به نقل از همشهری آنلاین: تودوک ها متولد تاجمیرند؛ روستایی در استان خراسان جنوبی، شهرستان سربیشه. و مادرانشان هم، زنان تاجمیری اند. مادرانی حوصله دار که صدها سال است، نسل به نسل، تودوک ها را به کوک هایی ساده با چوب و تکه های پارچه و دکمه و موی بز و پشم گوسفند و برگ های معطر، می دوزند و سر و شکل می دهند تا کودکان تاجمیری، بی بازیچه نمانند. بازیچه هایی محلی با نام عروسک تودوک که سال 1393به ثبت میراث فرهنگی ناملموس ایران رسید و خیلی زود، تا ینگه دنیا نیز به سوغات رفت. هاجر کلندرزهی از تودوک دوزان روستای تاجمیر در گفت وگو با همشهری از قصه های شنیدنی و ناگفته های کارآفرینی زنان تاجمیر با این عروسک ایرانی می گوید.

تودوک، بازیچه گیس سفیدان و خردسالان

هاجر نخستین تودوک را وقتی دوخت که فاطمه، دخترش 7سال داشت. اسم آن تودوک را گذاشت مه جبین بانو. مه جبین بانو، کمی شُل و وارفته، هنوز هم هست و سر تاقچه اتاق مهمان در خانه فاطمه نشسته است. هاجر بعد از آن نخستین تودوک، گه گاه تودوک های کوچک و بزرگ دیگری هم دوخت؛ تعدادی برای نوه هایش و تعدادی نیز برای دختران کم سن وسال همسایه. تا اینکه یکی از روزهای سال1392 تودوک دوزی شد کسب وکارش؛ درست مانند بسیاری از زنان تاجمیر. هاجر از آن سال و از آن کسب وکار خاص می گوید: تودوک، عاروسک کهنه سال (قدیمی) این حومه اس. بازیچه من گیس سفید بوده و الانم بازیچه بچه بچه منه. برای ادعایی که گفته، گواه می آورد: اینجا که شهر نیست اسباب بازی و از این چیا داشته باشه. ننه هرکس با لَت (تکه) پارچه و چند باریکه چوب و برگای بودار (معطر) و مو و پشم بز و گوسفند براش وسیله بازی درست می کنه. تودوک یعنی دختر کوچیک بیشتر برا دختراس و مرد چوپون هم برا پسرا.

کمی مکث می کند و دوباره گفتگو را دست می گیرد: تو این کاغذا (روزنامه) و اینترنتا نوشتن بی بی گل کلندرزهی، تودوک تاجمیر رو زنده کرد. بله، بی بی گل سبب شد که تودوک دوزی هم کار و نون ما بشه، هم اعتبار تاجمیر، ولی قبل از اون، بانوبخت کلندرزهی خدابیامرز بود که همه ش سنگ عاروسک تودوک رو به سینه می زد و می گفت نذارید ایی میراث، خاک شه. سال1390 یکی از صدها تودوک دوخته شده به دست بی بی گل کلندرزهی، سر از خانه عروسک بیرجند درآورد و سال بعدش هم یکی، دو تودوک او رسید دست شماری از فعالان اجتماعی و تسهیلگران امور کارآفرینی زنان روستایی: چندتایی خانوم شهری اومدن تاجمیر. می گفتن واسه اشتغال زایی اومدن. باید زودتر از اون وقت می اومدن؛ خو اینجا کار نبود؛ زمینش که کویر برهوته و هواش هم خشک. گفتن شما تودوک بدوزید، ما براتون می فروشیم. تودوک نخستین عروسک بومی و محلی ایران است که سال1393 در فهرست میراث فرهنگی ناملموس ملی به ثبت رسید.

تودوک های تاجمیر، سیتیزن های جهانی اند

همین که نام و نشان تودوک رفت لابه لای کلی نام و نشان میراث فرهنگی ناملموس ایران، سالن آجری و تقریبا 20متری نمایشگاه و فروشگاه عروسک دوزی تاجمیر هم ساخته شد. هاجر گفت وگو را پیش می برد: تو تاجمیر رسم نیست زنا خیلی از سرا (خانه) بیرون دربیان؛ واسه همین عاروسک خونه گلکاری (بنا) شد. اولا نصف زنای تاجیمر هرچی پارچه و دکمه و چوب داشتن، می آوردن عاروسک خونه و دور هم تودوک می دوختن. بعضی روزها سالن آجری تازه بناشده تاجمیر از شمار زیاد زنان تودوک دوز جای سوزن انداختن نداشت و به ناچار تودوک دوزی شیفت بندی می شد؛ 8صبح تا 12ظهر و 2بعدازظهر تا 17غروب برای 62 زنی که از تودوک دوزی پول درمی آوردند. هاجر به حساب عمری که داشته، تاکید می کند: جمعیت تاجمیر هیچ وقت بیشتر از 850 نفر نرفته. از این 850 نفر، نصفش زنای بالغن که تقریبا 60 تا 65 نفرشون اونا سالای اول، تودوک دوزی می کردن. پشت بند این تاکید، جمله دیگری هم باز به تاکید می گوید: همین تودوک دوزی نذاشت جوونا فکر کوچ بیفتن. روستای ما تو این حوالی با اینکه زمینش خشک شده و بار نمیده، کمترین کوچ رو داشته.

