جنیفر کاوانا، استاد مرکز مطالعات امنیتی دانشگاه جرج تاون

به نقل از نشریه فارن افرز، سه ماه پس از آن که حملات مشترک آمریکا و اسراییل به ایران، جنگی را در خاورمیانه آغاز کرد، ایالات متحده همچنان در نوعی بن بست راهبردی گرفتار مانده است و هیچ راه حل روشنی برای پایان درگیری در افق دیده نمی شود. محاصره های متقابل آمریکا و ایران، تنگه هرمز را تقریباً به روی تمام رفت وآمدهای دریایی بسته و روزانه حدود 14 میلیون بشکه نفت خلیج فارس را از بازار جهانی خارج کرده است. با وجود هفته ها حملات هوایی سنگین و فرسایشی، جمهوری اسلامی همچنان پابرجا و سرسخت باقی مانده است.

رایزنی های دیپلماتیک با میانجی گری پاکستان ادامه دارد و مقام های آمریکایی و ایرانی هر دو اشاره کرده اند که توافقی در دست تهیه است. اما مواضع مذاکره ای آمریکا و ایران همچنان فاصله زیادی با یکدیگر دارند؛ نه تنها به این دلیل که ایالات متحده در میانه گفت وگوهای صلح همچنان اهداف نظامی ایران را هدف حمله قرار می دهد، بلکه به این خاطر که موج های اخیر بمباران، تهدیدهای تلافی جویانه تهران را نیز به دنبال داشته است.

وضعیت کنونی با ایران غیرقابل دوام است؛ اما همان قدر که ترامپ به توافقی برای پایان دادن به این بن بست نیاز دارد و خواهان آن است، تصمیم های خودش همچنان روند چانه زنی را تخریب می کند. برای دستیابی به توافق، ترامپ نخست باید خواسته های خود را با واقعیت راهبردی موجود که اکنون به سود ایران تغییر کرده بازتنظیم کند. این به معنای کنار گذاشتن مواضع حداکثری درباره برنامه هسته ای ایران و صرف نظر کردن دائمی از هرگونه امید برای تحمیل محدودیت بر توان موشکی ایران یا حمایت این کشور از نیروهای مقاومت است.

وادار کردن ایران به پذیرش توافق، صرفاً با تهدید نظامی ممکن نیست. این روند همچنین مستلزم آن است که حکومت ایران متقاعد شود با همکاری با خواسته های آمریکا و کنار گذاشتن برنامه هسته ای خود، تهران می تواند از تجاوزهای آینده آمریکا و اسراییل جلوگیری کند. اما ترامپ با حمله به ایران در میانه مذاکرات و استفاده از ادبیات حداکثری در فضای مجازی از جمله تهدید به نابودی یک تمدن کامل به طور فزاینده ای کار واشنگتن را برای ارائه آن نوع تضمین هایی که تهران پیش از پذیرش حتی حداقلی از خواسته های آمریکا مطالبه خواهد کرد، دشوارتر ساخته است.

هنوز مسیر باریکی برای دستیابی به توافق وجود دارد، اما این مسیر مستلزم امتیازدهی آمریکا در دو پرونده است: هم درباره تنگه هرمز و هم درباره پرونده هسته ای. تضمین های ضروری و معتبر می توانند اشکال مختلفی داشته باشند از جمله یک روند مرحله ای که وضعیت تنگه هرمز را از مذاکرات هسته ای جدا کند و در ازای پیشرفت ایران در هر یک از این دو حوزه، مشوق هایی ارائه دهد.

این نوع توافق شاید برای ترامپ ناخوشایند باشد، اما در این مرحله واشنگتن فقط با گزینه های بد روبه رو است. بن بست نامحدود بر سر تنگه، تنها موضع چانه زنی آمریکا را تضعیف خواهد کرد؛ زیرا پیامدهای تأخیریِ خارج شدن نفت خلیج فارس از بازارهای جهانی، روی هم انباشته و بدتر خواهد شد.

