روابط عمومی وزارت نفت در گزارشی نوشت: امروز 5 خرداد 1405 خورشیدی داستان نفت ایران 118 ساله می شود. البته قبل از آن هم ایرانیان با این ماده سیاه بدبو در حد اولیه آشنا بودند اما از مصارف گسترده و قابلیت کلان آن هرگز و نهایت این که چنان که برخی نوشته اند ایل هایی از این ماده برای درمان زخم خران خود استفاده می کردند! این روزها که همه جا صحبت از انتقال نفت و اهمیت انرژی است جا دارد به بهانه این 118 سالگی ببینیم چگونه شروع شد تا به اینجا رسید.

فرزانه طهرانی این داستان پرفراز و نشیب را که بر همه شئون زندگی ما اثر گذاشته را چنین روایت می کند

118 سال پیش در چنین روزی، برگ اول تاریخ نفت در ایران نوشته شد. چاهی که از آن سیاهی جوشید، سرنوشت کشور و البته خاورمیانه را به مسیری تازه هدایت کرد. چاهی که سیاهی برآمده از آن را برخی نعمت و عده ای نقمت می دانند.

میانه هفته، یعنی در سحرگاه روز سه شنبه، پنجم خرداد 1287، در عصر قجر، درست زمانی که همه ناامید از یافتن نفت بودند و مقدمات بازگشت سرپرست تیم اکتشاف به انگلستان را مهیا می کردند، جورج برنارد رینولدز خبر کشف نفت را به کارفرمایان انگلیسی مخابره کرد و به این ترتیب ایران به کشوری نفت خیز بدل شد.

دور از ذهن بود یک وکیل انگلیسی که در استرالیا به دنبال طلا می گشت و از این مسیر ثروتمند شده بود، لقب پدر نفت خلیج فارس را از آن خود کند؛ اما ویلیام ناکس دارسی این عنوان را به دست آورد، هرچند خود او هیچ گاه به ایران و خلیج فارس پا نگذاشت.

عصر نفت از سال 1233 و از زمان کشف نفت در پنسیلوانیا آغاز شده بود؛ یعنی 47 سال پیش از آنکه آنتوان کتابچی فان، رییس گمرکات ایران در دوره مظفرالدین شاه قاجار، به این فکر کند که ممکن است هزاران متر زیر زمین های ایران نفت وجود داشته باشد. کتابچی می دانست پادشاه قاجار برای سرمایه گذاری جهت یافتن نفت نه توان مالی دارد و نه توان تکنولوژیک. به همین دلیل، موضوع را با سرهنری دراموند ولف ، دیپلمات بازنشسته، در میان گذاشت تا سرمایه گذار مناسب پیدا کنند. ولف هم ویلیام دارسی 41ساله و ثروتمند را معرفی کرد.

دارسی جسارت داشت. وقتی در استرالیا وکالت می کرد یکی از موکلانش به نام ساندی مورگان چند قطعه سنگ به او نشان داد که در نزدیکی خانه اش پیدا کرده بود. دارسی روی سنگ ها تحقیق کرد و فهمید طلاست. پس وکالت را رها کرد، گروهی را برای جست وجو استخدام کرد و سرانجام با احیای معدن طلای قدیمی ، ثروتمند شد. اقدام جسورانه او، کتابچی و ولف را به این نتیجه رساند که دارسی بازهم می تواند دست به چنین ریسکی بزند.

دارسی تاریخ کهن ایران را مطالعه کرد و دانست ایرانیان باستان در آتشکده های خود مشعل های بزرگ روغن را می سوزاندند که از آن شعله های سفید و پررنگ به اطراف پراکنده می شد. مطالعاتش او را به این نتیجه رساند که در این سرزمین منابع نفتی وجود دارد. پس، جست وجوی دوم دارسی، برای یافتن طلای سیاه در ایران و به دنبال مذاکرات سال 1280 آغاز شد؛ پس از بستن قراردادی با مظفرالدین شاه در سه شنبه هفتم خرداد 1280، دقیقاً پنج سال پیش از کشف نفت.

