میر یوسف علوی، کارشناس مسائل سیاسی در یادداشتی در روزنامه جام جم نوشت: برای دهه ها، جمهوری اسلامی ایران و سلطان نشین عمان به عنوان دو کشور ساحلی این تنگه، نقش اصلی را در حفظ امنیت و تسهیل عبور آزاد کشتی ها ایفا کرده اند. تا پیش از جنگ غیرقانونی و خلاف منشور اخیر آمریکا و اسراییل علیه ایران، تنگه هرمز عملا باز، امن و باثبات بود و روزانه میلیون ها بشکه نفت و حجم عظیمی از تجارت جهانی بدون وقفه از آن عبور می کرد. با این حال محاصره دریایی اخیر ایران و پیش از آن تهدیدات متناوب برخی سیاستمداران غربی و آمریکایی طی دهه های اخیر نشان داده ایران ناگزیر است نقش و مسئولیت حاکمیتی خود را در تامین امنیت و مدیریت این آبراه راهبردی با جدیت بیشتری اعمال کند.

ایران در تمام این سال ها، برخلاف بسیاری از تبلیغات سیاسی نه تنها مانعی برای عبور و مرور دریایی ایجاد نکرد بلکه همراه با عمان حداکثر تسهیلات را برای کشتی های تجاری و نفتکش ها فراهم آورد. امنیت این آبراه، پیش از هر چیز، به سود کشورهای ساحلی آن بوده و هست. ایران بهتر از هر قدرت خارجی می داند که بی ثباتی در تنگه هرمز، مستقیما امنیت و اقتصاد خود کشور را نیز تحت تاثیر قرار می دهد. اما جنگ اخیر واقعیت های دیگری را نیز آشکار کرد و مشخص شد برخی کشورها و بازیگران خارجی، از باز بودن تنگه و فضای اعتماد و ثبات موجود سوءاستفاده کرده اند.

در حالی که از مزایای امنیت این مسیر بهره مند بودند، همزمان طی سال های گذشته به ایجاد و توسعه پایگاه های نظامی، انبارهای تسلیحاتی و زیرساخت های اطلاعاتی علیه ایران در سواحل جنوبی خلیج فارس اقدام کرده اند. به بیان دیگر، برخی دولت ها از امنیتی که ایران و عمان در این آبراه ایجاد کرده بودند بهره بردند اما همان فضا را به بستری برای تهدید امنیت ملی ایران تبدیل کردند.

این تجربه، ضرورت بازتعریف مفهوم امنیت در تنگه هرمز را برجسته می کند. اصل بنیادین باید روشن باشد: تنگه هرمز یا برای همه_ و در درجه نخست برای کشورهای ساحلی آن یعنی ایران و عمان_ امن و باز خواهد بود یا ناامنی آن همه بازیگران را متاثر خواهد کرد. امنیت در این منطقه نمی تواند یک طرفه، گزینشی یا مبتنی بر تهدید علیه یکی از بازیگران اصلی آن باشد. امنیت در تنگه هرمز ماهیتی تجزیه پذیر ندارد یا برای همه تامین می شود یا بی ثباتی آن همه را متضرر خواهد کرد.

از منظر حقوق بین الملل نیز ایران همانند هر کشور ساحلی دیگر حق دارد حاکمیت مشروع خود را در آب های سرزمینی و مناطق تحت صلاحیتش اعمال کند. این موضوع الزاما به معنای بستن تنگه یا ایجاد محدودیت برای عبور و مرور بین المللی نیست. ایران بارها تصریح کرده که دنبال اخذ عوارض عبور از کشتی ها نیست و اصل آزادی کشتیرانی را محترم می شمارد. اما میان عوارض عبور و هزینه خدمات دریایی و ناوبری تفاوت حقوقی و عملی مهمی وجود دارد.

تامین امنیت عبور کشتی ها، خدمات راهبری دریایی، امداد و نجات، حفاظت محیط زیست دریایی، مقابله با دزدی دریایی، کنترل ترافیک و تضمین ایمنی عبور، همگی هزینه های واقعی و سنگینی هستند که عمدتا توسط کشورهای ساحلی تامین می شوند. در بسیاری از آبراه های مهم جهان نیز دریافت هزینه خدمات بندری، ناوبری و ایمنی امری کاملا شناخته شده و مشروع است. ایران نیز این حق طبیعی را دارد که درباره سازوکارهای عادلانه تامین هزینه های امنیت و ایمنی در تنگه هرمز گفت وگو کند.

افزون بر این جمهوری اسلامی ایران نمی تواند نسبت به سابقه طولانی تهدیدات آمریکا درباره محاصره دریایی ایران بی تفاوت باشد. طی دو دهه گذشته، بارها در واشنگتن ایده محاصره دریایی ایران مطرح شده و در هفته های اخیر به طور عملی اجرا شده است. یکی از مهم ترین نمونه ها در سال 2008 رخ داد؛ زمانی که طرحی در مجلس نمایندگان آمریکا با عنوان H.Con.Res. 362 مطرح شد که عملا خواستار اعمال نوعی محاصره دریایی علیه ایران بود. این طرح با انتقاد گسترده حقوقدانان و حتی برخی سیاستمداران آمریکایی مواجه شد. در آن زمان، ران پال نماینده جمهوری خواه و شناخته شده جریان لیبرتارین نسبت به خطرات جنگ طلبانه و پیامدهای چنین سیاستی هشدار داد.

برخی پژوهشگران و فعالان جوان ایرانی از جمله دکتر رضا نصری و برادرش علی نصری که آن روزها دانشجویان ایرانی مقیم کانادا بودند نیز در جلب توجه افکار عمومی و محافل آمریکایی به ابعاد خطرناک این طرح و از جمله ران پال به ابعاد خطرناک این طرح نقش داشتند و در نهایت، این ایده به نتیجه نرسید. با این حال در هفته های اخیر ایران عملا با اشکالی از فشار و محدودسازی دریایی مواجه بوده است؛ وضعیتی که از نگاه تهران نه تنها مغایر حقوق بین الملل بلکه اقدامی بی ثبات کننده علیه امنیت منطقه ای و اقتصاد جهانی محسوب می شود. در چنین شرایطی، طبیعی است ایران نتواند سرنوشت امنیت ملی خود و مهم ترین آبراه پیرامونی اش را به تصمیمات لحظه ای یا جنگ های انتخابی برخی سیاستمداران خارجی گره بزند.

تنگه هرمز نباید به میدان رقابت های نظامی قدرت های فرامنطقه ای تبدیل شود. امنیت پایدار این آبراه تنها از طریق همکاری کشورهای منطقه، احترام متقابل و پذیرش نگرانی های امنیتی مشروع همه بازیگران حاصل می شود. تجربه سال های اخیر نشان داده انباشت تسلیحات، توسعه پایگاه های خارجی و سیاست فشار حداکثری، نه تنها امنیت ایجاد نکرده بلکه منطقه را به آستانه درگیری های خطرناک تری رسانده است.

ایران همچنان معتقد است تنگه هرمز باید تنگه صلح باقی بماند؛ گذرگاهی برای تجارت، انرژی و همکاری منطقه ای، نه ابزاری برای تهدید، محاصره یا رقابت های ژئوپلیتیکی. صلح پایدار تنها زمانی ممکن خواهد بود که حقوق، امنیت و نگرانی های مشروع کشورهای ساحلی آن نیز به رسمیت شناخته شود.