به نقل از

تابناک، علاوه بر دورتر شدن خزر از شهرهای ایران به دلیل کاهش عمق و سطح آن، کاهش ذخایر آبزیان، آلودگی، تهدید تالاب ها، نگرانی از شکل گیری کانون های گردوغبار و تغییر سرنوشت بنادر و جوامع ساحلی، حالا تصویری نگران کننده از بزرگ ترین پهنه آبی محصور در خشکی جهان ترسیم کرده است؛ دریایی که شاید بیش از هر زمان دیگری به کمک نیاز دارد.

کافی است به برخی سواحل شمال کشور نگاه کنیم تا متوجه شویم خزر دیگر همان دریایی نیست که مردم و صیادان چند دهه پیش می شناختند. جایی که زمانی آب به ساحل می رسید، امروز در بخش هایی از ساحل فاصله ای طولانی میان خط آب و خشکی ایجاد شده است. این تغییر فقط یک اتفاق طبیعی یا جابه جایی موقت آب بر اثر باد نیست؛ داده های علمی نیز از یک روند بلندمدت و نگران کننده حکایت دارند.

بر اساس پژوهشی که در سال 2026 در نشریه علمی Frontiers in Earth Science منتشر شده، تراز دریای خزر در اوایل سال 2026 به حدود منفی 29.11 متر رسیده؛ پایین ترین سطح در دوره مشاهدات ماهواره ای این مطالعه. همین پژوهش نشان می دهد سطح آبی خزر از حدود 390 هزار و 645 کیلومترمربع در سال 2016 به حدود 379 هزار و 428 کیلومترمربع در سال 2025 کاهش یافته است؛ یعنی بیش از 11 هزار کیلومترمربع از سطح آب این دریا در یک دهه از دست رفته است.

این ارقام زمانی نگران کننده تر می شوند که بدانیم افت سطح آب در همه مناطق پیامد یکسانی ندارد. در سواحل کم عمق شمال و شمال شرق خزر، حتی کاهش نسبتاً محدود تراز آب می تواند خط ساحلی را کیلومترها جابه جا کند.

در تازه ترین گزارش منتشرشده از آمار سازمان منابع طبیعی و آبخیزداری ایران، عقب نشینی خط آب در بخش هایی از سواحل گلستان، به ویژه حوالی بندر ترکمن و خلیج گرگان، سه تا چهار کیلومتر اعلام شده است. این میزان در بخش هایی از سواحل گیلان و مازندران به حدود 500 تا 800 متر می رسد.

این عقب نشینی فقط به معنای دور شدن آب از محل تفریح مردم نیست. خشک شدن بسترهای ساحلی می تواند زمینه شکل گیری کانون های جدید گردوغبار را فراهم کند؛ مسئله ای که در صورت تداوم، ممکن است سلامت و کیفیت زندگی ساکنان مناطق شمالی را نیز تحت تأثیر قرار دهد.

در مازندران نیز گزارش هایی درباره اضافه شدن حدود هزار هکتار زمین به اراضی خارج شده از آب منتشر شده است. این تغییرات پرسش های تازه ای درباره مدیریت اراضی ساحلی، حریم دریا و آینده فعالیت های اقتصادی در نوار ساحلی ایجاد کرده است.

پاسخ این پرسش را نباید فقط در گرمایش زمین جست وجو کرد. پژوهشی که در سال 2026 در نشریه Earth's Future منتشر شده، با بررسی داده های ماهواره ای و هیدرولوژیک نشان می دهد کاهش ورودی رودخانه های اصلی، به ویژه رودخانه ولگا، نقش مهمی در افت آب خزر داشته است.

بر اساس این تحقیق، میانگین ورودی پنج رودخانه اصلی خزر در فاصله سال های 1991 تا 2005 حدود 296 کیلومترمکعب در سال بوده، اما در فاصله 2006 تا 2020 به حدود 254.1 کیلومترمکعب رسیده است؛ یعنی سالانه حدود 41.9 کیلومترمکعب کاهش.

از طرف دیگر، افزایش تبخیر نیز در این روند نقش دارد. پژوهش یادشده افزایش تبخیر را مؤثر می داند، اما تأکید می کند که این عامل به تنهایی نمی تواند تمام کاهش حجم آب خزر را توضیح دهد. در واقع، تغییرات اقلیمی، کاهش جریان رودخانه ها و فشارهای انسانی در حوضه آبریز باید در کنار یکدیگر بررسی شوند.