هفت برگه 20 در 5.5 سانتیمتری بدون جلد، که برگ اول و آخرش سفید است، همه آن چیزی است که به سند امتیاز نفت دارسی معروف شده. یک کاغذ نیم ورقی، خط دار و دستنویس که با مرکب سیاه به 2 زبان فارسی و فرانسه مفادی را قید کرده، ریسمانی سبزرنگ، مهر لاکی وزارت امور خارجه که در برگه ممهور شده و یک مقدمه 18 ماده ای که در تاریخ سه شنبه هفتم خرداد 1280 در تهران به امضا رسیده.

مظفرالدین شاه در هامش نامه آورده است: ملاحظه شد. صحیح است. فی شهر صفر 1219 در صاحب قرانیه اودییل.

میرزا علی اصغرخان اتابک اعظم، صدراعظم، با نوشتن عبارت: امتیازنامچه موم و نفت طبیعی معدنی است که به شرف امضای مقدس سرکار بندگان اعلیحضرت اقدس همایون شاهنشاهی رسیده است ، امضا کرده.

مشیرالدوله وزیر خارجه هم با مهر شخصی به نام نظام الدین با عبارت مراتب مرقومه صحیح است این قرارداد را تأیید و تأکید کرده: این امتیازنامه موم و نفت معدنی که به شرف امضای مبارک اعلیحضرت اقدس همایون شاهنشاهی روحنا فدا رسیده است، در وزارت امور خارجه دولت علیه ایران ثبت شده، در نمره 812 فی 1 شهر صفر المظفر 1219.

از طرف سرمایه گذار هم وکیل ویلیام دارسی به نام آلفرد مارپوتون و ژرژ گراهام ، نایب کنسول انگلیس در تهران، قرارداد را امضا کرده اند.

مظفرالدین شاه وقتی 5 ساله بود، با وجود بیماری مزمن و برخلاف میل باطنی پدرش ناصرالدین شاه، ولیعهد شد. پدرش آن قدر عمر کرد که ولیعهدی او 38 سال به درازا کشید. مظفرالدین میرزا دوران ولیعهدی را با عیاشی های مدام سپری کرد و کسب مهارت و دانش برایش جایگاهی نداشت. علم او در ریاضیات هرگز از جمع و منها فراتر نرفت و ضعف هایی مثل ترس از تاریکی هم به بیماری های پیشین او اضافه شد.

بی لیاقتی مظفرالدین میرزا به اندازه ای بود که از سیر اتفاقاتی که در جریان قیام کردهای عثمانی و حمله به نواحی شمال غربی ایران یعنی حوزه حکمرانی او رخ داده بود و همچنین شکستی که قشونش در این قیام خورده بود، بی اطلاع بود. ناصرالدین شاه از بی لیاقتی او مطلع بود و حتی قصد برکناری او از ولیعهدی و جایگزینی ظل السلطان را داشت، اما در آخر چنین نشد.

وقتی در سال 1275، میرزا رضا کرمانی کار ناصرالدین شاه را در حرم عبدالعظیم ساخت، چنین ولیعهدی با چنین پیشینه ای به شاهی ایران رسید.

با آنکه در دوران ناصری و صدارت اعتمادالسلطنه، وضع خزانه ایران خوب و رضایت بخش بود، از اواخر دوره ناصری به تدریج کسری بودجه به وجود آمد و هزینه های دولت به خصوص در امور نظامی افزایش پیدا کرد، چنان که در سال آخر حکومت ناصری 120 هزار تومان کسری داشت.

ولیعهد نالایق که به شاهی نالایق تر تبدیل شده بود، بعد از پدرش ناصرالدین شاه کسری بودجه را تا 2 میلیون تومان افزایش داد. بدهی های خارجی هم اوج گرفت. در چنین تنگنای بی پولی، مظفرالدین شاه از قرارداد دارسی استقبال کرد.

در این قرارداد، حق تفحص و استخراج نفت در کل وسعت ایران را به مدت 60 سال به دارسی اعطا کرد، آن هم در ازای دریافت فقط 16 درصد از سود به دست آمده از بهره برداری به عنوان حق امتیاز و 20 هزار لیر به عنوان سهم ایران. مظفرالدین شاه فقط مناطق شمالی ایران شامل ولایات آذربایجان و گیلان و مازندران و خراسان و استرآباد را مستثنی کرد تا حساسیت روسیه را برنینگیزد.

