با نزدیک شدن ایران و آمریکا به امضای یک یادداشت تفاهم و آغاز مرحله تازه ای از مذاکرات، فضای سیاسی کشور نیز بیش از هر زمان دیگری تحت تأثیر این تحولات قرار گرفته است. در حالی که حامیان دیپلماسی این روند را فرصتی برای کاهش تنش ها و تأمین منافع ملی می دانند، مخالفان به تندترین موضع گیری ها و اتهام زنی ها به تیم دیپلماسی و شخصیت های مسئول نظام روی آورده اند.

هرکسی که سازوکار سیاسی موجود ایران را بشناسد می داند که چنین تصمیمات کلانی از فرآیندهای مشخصی عبور می کند و بدون تأیید نهادهای عالی تصمیم گیر، امکان مذاکره، درخواست آتش بس یا جنگ وجود ندارد.

در چنین شرایطی، یک پرسش اساسی مطرح می شود؛ اگر مخالفان توافق به ساختار نظام سیاسی و جایگاه رهبری در تصمیم گیری های کلان اعتقاد دارند، چگونه توافق احتمالی را به گونه ای توصیف می کنند که گویی برخلاف اراده یا اطلاع عالی ترین سطوح حاکمیت در حال شکل گیری است؟ آیا می توان از یک سو بر نقش تعیین کننده نهادهای عالی کشور در سیاست خارجی تأکید کرد و از سوی دیگر چنین تصویری از روند مذاکرات ارائه داد؟

ناصر ایمانی، فعال و تحلیلگر سیاسی اصولگرا، در گفت وگو با خبرآنلاین ضمن دفاع از حق طبیعی منتقدان برای ابراز مخالفت، معتقد است که مخالفان توافق باید به برخی پرسش های مهم پاسخ دهند. او در عین حال تأکید می کند که اختلاف نظر درباره مذاکره و توافق امری طبیعی است، اما استفاده از برچسب هایی مانند سازشکار و جنگ طلب نه تنها کمکی به حل مسائل کشور نمی کند، بلکه می تواند فضای سیاسی را به سمت دوقطبی های پرهزینه سوق دهد.

مشروح گفت وگوی این تحلیلگر سیاسی را در ادامه بخوانید؛

پس از آغاز مذاکرات ایران و آمریکا، شاهد شکل گیری فضایی تند از سوی برخی جریان های نزدیک به جبهه پایداری بودیم. بررسی ها نشان می دهد که مخالفت ها از زمان آتش بس آغاز شد و هرچه روند دیپلماتیک جدی تر شد، شدت این مخالفت ها نیز افزایش یافت. پرسش نخست این است که این جریان ها چه میزان در حاکمیت نقش دارند و چرا هر زمان روند مذاکرات جدی تر می شود، مخالفت های آنان نیز تشدید می شود؟

همان طور که از منتقدان متن تفاهم نامه و مذاکرات می خواهیم از اتهام زنی پرهیز کنند، از سوی دیگر نیز نباید به این افراد اتهام زد که مثلاً منافعشان به خطر افتاده یا انگیزه های دیگری دارند. باید به دیدگاه های مختلف احترام گذاشت.

یک نگاه این است که با توجه به تجربه مذاکرات 25 سال گذشته با غرب و ایالات متحده آمریکا که عمدتاً ناموفق بوده و حتی در دو مقطع نیز به جنگ منتهی شده است، اکنون در شرایطی نیستیم که تصور کنیم طرف مقابل به این نتیجه رسیده که از طریق مذاکره می خواهد منافع ملت ایران را تأمین کند. از منظر این گروه، دشمن در یک دوره گذار و برای عبور از مشکلات فعلی خود پیشنهاد مذاکره و تفاهم نامه را مطرح کرده و پس از گذشت چند ماه، دوباره به همان رویکرد گذشته بازخواهد گشت. این یک دیدگاه است؛ دیدگاهی که قابل احترام و بررسی است و نمی توان آن را به سادگی رد کرد.

در مقابل، دیدگاه دیگری وجود دارد که معتقد است ایران می تواند در این مقطع با امضای یک تفاهم نامه، نوعی مشروعیت و پشتوانه بین المللی ایجاد کند. در این صورت، اگر در آینده دشمن مجدداً دست به اقدام نظامی بزند یا به تعهدات خود عمل نکند، ایران می تواند با استناد به همان تفاهم نامه، حقانیت خود را در سطح جهانی اثبات کند. علاوه بر این، چنین فضایی فرصتی برای بازنگری در سیاست های نظامی و اقتصادی کشور نیز فراهم می کند. این هم یک دیدگاه دیگر است.

بنابراین امروز دو نگاه متفاوت درباره تأمین منافع کشور وجود دارد. همان طور که نمی توان به منتقدان مذاکره اتهام زد، نمی توان طرفداران مذاکره و تفاهم را نیز متهم کرد که به دنبال منافع خاصی هستند. به نظر من نباید اجازه دهیم فضای کشور مانند مقاطع قبل از جنگ دچار دوقطبی شود. طبیعی است که افراد و گروه های مختلف حرف ها و دیدگاه های متفاوتی داشته باشند، اما باید همه را دعوت کرد که از اتهام زنی و استفاده از ادبیات سخیف پرهیز کنند و صرفاً استدلال های خود را مطرح کنند. چه بسا بخشی از سخنان هر دو طرف درست و قابل استفاده باشد.