خلیج گرگان یکی از حساس ترین زیست بوم هایی است که از کاهش تراز خزر تأثیر می پذیرد. کاهش تبادل آب با دریای خزر، رسوب گذاری و خشک شدن بخش هایی از پهنه آبی، نگرانی ها درباره آینده این زیستگاه را افزایش داده است.

خشک شدن مناطق کم عمق، فقط به معنای از دست رفتن سطح آب نیست؛ زیستگاه پرندگان مهاجر، پوشش گیاهی و چرخه زندگی آبزیان نیز در معرض تغییر قرار می گیرند. در چنین شرایطی، احتمال تبدیل بسترهای خشک شده به کانون های گردوغبار نیز وجود دارد.

بحران خزر در آمار صید نیز خود را نشان داده است. بر اساس گزارش منتشرشده در چهارم آبان 1405، میزان صید ماهیان استخوانی در سواحل مازندران از 15 مهر تا پایان مهر به 119 تن رسیده؛ رقمی که نسبت به مدت مشابه سال گذشته 51 درصد کاهش دارد.

افزایش دمای آب و تغییر احتمالی الگوی مهاجرت ماهیان از جمله عواملی است که مسئولان شیلات برای توضیح این کاهش مطرح کرده اند. البته نمی توان تمام افت صید را صرفاً به کاهش سطح آب نسبت داد؛ میزان تلاش صیادی، وضعیت ذخایر، تغییرات دمایی و شرایط زیستگاهی نیز باید بررسی شوند.

این کاهش برای خانواده هایی که معیشتشان به صید وابسته است، تنها یک عدد در گزارش آماری نیست؛ بلکه می تواند به معنای کاهش درآمد و دشوارتر شدن ادامه فعالیت باشد.

در کنار کاهش آب، ورود فاضلاب شهری و صنعتی، پساب کشاورزی، پسماندهای پلاستیکی و آلاینده های مختلف نیز همچنان از نگرانی های جدی درباره خزر است. مسئولان محیط زیست بارها درباره ضرورت کنترل منابع آلاینده و پایش کیفیت آب هشدار داده اند.

از سوی دیگر، تلفات انسانی در سواحل نیز همچنان ادامه دارد. طبق اعلام پزشکی قانونی مازندران، از ابتدای خرداد تا پایان شهریور 1405، 33 نفر در سواحل این استان بر اثر غرق شدگی جان باختند. 29 نفر از قربانیان مرد و چهار نفر زن بودند و 72 درصد آنان غیربومی بودند. این آمار صرفاً مربوط به مازندران است و نباید به کل سواحل خزر تعمیم داده شود.

اهمیت بحران خزر تنها به اتفاقات امروز محدود نیست. یک پژوهش منتشرشده در نشریه Communications Earth & Environment از مجموعه Nature Portfolio هشدار داده است که کاهش پنج تا 10 متری سطح آب می تواند زیستگاه گونه های بومی، از جمله فک خزری و ماهیان خاویاری، را به شدت مختل کند و بخش بزرگی از مناطق حفاظت شده دریایی را از کارکرد فعلی خارج سازد. این پژوهش همچنین درباره پیامدهای اقتصادی و زیرساختی افت بلندمدت سطح آب هشدار می دهد.

خزر امروز با مجموعه ای از تهدیدهای هم زمان مواجه است؛ کاهش ورودی آب، افزایش تبخیر، آلودگی، تخریب زیستگاه ها، کاهش ذخایر آبزیان و عقب نشینی ساحل. هیچ یک از این مسائل را نمی توان جدا از دیگری مدیریت کرد.

خزر متعلق به پنج کشور ایران، روسیه، جمهوری آذربایجان، قزاقستان و ترکمنستان است. بنابراین، مقابله با بحران آن نیز بدون همکاری منطقه ای، مدیریت منابع رودخانه ای و توافق بر سر حفاظت از محیط زیست امکان پذیر نخواهد بود.

خزر در حال غرق شدن نیست؛ این دریا در حال از دست دادن آب، ساحل و بخشی از حیات خود است. اما اگر هشدارهای علمی امروز جدی گرفته نشوند، ممکن است نسل های آینده به جای دریایی زنده و پربار، با پهنه ای روبه رو شوند که تنها نام خزر را از گذشته به ارث برده است.