دارسی کار را بلافاصله بعد از عقد قرارداد شروع کرد و با رینولدز وارد مذاکره شد. جورج برنارد رینولدز که هنگام مذاکره با دارسی 47ساله بود، تمام عمر کاری خود را پس از فراغت از تحصیل مهندسی، در راه آهن و معادن هند گذرانده بود. اما قسمت مهم تجربه او به بعد از بازنشستگی از خدمت دولت هند بازمی گردد. او به عنوان یک مهندس باتجربه به بخش شرقی هند که اندونزی امروز است رفت و فعالیت استخراج نفت در جزیره مادورا را آغاز کرد. دارسی با اطلاع از سوابق رینولدز او را به عنوان سرپرست تیم عملیات کشف به خدمت گرفت و کار رینولدز از پاییز بعد آغاز شد.

اولین چاه در محلی به نام چاه سرخ یا چیاسرخ، در شمال غرب قصر شیرین، در نزدیکی مرز عراق حفر شد. پس از ناکامی در این منطقه، با حفاری در منطقه شاردین رامهرمز کار کشف دنبال شد، اما این سایت هم بی ثمر بود و چند سال ارزشمند تلف شد.

رینولدز در این مدت با راهزنان، عقرب ها، گرمازدگی، بیماری های ناشناخته و شب های سرد کویر دست وپنجه نرم می کرد، اما بااین حال رهبری تیم بین المللی را رها نکرد؛ تیمی که شامل کارگران محلی، حفاران لهستانی و کانادایی، یک پزشک هندی و یک مهندس آمریکایی از میادین نفتی تگزاس بود. در این مدت سرمایه دارسی و حامیان مالی اش در شرکت نفت برمه تا آستانه ورشکستگی کامل پیش رفت. دارسی که بیش از 200 هزار پوند هزینه کرده بود، در آستانه ازدست دادن همه چیز، ازجمله دو خانه ییلاقی و عمارتش در گروسونور اسکوئر لندن بود. پس از پنج سال جست وجو و تلاش، دارسی از ادامه کار دست شست. اواسط اردیبهشت 1287 او به تیم اکتشاف خود اعلام کرد که برای بازگشت به انگلستان مهیا شوند.

یک تلگراف به دست رینولدز رسید که نوشته بود: حفاری را متوقف کن، کارمندان را اخراج کن، تجهیزات را جمع آوری کن و به خانه بازگرد.

رینولدز دستور توقف نداد و به خانه برنگشت؛ او بوی گوگرد را از یک آتشکده باستانی زرتشتی در خوزستان استشمام کرده بود. او دی ماه 1287 خورشیدی کار حفاری در منطقه نفتون مسجدسلیمان را کلید زده بود. رینولدز می توانست بوی گوگرد گاز را که از چاه متصاعد می شد، تشخیص دهد. بویی که می شد دید. بخارات در نور خورشید به وضوح بالا می رفتند و بوی تخم مرغ گندیده می دادند، اما برای جورج رینولدز، بهترین نفحه ای بود که در پنج سال گذشته استشمام کرده بود.

فقط چند هفته بعد از دریافت تلگراف، در سحرگاه سه شنبه، پنجم خرداد 1287، مته حفاری در چاه شماره یک مسجدسلیمان در عمق 360 متری به مخزن عظیم نفت برخورد کرد و فواره ای سیاه تا پانزده متر به آسمان پرتاب شد.

خبر کشف نفت در مسجدسلیمان با یک پیک شترسوار به بغداد فرستاده شد و در آنجا با یک رمز از پیش مشخص شده به دارسی تلگراف شد تا رقبای فرانسوی از آن مطلع نشوند. دارسی پنج روز بعد خبر را دریافت کرد و گفت: اگر این درست باشد، تمام مشکلات ما تمام شده. یک سال بعد، شرکت نفت انگلیس-پارس که بعدها به بریتیش پترولیومیا BP ملقب شد، در لندن تأسیس شد. چنان خوشبینی ای درباره پتانسیل عظیم این شرکت وجود داشت که در روز عرضه اولیه سهام در لندن و گلاسکو، مردم در پنج صف در مقابل صندوق های بانک ایستادند تا بتوانند سهام بخرند و دارسی که تا آستانه ازدست دادن همه چیز رفته بود، ثروتمندتر از همیشه شد.

