امضای یادداشت تفاهم میان ایران و آمریکا، مهمترین رویدادی است که نه فقط منطقه که جهان هم به نوعی چشم انتظار آن است اما فرازو فرودهای مسیر این رسیدن به این تفاهم با توجه به پارامترهای حاکم بر روابط تهران و واشنگتن، سبب شده که برخی امضا شدن این تفاهم را بسیار نزدیک و برخی بسیار دور تحلیل کنند.

به گزارش ایرنا، بر اساس اعلام سید عباس عراقچی وزیر امور خارجه در حال حاضر میان دو کشور مذاکراتی برای رسیدن به یک تفاهم در جریان است. بررسی این یادداشت تفاهم در پایتخت ها به دلایل بسیاری به آرامی پیش می رود که یکی از مهمترین دلایل آن عدم تصمیم گیری قاطع در کاخ سفید و تردیدهایی است که دونالد ترامپ در اتخاذ این تصمیم با آن مواجه است.

تصمیماتی که گرفتن هریک تبعات و پیامدهای خاص خود را بر آینده سیاسی او و همچنین منافع آمریکا و متحدان منطقه ای و فرامنطقه ای واشنگتن خواهد داشت. سردرگمی ترامپ در رسیدن به یک موضع مشخص و ثابت سبب شده است که تحلیلگران در ارزیابی این رویکرد سناریوهای مختلفی را مورد تحلیل قرار دهند که طیف آن از دلایل اقتصادی تا فشارهای روانی گسترده است.

به منظور بررسی آنچه ترامپ را در اتخاذ تصمیم دچار تردید و روند مذاکرات را کند کرده است، با رحمان قهرمان پور ، تحلیلگر مسائل بین الملل، گفتگویی انجام شده است.

روند تبادل پیام میان ایران و آمریکا با کُندی همراه است، با توجه به اینکه این روند تقریبا برای همه جهان مهم است، دلایل این وقفه های طولانی چیست؟ سخنگوی وزارت امور خارجه رویکرد رییس جمهور آمریکا و تغییرات مدام پیش نویس را گره اصلی می داند، ارزیابی تحلیلی شما در این زمینه چیست؟

جواب خوش بینانه به سوال این است که با توجه به اختلافات جدی که بین دو طرف وجود دارد، کندی در تبادل پیام ها امری طبیعی است. ضمن اینکه مذاکرات به صورت مستقیم انجام نمی گیرد و معمولاً ایران از طریق واسطه ها و میانجی ها این پیام ها را ارسال می کند؛ لذا این تأخیر و کندی طبیعی است. اما اگر بخواهیم نگاه بدبینانه ای به صحنه داشته باشیم، می شود گفت که شاید این تأخیر در ارسال پیام ها و تبادل اطلاعات برای این است که آمریکا و ایران بتوانند ضعف های خود را در نبرد نظامی جبران کنند و برای یک جنگ دیگر آماده شوند. در هر صورت، برای قضاوت در این مورد باید ببینیم که اطلاعات دقیق وجود دارد یا نه. ما فعلاً اطلاعات دقیق و علنی در اختیار نداریم که چرا ترامپ با تأخیر عمل می کند، چرا هفته پیش این توافق را امضا نکرد و علی رغم اینکه از توافق ابراز رضایت کرده بود، آن را امضا نکرد.

تصمیم گیری برای رییس جمهور آمریکا در قبال جنگ ایران؛ دستکم در ظاهر، دشوار شده است، آیا ترامپ نمی تواند تصمیم بگیرد؟ یا بی تصمیمی و شرایط کنونی بخشی از تصمیم اصلی اوست؟

واقعیت این است که او نیز مانند هر سیاستمدار دیگری تحت فشارهای متعدد و متناقض قرار دارد. از یک سو، دموکرات ها در آستانه انتخابات میان دوره ای کنگره مدام اعلام می کنند که ترامپ در جنگ با ایران شکست خورده، برخلاف وعده های انتخاباتی خود آمریکا را وارد جنگ دیگری کرده، فریب حرف های نتانیاهو را خورده و مواردی از این دست. از سوی دیگر، جمهوری خواهان تندرو مانند لیندزی گراهام و دیگران به ترامپ فشار می آورند که جنگ دیگری را آغاز کند و کار را یکسره کند. همچنین در سطح منطقه ای، برخی متحدان آمریکا مانند عربستان و قطر خواهان آن هستند که آمریکا جنگ دیگری را آغاز نکند، در حالی که متحدان دیگرش مانند اسراییل خواهان آن هستند که آمریکا دوباره وارد جنگ شود.

علاوه بر این، ملاحظات اقتصادی و تأثیر این بحران بر اقتصاد جهانی نیز متغیر دیگری است که در تصمیم ترامپ تأثیر دارد. بنا به گزارش آژانس بین المللی انرژی، پیامدهای انسداد تنگه هرمز و ذخایر انرژی جهان در ماه آینده به مرحله خطرناک و قرمز خواهد رسید و بنابراین اگر این روند ادامه پیدا کند، ممکن است قیمت نفت به مراتب افزایش یابد. این نیز یک نگرانی برای آمریکاست.

از سوی دیگر، می دانیم که نرخ بهره اوراق قرضه خزانه داری آمریکا افزایش یافته و این نشان دهنده افزایش انتظارات تورمی در بلندمدت در آمریکاست که خبر خوبی برای ترامپ نیست. لذا به لحاظ نظری می توان درک کرد که چرا ترامپ نمی تواند به این راحتی تصمیم بگیرد.