زنانی که در دوزندگی و سایزبندی تودوک ها تروفرز بودند، روزی 8 تا 10 تودوک می دوختند. هاجر دراین باره توضیح می دهد: بیشترایا 5 تا 6تودوک می تونستن سر هم بدوزن، بستگی به تعداد سفارشا داشت. مثلا سفارشای عمده رو چند نفر از یه منزل، مادر و دختراش دست می گرفتن. سفارشای سوغات خارج رو هم حوصله دار و اونا که لتای پارچه ای گرون داشتن می دوختن. به اعتقاد هاجر و بسیاری از زنان تاجمیر، تودوک بخت بلندی داشته که از روستای مرزی اش تا راه هایی خیلی دور رفته؛ راه هایی دور به جاهایی دور که هاجر و آن بسیاری از زنان تاجمیر پیشتر، نام هیچ یک از آن جاها را نمی دانستند؛ آلمان، کانادا، برزیل، فرانسه، هلند و استرالیا.

جنگ عروسک کش

با آنکه جنگ کسب وکار تودوک دوزی تاجمیر را از رونق انداخته و بیش از یک سال از دوخت ودوز و تحویل آخرین سفارش هاجر می گذرد، اما او هنوز تکه های پارچه و چوب جمع می کند: عادته یا امید نمی دونم. جمع می کنم دیگه اگه یه وقت پارچه سنگین ببینم یا دکمه قشنگ دَم دستم باشه. تکه های پارچه سنگین را نگه داشته برای تودوک های عروس: عاروس باید رخت بَرش گرون باشه؛ چه آدمیزاد باشه، چه تودوک. بَر باقی تودوکا از لت پارچه های معمولی، همینا که بر خودمونه، می دوزیم. از زمزمه های مرسوم وقت تودوک دوزی نیز می گوید: لَب جنبونکمون لالایی و قصه های خود عاروسکای تودوکه. مثلا قصه تودوک شاهدختی که عروس شاه از مابهترون شد یا تودوکای ننه و آقا که واسه سیری شکم بچه شون جگر خودشون رو بار می ذاشتن...

قصه های تودوک، گفت وگو را کشاند سوی چرایی و چگونگی طراحی و دوخت شناسنامه برای تودوک های دست دوز: یکی، دوسال بعد از اینکه به کارمون سکه افتاد، چند تا از بچه های خُرد و سواد دار تاجمیر پیشنهاد دادن روی یه تیکه پارچه سفید اسم ورسم و قصه هر تودوک رو بنویسن و سنجاقش کنن بهش...یه چیزی مثل شناسنامه. سال های نخست، شروع قیمت هر تودوک با توجه به سایز و جنس پارچه های خرج کارشان، از 50 تا 100 هزار تومان بود. قیمت بالا را خانواده های تودوکی (شامل 4 تا 5 عروسک تودوک) داشتند؛ مبلغی در حدود 300 تا 250 هزار تومان. هاجر در این بخش از گفتگو، توضیح می دهد: اون وقتا، کار و بارمون خوب بود. اونقدری خوب بود که خیلی زنا به غیر از تودوک، جاکلیدی، دستبند و آویز در خونه هم دوختن.

قیمت تودوک در سایز کوچک و با خرج کارهای معمولی، پیش از شروع جنگ 12 روزه به حدود 250 تا 350 هزار تومان رسید و بعد از آن جنگ و جنگ 40 روزه تا به امروز زنان تاجمیر جز چند سفارش انگشت شمار برای دوخت و دوز تودوک، سفارش قابل توجه دیگری نداشتند. سفارش های تودوک دوزی معمولا از طریق تعدادی از اپلیکیشن های ویژه فروش آنلاین صنایع دستی و هنری و یا پلتفرم های مختص کارآفرینی زنان روستایی ثبت می شد و به دست هاجر و باقی زنان تاجمیر برای اجرا می رسید. حالا در پایان گفتگو، هاجر از آخرین تودوک سفارشی که دوخته می گوید: یه تودوک 30 سانتی دوختم برای دختر بچه سالی تو تهران. دخترک خواسته بود، تودوکش صورت دکمه ای نباشه. لب و دهن و چشم و ابرو داشته باشه...بعد اون دیگه تودوک ندوختم...امان از جنگ که به عروسک هم رحمش نمیاد...ای، مرگ به جنگ... فقط گاهی شاید تودوکی سردستی برای یکی از نوه هایش به یاد ماهجبین تودوک نشسته سر تاقچه اتاق مهمان خانه دخترش بدوزد.