قاسم توکلی؛ قفسه های کافه کتاب مملو از کتب رنگارنگ و جذاب هستند. اسامی بزرگ روی جلد کتابها در قفسه های روانشناسی و فلسفه خودنمایی می کند: زیگموند فروید، اروین یالوم، کارل گوستاو یونگ، آلن دو باتن، ژاک لکان، جیمز هالیس، ویکتور فرانکل و یک دوجین اسامی قدیم و جدید دیگر. حتی عناوین کتاب ها هم جالب اند: کوهنوردی با نیچه ، صبحانه با سِنِکا ، فتح خوشبختی ، ملت دوپامین ، پیاده روی با بیست فیلسوف ، من کی ام؟ و اگه اینطوریه چند تا؟ ، فلسفه برای زندگی و دیگر موقعیت های حساس و... این عناوین برای یک دهه شصتی که با نیچه و فلسفه از طریق تاریخ فلسفه فردریک کاپلستون یا نیچه؛ درآمدی بر فهم فلسفه ورزی او از کارل یاسپرس آشنا شده کمی غریب و حتی لوس به نظر می رسند! اما خب ظاهراً در آن سوی دنیا نسل جدیدی از فلاسفه و روانشناسان ظهور کرده اند که فلسفه و روانشناسی را از محیط های خشک آکادمیک خارج کرده، این دو حوزه را به هم پیوند زده و اصطلاحاً دموکراتیزه نموده اند!

قفسه های کتاب شیک و تر و تمیز هستند، درست مثل دختر-پسرهای جوانی که لا به لای قفسه ها در حال قدم زدن و گپ و گفت های روشنفکرانه اند. ناخودآگاه ذهنم می رود به دوران نوجوانی خودم، زمانی که برای امانت گرفتن یک کتاب باید فرسنگها راه تا کتابخانه مرکزی شهر میرفتیم (کتابخانه ای که روز در میان زنانه-مردانه بود) یا با پس انداز سکه های قُلّک عید مان به کتاب فروشی های کثیف و نم زده شهر مراجعه می کردیم تا از فروشنده (که معمولاً پیرمردی اخمو و بدعُنُق بود) کتابی جذاب خریداری کنیم. کتابی که خوراک هفته ها مطالعه و خیالپردازی مان می شد. مهمترین تفاوت کافه کتاب های مدرن با کتاب فروشی های سنتی در فضای لاکچری آنهاست. مواجهه سوژه های شهرنشینِ مدرن با یکدیگر طبیعتاً باید در فضایی مدرن هم رخ دهد تا دلچسب و جذاب باشد. در جوار قفسه های کتاب باید میز و صندلی و بساط انواع قهوه و نوشیدنی هایِ سرد و گرم هم فراهم باشد تا با بک گراند یک موزیک لایت، گفتگوها و آشنایی هایِ جذابی شکل بگیرد.

کتاب فروشی های سنتی اما هیچ جایی حتی برای نشستن نداشتند و صرفاً برای فروش کتاب طراحی شده بودند. در کتاب فروشی های قدیمی توده های عظیمی از کتب متنوع روی هم تلنبار می شدند، آنجا نوعی سوپرمارکت فرهنگی بود که به جای ماست، شیر و کیک و پفک، کتاب می فروخت و فقط فروشنده کهنه کار در آن بی نظمی جای تک تک کتابها را بلد بود! کافه کتاب های جدید اما فضایی کاملاً گشوده به روی مشتری دارند. یک نوع نمایشگاه دائمی کتاب اند که جوانک هایی مودب و لبخند به لب در جای جایِ آن آماده اند تا مشتری ها را راهنمایی کنند. کافه کتاب همچنین دکوراسیونی جذاب دارد که خوراک عکاسی و فیلم برداری سوژه هایی است که در لا به لای قفسه ها (علاوه بر کتاب، معنا، حقیقتِ زندگی، خود یاری و ...) بدنبال نمایش خود شان نیز هستند. مشتری کافه کتاب فقط متقاضی کتاب نیست بلکه او طالب نمایش حضورش در کافه کتاب لاکچری به دیگران در شبکه های مجازی نیز هست. اینها همه بخش جدایی ناپذیری از هویت نسل جدید است که برای نسل دهه شصت غریبه و برای نسل زمان انقلاب شاید کاملاً بیگانه بنظر برسد.

