هم پیمان مؤثری داشته است.

تحریک طالبان پاکستان نیز خود را بخشی از جنبش جهانی طالبان افغانستان می داند. در اوت 2021، تنها چند روز پس از سقوط کابل، نور ولی محسود، رهبر این گروه، با تجدید بیعت خود با امارت اسلامی افغانستان اعلام کرد: به لطف خداوند، در طول بیست سال توانستیم بزرگ ترین طاغوت دوران [آمریکا] و بردگانش [دولت پیشین افغانستان] را شکست دهیم و سراسر امت اسلامی، به ویژه مردم مجاهد افغانستان را سرافراز سازیم.

در حالی که درگیری ها در مرز افغانستان و پاکستان همچنان ادامه دارد، کارشناسان هشدار می دهند که حملات هوایی پاکستان به خاک افغانستان نه تنها راه حل بحران کنونی نیست، بلکه می تواند وضعیت را پیچیده تر کند. به باور آنان، این بمباران ها صرفاً برای آرام کردن افکار عمومی پاکستان به ویژه در ایالت پنجاب، جایی که احساسات ضدپشتون به سرعت در حال افزایش است کارکردی مقطعی دارد و در بلندمدت هیچ راهبرد پایداری ارائه نمی دهد.

تجربه تاریخی نیز نشان می دهد که هیچ قدرت خارجی از جمله ایالات متحده یا اتحاد جماهیر شوروی، نتوانسته با اتکا به نیروی نظامی در افغانستان به موفقیت برسد. کارشناسان بر این باورند که تکرار همان مسیر از سوی پاکستان، تنها می تواند به گسترش بی ثباتی و درگیری های قومی در منطقه منجر شود.

به گفته تحلیلگران، حملات اخیر ممکن است به شکل ناخواسته موجب اتحاد گسترده تر افغان ها حتی مخالفان طالبان در برابر پاکستان شود. هم زمان، گزارش هایی از افزایش شکاف میان سراج الدین حقانی، وزیر کشور طالبان و جناح قندهار که قدرت اصلی در حکومت طالبان را در دست دارد، منتشر شده است. با این حال، ناظران تأکید می کنند که شبکه حقانی هرگز علیه طالبان در کنار پاکستان قرار نخواهد گرفت.

در تحولی قابل توجه، شماری از فرماندهان نظامی پیشین دولت جمهوری افغانستان نیز حملات اخیر پاکستان را محکوم کرده اند. برخی تحلیل ها حاکی از آن است که اسلام آباد ممکن است تلاش کند با بهره گیری از گروه های مسلح مخالف طالبان از جمله داعش شاخه خراسان (ISK)، نوعی جنگ نیابتی علیه طالبان به راه اندازد. در مقابل، طالبان پاکستان را متهم کرده اند که پایگاه هایی برای داعش شاخه خراسان در ایالت بلوچستان ایجاد کرده است. هم چنین گزارش هایی منتشر شده که نشان می دهد ارتش پاکستان ممکن است بار دیگر گروه لشکر طیبه را، که در دهه 2000 برای مقابله با تحریک طالبان پاکستان به کار گرفته شده بود، فعال کند تا علیه طالبان و گروه تحریک طالبان پاکستان وارد عمل شود. تحلیلگران می گویند، چنین سناریوهایی می تواند منطقه را وارد چرخه ای تازه از جنگ های نیابتی و انتقام جویانه کند.