رینولدز 2 سال بعد از این کشف، اخراج شد. او سرکش بود. روحیه اش دیوان سالاری و اختلافات شدید با کارفرمایان بر سر ساختار تجاری آینده را تاب نمی آورد. بعد از اخراج به ونزوئلا رفت تا کار اکتشاف دوم و بسیار مهم خود را در این کشور آغاز کند.

پس از کشف نفت در مسجدسلیمان، عملیات کاوش برای کشف مخازن دیگر ادامه پیدا کرد و در سال 1306 میدان نفتی هفتکِل، در سال 1315 آغاجاری، در سال 1316 گچساران و پازنان، در سال 1317 نفت سفید، در سال 1327 میادین نفتی لالی، در سال 1337 اهواز، در سال 1338 بینک، در سال 1340 بی بی حکیمه، در سال 1342 مارون و کرنج و در سال 1343 پارسی و رگ سفید هم کشف شد و به بهره برداری رسید.

کشف نفت اقتصاد ایران را متحول کرد. اگر تا پیش از این اکتشاف، بر کشاورزی و تجارت متکی بودیم، پس از کشف به درآمدهای نفتی وابسته شدیم. از واردات کالاها و خدمات تا سرمایه گذاری در زیرساخت ها و تولید، درگیر این ماده سیاه 118ساله شدند.

نفت و درآمدهایش در این یک قرن چنان با اقتصاد در هم تنیده است که تحلیل آنچه بر سر اقتصاد می گذرد، بدون درنظرگرفتن وضعیت نفت ممکن نیست. خیلی دور نیست وعده های یکی از رؤسای جمهورمان که می خواست نفت را سر سفره مردم بیاورد. چه طنزها که درباره آن نشنیدیم و چه طرح ها که ندیدیم.

طلای سیاه چنان برای همه اهمیت دارد که کتاب ها در رثا یا مذمت بهره برداری از آن نوشته شده و قلم ها درباره نعمات و نقمات آن زده شده است. رخنه نفت به زندگی مردم تا آن حد است که نویسندگانی که تخصصی در صنعت نفت ندارند هم درباره آن قلم فرسایی می کنند. نوشته ها درباره نفت به قدری زیاد است که ذکر نام آن ها در این گزارش مختصر نمی گنجد. اما با مناسبت ترین کتاب شاید خواب آشفته نفت نوشته محمدعلی موحد باشد که دو روز پیش تولد 103سالگی او را جشن گرفتند. او با استخراج اولیه نفت هم دوره بود و به واسطه تخصصی که در حوزه حقوق داشت، از آغاز برپایی شرکت ملی نفت ایران در بدنه حقوقی شرکت نفت وارد شد و تا بالاترین درجات، یعنی مشاور عالی رییس هیئت مدیره، مشاور ارشد و عضو اصلی هیئت مدیره انجام وظیفه کرد.

تأثیرات این منبع عظیم انرژی در زندگی ما به حدی است که وقتی صحبت از تحریم می شود، نفت در ابتدای لیست قرار می گیرد؛ چون دنیا می داند که اقتصاد ایران چقدر به آن وابسته است.

وقتی جنگ درمی گیرد، ایران با مسدودکردن راه نفتکش ها، دست برتر در آبراهه هرمز را از آن خود می کند؛ چون نه فقط ایران، که دنیا به این ماده سیاه وابسته است.

نفت و درآمدهایش در دنیای امروز نقش آفرینی چشمگیری دارند. حتی با ظهور انرژی های نو، بازهم از اهمیت این ماده کاسته نشده است. باوجوداین، تزریق دلارهای نفتی به اقتصاد اگرچه در طول بیش از یک قرن پیش، رفاه و نعماتی برای کشور به همراه داشته، اما مدیریت نادرست منابع حاصل از فروش آن به همان اندازه که مزیت دارد می تواند باعث لطمه دیدن اقتصاد شود و چاهی که از آن روزی طلای سیاه بیرون زد، به چاهی برای فروافتادن اقتصاد تبدیل شود.