تشدید تنش نظامی نیز بعید است ایران را به تسلیم وادار کند. در عوض، ایران احتمالاً با هدف قرار دادن زیرساخت های نفتی خلیج فارس تلافی خواهد کرد. و پس از به راه انداختن چنین تشدیدی، ترامپ همچنان به یک توافق نیاز خواهد داشت و همین مسئله، مشکل تضمین معتبر را دوباره به کانون توجه بازخواهد گرداند.

ترامپ می تواند به سادگی کنار بکشد، حملات را پایان دهد و منطقه را رها کند تا پیامدهای باقی مانده را خودش حل وفصل کند. اما این گزینه احتمالاً برای رییس جمهوری که جلوگیری از ایران هسته ای را به بخشی از شعار همیشگی خود تبدیل کرده، از نظر سیاسی کمترین امکان را دارد.

دستیابی به توافقی محدود و پایدار در همین مقطع؛ توافقی که ایالات متحده را از باتلاق کنونی خارج کند و در برابر دوره های آینده درگیری میان آمریکا، اسراییل و ایران سپر حفاظتی ایجاد کند کم هزینه ترین نتیجه بد برای ترامپ است، حتی اگر مستلزم امتیازهای ناخوشایند از سوی آمریکا باشد. متأسفانه، این امتیازها بهای جنگی شکست خورده اند که ایالات متحده را در وضعیتی بدتر از زمان آغاز آن قرار داده است.

هنگامی که ایالات متحده در 28 فوریه، در میانه مذاکرات جاری با ایران، عملیات خشم حماسی را آغاز کرد، دولت ترامپ باور داشت که می تواند تهران را به پذیرش توافقی بهتر از آنچه پشت میز مذاکره حاضر به قبولش بود، وادار کند. امتیازهای هسته ای ای که ترامپ در ابتدا انتظار داشت با حمله به ایران به دست آورد، اصلاً در افق دیده نمی شوند؛ به این دلیل ساده که جایگاه چانه زنی آمریکا اکنون بدتر از پیش از جنگ است.

حکومت ایران مقاوم تر از آن چیزی از آب درآمد که رییس جمهور انتظار داشت و امیدها به یک پیروزی سریع آمریکایی، نقش بر آب شد. علاوه بر این، جنگ نشان داده است که توان موشکی و پهپادی ایران، به این کشور اهرم عظیمی می دهد تا عبور منابع حیاتی انرژی جهان را مختل کند و خسارت های دردناکی به تأسیسات نظامی آمریکا و کشورهای همسایه وارد آورد.

موضع اعلام شده دولت ترامپ این است که هر توافقی باید شامل تعهد ایران به توقف غنی سازی هسته ای، تحویل دادن ذخایر باقی مانده اورانیوم بسیار غنی شده خود و بازگشایی تنگه هرمز بدون عوارض یا هزینه عبور باشد. در مقابل، ایالات متحده محاصره بنادر ایران را برخواهد داشت. کاهش تحریم ها و آزادسازی دارایی های ایران تنها زمانی انجام خواهد شد که ایران به تعهدات هسته ای خود عمل کند و تأسیسات هسته ای اش را از رده خارج سازد.

برای حکومت ایران، این ترتیب قابل قبول نیست. در وهله نخست، مطالبات آمریکا با توازن قدرت سازگار نیست؛ توازنی که از زمان آغاز جنگ، به طور قاطع به سود ایران تغییر کرده است. ایالات متحده ایران را شکست نداده و بنابراین نمی تواند شروط یک پیروز را دیکته کند یا انتظار تسلیم کامل ایران را داشته باشد. ایران نیز جنگ را نبرده است، اما به درستی خواهان توافق نهایی ای است که جایگاه چانه زنی قوی تر آن را بازتاب دهد؛ یعنی این واقعیت که اکنون نه یک اهرم، بلکه دو منبع اهرم فشار در اختیار دارد: برنامه هسته ای خود و کنترل تنگه.

اگر مذاکره کنندگان آمریکایی پیش از جنگ، زمانی که ایران ظاهراً در موقعیتی ضعیف تر قرار داشت، نتوانستند اهداف حداکثری خود را در ژنو محقق کنند، تعجبی ندارد که همان شروط امروز اساساً قابل طرح نباشند.