هر ناظری که اندکی در گذر سه دهه گذشته درنگ کند می تواند یک تحول گفتمانی عظیم را در موضوع و محتوایِ کتابفروشی ها (که حالا عموماً کافه کتاب هستند) نسبت به چند دهه قبل مشاهده نماید. در دهه های 1370 و 1380 فضای غالب در حوزه نشر کتاب در سیطره کتب مرتبط با موضوعات سیاسی و تاریخی بود. مثلاً نسل جوان دوران موسوم به اصلاحات (1376 تا 1384) بیشتر از اینکه دغدغه توسعه فردی، خودیاری یا فهم معنایِ زندگی را داشته باشد، به اقتضاء زمانه بدنبال این بود که بداند دموکراسی چیست؟ مردم سالاری دینی و پلورالیسم کدام اند؟ تساهل و تسامح و مدارا چگونه است؟ جامعه مدنی چیست؟ و... به همین دلیل کتاب های نویسندگانی چون عبدالکریم سروش، مصطفی ملکیان، مجتهد شبستری، سیدجواد طباطبایی، حسین بشیریه، بابک احمدی، عمادالدین باقی، رامین جهانبگلو و خلاصه افرادی که درباره جامعه مدنی و سیاست می نوشتند مُد روز محسوب می شد و روشنفکریِ ایرانی در آن دورانِ سپری شده مترادف بود با دانستن نظریات چنین نویسندگانی!

ناگفته پیداست که آشنایی با دکارت، کانت، هگل، نیچه، هابرماس، فوکو، هایدگر، پوپر و در یک کلام آشنایی با تاریخ تطور فلسفه سیاسی در غرب هم مقدمه فهم شارحانِ ایرانی همان اندیشمندان فرنگی بود. اما امروز همه چیز فرق کرده است. نسل جدید (به قول پرزیدنت مان نسل ضد ) دیگر از آن گفتمانِ سیاسی-مدنی عبور کرده است. قفسه های کافه کتاب ها، خود شاهدانی بر این مدعی اند که گفتمان خود یاری و توسعه فردی در حوزه روانشناسی و مباحث مرتبط با معنای زندگی در حوزه فلسفه، جای گفتمان سابق را گرفته است. حتی حوزه های بینارشته ای جدیدی چون فلسفه یِ روانشناسی ظهور کرده اند تا جزییت یافتگی فرد را در مدرنیته متاخر دوباره به کلیتِ جدیدی از معنای زندگی پیوند دهد. از این تحول گفتمانی چه معنایی افاده می شود؟

در یک کلام؛ جامعه ایران طی یکی-دو دهه اخیر روز به روز فردگرایانه تر شده است. این روزها تحولِ نفس و خود-پرورانی به مهمترین دغدغه جوانان بدل شده و این گذار را می توان در تیراژ و ترجمه کتاب های این حوزه به خوبی مشاهده کرد. این روزها انتشارات و مترجمین مختلف تلاش می کنند گویِ سبقت را از یکدیگر در این حوزه یِ گفتمانی جذاب بِرُبایند. به عنوان مثال کتاب موضوع مرگ و زندگی اروین و مریلین یالوم به تنهایی 13 ترجمه دارد! و کتاب ملت دوپامین آنا لمبکی 11 ترجمه از 11 انتشارات متفاوت! یاللعجب! به کجا چنین شتابان!؟ چه چیزی سبب می شود تا حوزه نشر و مترجمین فعال در این بخش تا این حد به ترجمه تکراری کتابهای اینچنین علاقه نشان دهند؟ پاسخ روشن است: این قبیل کتابها خوب فروش می روند! کتابهایی که درباره موضوع توسعه فردی و معنای زندگی ترجمه یا تالیف شده اند، مخاطب دارند و فروش شان تضمین شده است. ترجمان این تحول گفتمانی آن است که چون سوژه ایرانی احساس می کند گفتمانِ جمع گرایانه دنیای قدیم دیگر منسوخ شده و اقتضائات دنیای جدید در عصر جهانی شدن هم که واضح است: فردگرایی، خودشناسی، خودسازی از طریق بازیابی معنایِ نوینِ زندگی. آری شعار محبوب نسل Z همان نقل قول معروف نیچه است: آنچه هستی شو !

بواسطه این تحول گفتمانی در ذائقه فرهنگی نسل جدید و برآمدن سوژه یِ دستاوردخواه و البته فردگرایِ قرن بیست و یک به جای سوژه رستگاری خواه قرن بیستم، ما نیز در یک سلسله مقالات تلاش می کنیم نقبی به این جهان جدید بزنیم و سفری را همراه شما در لا به لای انبوهی از کتب جدید مرتبط با توسعه فردی، خودیاری و معنای زندگی آغاز کنیم. با این تذکر که در این سفر تلاش می کنیم تا حد امکان از روانشناسی زرد بپرهیزیم و بر نویسنده ها و موضوعات معتبر و علمی تاکید داشته باشیم. امید است یادداشت حاضر درآمدی روشنی بخش بر سلسله یادداشتهایی باشد که در پی خواهند آمد: معنای زندگی در عصر جدید چیست؟ و چگونه می توانیم آنچه هستیم، بشویم؟ اصلاً چه هستیم؟ و قرار است چه بشویم؟ و پرسشهایی از این دست. در این سفر هیجان انگیز به جهانِ ذهنیِ نویسندگان جدید و کتاب های متنوع این حوزه، همراه ما باشید.

منبع: فرارو