برخی معتقدند راهبرد ترامپ برای تعویق تفاهم نامه باز کردن تدریجی تنگه هرمز با حملات هدفمند نظامی است؛ آیا چنین راهبردی با توجه به اینکه ایران هم به آن ها پاسخ می دهد و متضرر اصلی هم کشورهای منطقه هستند؛ نتیجه بخش خواهد بود؟

اینکه ترامپ بخواهد تنگه هرمز را از طریق اقدامات نظامی محدود، یا به تعبیر دیگر پروژه آزادسازی، باز کند یا نه، فعلاً ابهاماتی وجود دارد. از جمله اینکه اگر این اقدام، یعنی عملیات آزادسازی سریع، با موفقیت انجام نشود، خود می تواند به یک بحران بلندمدت تبدیل شود که برخلاف هدف اولیه آن باشد.

آنچه اکنون مورد بحث است، در واقع یک توافق موقت یا یادداشت تفاهم برای ادامه وضعیت موجود و تداوم آتش بس است؛ نه الزاماً به معنای رسیدن به یک توافق پایدار و نه الزاماً به معنای جنگ.به عبارت دیگر، اگر هدف ترامپ این باشد که تنگه هرمز باز شود و اقتصاد جهانی به مرحله ای از اطمینان برسد، درگیری در صورتی که طولانی مدت شود، می تواند عدم قطعیت را در اقتصاد و بازارهای جهانی تشدید کند.

از این رو، همچنان ابهاماتی در این خصوص وجود دارد. از سوی دیگر، شاهد هستیم که در دو هفته گذشته ایران در واکنش به اقدامات آمریکا برای هدف قرار دادن زیرساخت های دریایی خود، به کشورهای همسایه ای که آمریکا در آن ها پایگاه دارد حمله کرده است و این به آن معناست که ایران همچنان آمادگی منطقه ای کردن جنگ را دارد.

این موضوع نیز می تواند مانعی در برابر اقدام آمریکا برای اجرای عملیات آزادسازی کشتی ها باشد. عامل سومی که برای ترامپ اهمیت دارد، عدم مشارکت اروپا و ناتو در این عملیات است؛ موضوعی که می تواند هزینه های آمریکا را افزایش دهد.

بر فرض امضای یادداشت تفاهم میان ایران و آمریکا که وزیر خارجه این کشور هم آن را نه خیلی دور می داند؛ باید منتظر چه سناریوهایی از سوی آمریکا باشیم؟ یا اساسا پایان قطعی جنگ و خروج نیروهای آمریکا از خلیج فارس (نیروهای اضافه شده از جنگ فوریه) با توجه به مجموع اختلافات میان دو کشور امکان پذیر است؟ یا این تنش ها را در مقاطع مختلف تکرار خواهد شد؟

باید توجه کنیم که آنچه اکنون مورد بحث است، در واقع یک توافق موقت یا یادداشت تفاهم برای ادامه وضعیت موجود و تداوم آتش بس است؛ نه الزاماً به معنای رسیدن به یک توافق پایدار و نه الزاماً به معنای جنگ. در واقع، این یادداشت تفاهم وضعیت موجود را تمدید می کند تا دو طرف بتوانند راه حلی آبرومندانه برای خروج از این منازعه پیدا کنند؛ زیرا شکست برای هر دو طرف تبعاتی خواهد داشت. نه آمریکا می خواهد شکست خورده این جنگ تلقی شود و نه جمهوری اسلامی ایران می خواهد بازنده این جنگ باشد.

لذا در صورتی که یادداشت تفاهم امضا شود، دو طرف دو ماه دیگر فرصت خواهند داشت تا در عمل و از طریق تبادل پیام ها، میانجیگری و ارزیابی مجدد توانایی ها و تاب آوری خود، به این جمع بندی برسند که مناسب ترین راه خروج از منازعه موجود چیست.

رژیم اسراییل و شخص نتانیاهو، بر اساس شواهد یکی از مهمترین موانع رسیدن به تفاهم در این مقطع هستند. ترامپ قادر به مهار نخست وزیر اسراییل خواهد بود؟ و اگر نه چه آینده ای را می توان برای هرگونه روند صلحی در منطقه تحلیل کرد؟

در صورتی که ایران و آمریکا بتوانند به یک توافق پایدار برسند، آمریکا می تواند اسراییل را مهار کند. کما اینکه در دوره باراک اوباما نیز شاهد بودیم که تلاش های بنیامین نتانیاهو برای برهم زدن برجام به نتیجه نرسید. بنابراین اسراییل، به دلیل روابط ویژه ای که با آمریکا دارد و نیز به دلیل درهم تنیدگی ملاحظات امنیتی و سیاسی میان آمریکا و اسراییل، نمی تواند کاملاً برخلاف خواست واشنگتن عمل کند. در گذشته نیز هر زمان که اختلافات میان دو طرف جدی بوده، معمولاً تل آویو ترجیح داده است عقب نشینی کند.

لذا در این مورد نیز رفتار اسراییل تابعی از نوع توافق ایران و آمریکا و همچنین پایداری و ثبات این توافق خواهد بود. کما اینکه در داخل اسراییل نیز گروه هایی وجود دارند که معتقدند اگر ترامپ با ایران به توافق برسد، اسراییل چاره ای جز پذیرش آن نخواهد داشت و نباید تلاش کند که آن توافق را از بین ببرد؛ زیرا در این صورت، در واقع منافع آمریکا را در منطقه تهدید خواهد کرد.