انتظارات غیرواقع بینانه آمریکا تنها مشکل نیست. رهبری ایران همچنین نمی تواند مطالبات آمریکا را بپذیرد، زیرا این مطالبات فقط با تهدیدهای قهری همراه اند و کاملاً فاقد تضمین های معتبری هستند که برای ایجاد اطمینان در تهران لازم است؛ اطمینانی که نشان دهد ایالات متحده با حسن نیت مذاکره می کند و به سهم خود از هر توافقی پایبند خواهد ماند. پس از آنکه دولت ترامپ بارها طرف های ایرانی را گمراه کرد و چندین دور مذاکره را با حملات نظامی مختل ساخت، سخن ترامپ برای رهبران جدید ایران ارزش چندانی ندارد.

برای دستیابی به توافق، ترامپ باید بی اعتمادی ای را که اقدامات آمریکا ایجاد کرده، ترمیم کند یا دست کم آن را در محاسبات خود لحاظ کند. این امر مستلزم امتیازهای پرهزینه ای از سوی آمریکا است که هدف آن متقاعد کردن حکومت ایران خواهد بود که توافق با ایالات متحده، تهران را نسبت به پیش از جنگ امن تر می کند. این امتیازها می تواند شامل جلو انداختن منافع پیشنهادی به ایران باشد؛ برای نمونه، برداشتن فوری محاصره آمریکا یا آزادسازی دارایی های ایران در بانک های خارجی در ازای بازگشایی تنگه هرمز از سوی تهران. ایالات متحده همچنین می تواند بررسی کند که اگر تهران با تحویل دادن اورانیوم بسیار غنی شده خود موافقت کند، در همان آغاز، کاهش محدودی در تحریم ها به ایران ارائه دهد.

هر توافقی که شامل امتیازدهی آمریکا باشد، بی تردید با مخالفت شدید سرسخت ترین مدافعان جنگ در واشنگتن روبه رو خواهد شد؛ کسانی که همچنان خواستار شروطی غیرواقع بینانه و افراطی هستند. با این حال، چنین توافقی قاطعانه دور از دسترس است و اگر ترامپ به درخواست جنگ طلبان خود مصالحه را رد کند، باید با گزینه های باقی مانده اش روبه رو شود؛ گزینه هایی که ریسک بسیار بالایی دارند.

یک گزینه بد این است که آمریکا محاصره خود را تمدید کند، به این امید که در نهایت ایرانِ تضعیف شده را وادار به پذیرش امتیازهای سنگین تر کند. اما چنین اقدامی بعید است موفقیت آمیز باشد و حتی ممکن است به مرور زمان اهرم فشار آمریکا را تضعیف کند. شش هفته محاصره، فشار اقتصادی بر ایران وارد کرده، اما نتوانسته جایگاه چانه زنی تهران را به طور قابل سنجش تغییر دهد. با وجود کاهش درآمدهای نفتی، ایران به آن نوع فروپاشی اقتصادی ای که ترامپ تصور می کرد یا تسلیم را اجتناب ناپذیر می ساخت، نزدیک نمی شود؛ به ویژه با توجه به اینکه تهران این درگیری را یک مسئله وجودی می داند.

اگرچه ایران می تواند ادامه بن بست کنونی را تحمل کند، هزینه های یک بن بست نامحدود بر سر هرمز برای ایالات متحده و اقتصاد جهانی ممکن است به زودی به شدت افزایش یابد. بر اساس اعلام آژانس بین المللی انرژی، ذخایر جهانی نفت که تاکنون مانع جهش های شدیدتر قیمت شده اند، با سرعتی بی سابقه در حال کاهش اند و بازارهای جهانی در مجموع بیش از یک میلیارد بشکه از تولید نفت خلیج فارس را از دست داده اند. کارشناسان صنعت هشدار می دهند که اگر تنگه هرمز پس از ماه ژوئن نیز بسته بماند، ذخایر جهانی نفت به سطحی چنان بحرانی سقوط خواهد کرد که بازارها برای حفظ نظام انرژی، قیمت ها را به سرعت افزایش خواهند داد و این امر اقتصاد جهانی را فلج خواهد کرد.