اشاره کردید که یکی از استدلال ها برای مذاکره، دستیابی به یک متن تفاهم است تا اگر آمریکا در آینده تعهدات خود را نقض کرد، ایران بتواند به آن استناد کند. پس چرا برخی منتقدان این موضوع را به شکل دیگری می بینند و حتی مذاکره کنندگان را سازشکار می نامند یا خواستار حذف وزیر خارجه از تیم مذاکره کننده می شوند و به رییس مجلس نیز حمله می کنند؟

همان طور که عرض کردم، استفاده از اصطلاحات غیراخلاقی و اتهام زنی کاملاً مردود است. اینکه کسی دیگری را سازشکار، جنگ طلب، صلح طلب افراطی یا حتی متهم به فروش کشور کند، به هیچ وجه قابل قبول نیست. این نوع ادبیات را باید کنار گذاشت.

اما اگر بخواهیم به اصل استدلال ها بپردازیم، گروهی معتقدند که همان گونه که در گذشته نیز تجربه شده، طرف مقابل از مذاکرات به عنوان فرصتی برای آماده سازی جهت فشار یا حتی جنگ مجدد استفاده کرده است. از سوی دیگر، آنان می گویند آمریکا هیچ گاه به تعهدات خود عمل نکرده و نمونه هایی مانند توافق سعدآباد و برجام را مطرح می کنند. بر همین اساس معتقدند نباید به این روند اعتماد کرد و باید فشارهای نظامی به گونه ای ادامه یابد که طرف مقابل ناچار به پذیرش خواسته های حداکثری ایران شود. من در اینجا صرفاً دیدگاه آنان را توضیح می دهم و قصد داوری ندارم.

سوال اینجاست که آیا تصمیم به مذاکره و رسیدن به تفاهم یا توافق مگر تصمیم حاکمیتی نیست؟

بله حاکمیت در نهایت به این جمع بندی رسیده که در مقطع فعلی مسیر تفاهم را دنبال کند. این تصمیم بر مبنای دلایلی اتخاذ شده که طبیعتاً برای مسئولان کشور قابل اعتنا بوده است. البته در چنین تفاهم نامه ای باید نهایت دقت به خرج داده شود تا با توجه به تجربیات گذشته، متن آن دقیق تنظیم شود و اجرای آن نیز به صورت گام به گام و همراه با نظارت انجام گیرد تا مشکلات گذشته تکرار نشود.

از سوی دیگر، کشور باید همواره آمادگی لازم را حفظ کند تا اگر طرف مقابل به تعهدات خود عمل نکرد یا درگیری جدیدی را آغاز کرد، بتواند واکنش مناسب نشان دهد. این هم یک نگاه و رویکرد است.

نکته دیگری که باید به آن توجه کرد این است که منتقدان، فارغ از اینکه استدلال هایشان تا چه اندازه قابل پذیرش باشد، باید به یک سؤال پاسخ دهند. اگر آنان به ساختار جمهوری اسلامی و جایگاه رهبری اعتقاد دارند ــ که عمدتاً نیز چنین است ــ باید توضیح دهند که اگر قرار است توافقی با ایالات متحده آمریکا امضا شود، آیا این توافق بدون تأیید مقامات عالی رتبه کشور امکان پذیر است؟

اگر معتقدند چنین توافقی با تأیید مقام رهبری انجام می شود، در این صورت دیگر نباید به گونه ای سخن بگویند که گویی کشور دچار فاجعه شده است. اگر هم تصور می کنند رهبری با این روند مخالف است اما دیگران چنین توافقی را به ایشان تحمیل کرده اند، این خود اتهام بسیار سنگینی است. همچنین اگر تصور کنند که رهبری مخالف این روند است اما توان جلوگیری از آن را ندارد، باز هم نتیجه چنین تحلیلی آسیب به ساختار نظام است.

به نظر من این پرسش ها نیازمند پاسخ روشن از سوی منتقدان است. اما اصل اختلاف نظر درباره مذاکره یا ادامه فشار، موضوعی طبیعی و قابل بحث است. همان گونه که در آمریکا نیز درباره ادامه جنگ یا توافق با ایران دیدگاه های متفاوتی وجود دارد، در ایران هم وجود این اختلاف نظرها طبیعی است. آنچه اهمیت دارد این است که کسانی که خود را معتقد به نظام، انقلاب و ولایت فقیه می دانند، به گونه ای موضع گیری نکنند که نتیجه آن سلب اختیار از رهبری یا القای این تصور باشد که تصمیمات مهم کشور بدون اطلاع یا برخلاف نظر ایشان اتخاذ می شود. این رویکرد به سود کشور و نظام نخواهد بود.