تشدید تنش نظامی، گزینه نامطلوب دیگری را پیش روی ترامپ قرار می دهد. او ممکن است امیدوار باشد که حملات هوایی علیه زیرساخت های انرژی ایران یا مجموعه ای از عملیات نیروهای ویژه، تهران را به زانو درآورد، اما این اقدامات نیز بعید است نتیجه مورد نظر را به بار آورند. برای مثال، حمله به شبکه برق یا تأسیسات نفتی ایران تقریباً به طور قطع به حملات تلافی جویانه ایران علیه همسایگانش منجر خواهد شد؛ وضعیتی که آسیب های بلندمدت به تولید نفت منطقه، افزایش پایدار قیمت نفت و لطمه بیشتر به جایگاه سیاسی داخلی ترامپ را در پی خواهد داشت.

در همین حال، عملیات زمینی در داخل ایران می تواند به تلفات سنگین آمریکایی منجر شود و با توجه به دشواری عملیات مؤثر در داخل کشوری که همچنان از توان نظامی قابل توجهی برخوردار است، احتمال شکست آن زیاد خواهد بود. در نهایت، مسئله ذخایر به شدت تحلیل رفته نظامی آمریکا نیز مطرح است. ازسرگیری یک کارزار نظامی جدید فقط پرسش ها درباره آمادگی ایالات متحده برای عملیات های نظامی آینده را تشدید خواهد کرد. این واقعیت که ترامپ تاکنون تا حد زیادی از بازگشت کامل جنگ اجتناب کرده، نشان می دهد که او و مشاورانش، همراه با رهبران کشورهای خلیج فارس، خطر بالا و بازدهی پایین مورد انتظار چنین اقدامی را درک می کنند.

سومین گزینه بد برای ترامپ این است که به سادگی زیان های خود را بپذیرد و کنار بکشد؛ پیروزی اعلام کند و محاصره آمریکا را پایان دهد. اگرچه چنین اقدامی مسائل مربوط به تنگه هرمز و توان هسته ای ایران را حل نشده باقی می گذارد، اما از منظر منافع آمریکا، نتیجه ای قابل قبول خواهد بود. حملات آمریکا، بنا بر اعتراف خود ترامپ، برنامه هسته ای ایران را به عقب رانده و احتمالاً چند سال به تأخیر انداخته است.

علاوه بر این، هرچند ایرانِ هسته ای مطلوب نیست، اما تهدیدی وجودی برای ایالات متحده محسوب نخواهد شد؛ کشوری که زرادخانه هسته ای خودش برای بازدارندگی در برابر ایران را در اختیار دارد؛ زرادخانه ای که بسیار بزرگ تر و قدرتمندتر از هر چیزی است که ایران به طور معقول بتواند بسازد.

هم زمان، با پایان یافتن محاصره آمریکا، ایران با فشار بین المللی قابل توجهی برای بازگشایی تنگه هرمز مواجه خواهد شد. هرچند ایجاد یک منبع درآمدی جدید برای ایران ایده آل نیست، اما هزینه های گزارش شده ای که ایران برای عبور از تنگه مطالبه کرده، نسبتاً محدود بوده است و درآمدزایی از مسیر عبور امن، انگیزه ای برای ایران ایجاد می کند تا تنگه هرمز را باز نگه دارد. با این حال، عقب نشینی می تواند از نظر سیاسی برای ترامپ دشوار باشد، زیرا نشانه ای از ضعف و بی مسئولیتی آمریکا تعبیر خواهد شد. از همین رو، ترامپ تاکنون علاقه اندکی به این گزینه نشان داده، حتی در حالی که بی صبری او برای یافتن راهی جهت خروج از بحران، بیش از پیش آشکار شده است.

در مقایسه با گزینه های ضعیف و پرهزینه، یک توافق محدود که در آن آمریکا برخی امتیازهای واقعی بدهد و در مقابل، ایران نیز مصالحه های مهمی انجام دهد، بسیار پایدارتر و عملی تر است. یک مسیر خروج قابل اجرا باید چند ویژگی داشته باشد: مفاد آن باید به ایران اجازه دهد بخشی از بازدارندگی ای را که در جریان جنگ به دست آورده، حفظ کند؛ ساختار آن باید به گونه ای باشد که ایران از مزایای امنیتی، اقتصادی و دیپلماتیک تضمین شده ای برخوردار شود که از وضعیت موجود بهتر باشد؛ و همچنین باید از ایران در برابر تلاش های احتمالی آمریکا یا اسراییل برای نقض توافق یا تغییر آن در آینده محافظت کند.

برای دستیابی به چنین ترتیبی، دولت ترامپ باید خواسته های خود از ایران را با امتیازهایی از سوی خودش تنظیم و متوازن کند. برای مثال، اگر واشنگتن از تهران بخواهد متعهد به بازگشایی تنگه هرمز و عدم دریافت عوارض شود، باید فداکاری های مشابهی انجام دهد؛ مانند برداشتن سریع محاصره و فراهم کردن دسترسی فوری ایران به دارایی های مسدودشده. امتیازهای ایران در پرونده هسته ای نیز باید با پاداش های اضافی از سوی آمریکا همراه باشد. اگر ایران با توقف طولانی مدت غنی سازی هسته ای موافقت کند، برای نمونه، باید کاهش تدریجی اما فوری تحریم ها را دریافت کند.

برای آنکه ایران اطمینان یابد در صورت پایبندی به توافق، از حملات آینده در امان خواهد بود، واشنگتن همچنین باید در موضوع توان موشکی ایران و ذخایر اورانیوم بسیار غنی شده، تا حدی عقب نشینی کند. ایران باید اجازه داشته باشد زرادخانه موشکی متعارف و زیرساخت های خود را بدون محدودیت حفظ کند؛ آن هم به دو دلیل. نخست اینکه محروم کردن اجباری ایران از موشک هایش اساساً واقع بینانه نیست؛ طبق ارزیابی اطلاعاتی آمریکا، حدود 70 درصد از ذخایر موشکی و سامانه های پرتاب ایران از جنگ جان سالم به در برده اند و ایران می تواند با کمک روسیه و چین به سرعت آن ها را بازسازی کند. دوم اینکه باقی گذاشتن توان تلافی جویانه اصلی ایران، پیامی قوی ارسال خواهد کرد مبنی بر اینکه ایالات متحده قصد ندارد بار دیگر به ایران حمله کند.

موضوع اورانیوم بسیار غنی شده ایران پیچیده تر است، اما برای ارائه تضمین های معتبر، راه حلی میانه وجود دارد. به جای انتقال ذخایر ایران به ایالات متحده، آژانس بین المللی انرژی اتمی می تواند حضانت مواد غنی شده را بر عهده بگیرد؛ بخشی از آن را در داخل ایران رقیق سازی کند و باقی مانده را خارج از ایران نگه دارد. وعده اینکه ایران در صورت مواجهه با تجاوز آمریکا یا اسراییل در آینده، حق دسترسی به این مواد را خواهد داشت، می تواند به عنوان تضمین امنیتی دیگری عمل کند.

اگرچه نیروهای نظامی اسراییل توانایی بالایی دارند، اما برای دفاع موشکی و دیگر سامانه های حیاتی به شدت به ایالات متحده وابسته اند؛ به این معنا که اسراییل بدون حمایت آمریکا قدرت نظامی لازم برای جنگ با ایران را ندارد. برای کاستن از تردیدهای ایران درباره اراده آمریکا برای مهار اسراییل، واشنگتن می تواند موافقت کند که در صورت اقدام تهاجمی اسراییل علیه ایران در آینده، فروش تسلیحات به اسراییل را محدود کند و حمایت نظامی از آن را متوقف سازد. همچنین می تواند بندی را در توافق بگنجاند که در صورت حمله آمریکا یا اسراییل به خاک ایران، به ایران اجازه دهد در تنگه عوارض عبور دریافت کند. از سوی دیگر، اگر ایران از تعهدات خود عقب نشینی کند، آن نیز با پیامدهایی از جمله از دست دادن مزایای مالی و دیپلماتیک و همچنین محروم شدن از حمایت ها در برابر حمله های آینده روبرو خواهد شد.

منبع: فرارو