از آیناز که به وقت شنیدن زنگ تفریح از کلاس درس خارج نمی شود، مبادا لکه خون روی مانتویش را کسی ببیند، تا سمیه که به عنوان یک کارگر، حتی فرصتی برای تعویض لوازم بهداشتی ندارد و حتی شیما که مدت هاست تصمیم گرفته درباره قاعدگی در محیط کارش حرف بزند؛ دوران قاعدگی روزهایی از ماه هستند که انگار باید پنهان شوند.

به گزارش شرق، ترسی بی نام که از نیمکت مدرسه شروع می شود و سال ها بعد، در سکوت زنانی ادامه پیدا می کند که پشت خط تولید، درد را قورت می دهند و کار می کنند. برای آنهایی که حرف می زنند هم البته تجربه شرم و درد توأمان، کماکان جاری است. از دانش آموزانی که نخستین پریود را با بیماری اشتباه می گیرند تا زنانی که به دلیل گرانی محصولات بهداشتی سلامتشان به خطر می افتد، قاعدگی همچنان یکی از پنهان ترین بحران های اجتماعی زنان باقی مانده است.

در آستانه 28 می، روز جهانی بهداشت قاعدگی، این گزارش نگاهی انداخته است به جدی ترین مناقشات و مخاطرات، درباره موضوعی که نه فقط یک رخداد زیستی، بلکه تجربه بدن مندی چندوجهی و پیچیده در ساحت اجتماعی زنان است.

صدای زنگ تفریح که می آید، همه دخترها از کلاس بیرون می روند. آیناز اما روی صندلی چسبیده؛ دانش آموز سال ششم مدرسه کوچکی در یکی از روستاهای میاندوآب که از نگاه خودش حسابی بدشانس بوده که زودتر از سایر هم کلاسی هایش قاعدگی را تجربه کرده است. در طول روز مانتویش را مدام عقب می کشد و آنقدر خجالت می کشد که حتی نمی تواند از صمیمی ترین دوستش بخواهد لک خون پشت لباسش را چک کند.

اولین پریودش را پارسال تجربه کرده بود؛ درست وسط کلاس ریاضی، درد غریبی به جانش افتاده بود و ماهیچه های تحتانی شکمش را می فشرد. اما آن قدر صبر کرد تا زنگ تفریح بخورد و به دستشویی برود. همان روز، در سرویس بهداشتی مدرسه فهمید که چه اتفاقی افتاده است. پیش تر چیزهایی از پچ پچ های در گوشی مادر و زن دایی اش شنیده بود. با وجود این، چند ماه زمان برد تا بالاخره جرئت کند و ماجرا را به مادرش بگوید. تا آن روز، با پنبه و دستمال کاغذی کارش را پیش می برد اما قبل از آن، هیچ کس برای آیناز توضیح نداده بود که قرار است چه اتفاقی برای بدنش رخ دهد.

در مدرسه هم فقط یک مرتبه درباره بلوغ برایشان حرف زده بودند بدون اشاره به خون ریزی، درد جسمانی و نیاز به نوار بهداشتی. دوست دیگرش هم که امسال پریود شده، اولین بار فکر کرده سرطان گرفته است. بعدتر هم که فهمیده ماجرا از چه قرار است، تا پایان دوره خون ریزی، از شدت خجالت به مدرسه نرفته؛ تصمیم رایجی که بسیاری از دختران در مواجهه با قاعدگی می گیرند. این را نازنین می گوید که معلم مدرسه غیرانتفاعی در تهران است و سال ها در شهرستان های مختلف کار کرده است: غیبت از مدرسه و کلاس درس، یکی از نخستین تصمیمات دختران نوجوان در مواجهه با قاعدگی است.

میزان آگاهی آنها درباره پریود و چنین تصمیمی کاملا رابطه مستقیم با هم دارند. یعنی هر سالی که شاگردان من از خانواده هایی بودند که اطلاعات کمتری درباره پریود به آنها داده می شد یا شهر کوچک تری بود، این رفتار هم بیشتر دیده می شد. اوایل خودم هم متوجه نمی شدم ماجرا از چه قرار است اما به مرور زمان علت آن را یافتم و همین هم شد که از آن روز تاکنون حتما در کلاس هایم درباره پریود با بچه ها حرف می زنم.

با اینکه معلم ادبیات هستم، اما با یک بهانه سعی می کنم از این موضوع بگویم تا اگر حتی یک نفر بی اطلاع در کلاس باشد، از این راه بتواند با موضوع آشنا شود. شاید تصور کنید این روزها دیگر همه از چنین چیزهایی آگاه هستند اما حقیقت جامعه چیز دیگری را نشان می دهد .

تجربه نخستین پریود برای بسیاری از دختران ما، مساوی است با یک نوع شرمساری و خجالت: حتما شنیده اید درباره رسمی که دختری را که اولین بار پریود می شود، نیشگون می گیرند. یا افکاری قدیمی وجود دارد مبنی بر اینکه زنی که در دوران قاعدگی به سر می برد، ناپاک و نحس است. همه این افکار به ظاهر قدیمی هنوز در برخی مناطق حاکم هستند؛ بنابراین نخستین قاعدگی برای دختران ما در بسیاری از شهرها، خانواده ها و گروه های فرهنگی، اقتصادی و اجتماعی، مساوی با احساس شرمساری و خجالت است؛ نه یک بلوغ و رشد بدنی .

نگاهی به عملکرد سایر کشورها در زمینه افزایش آگاهی در حوزه بهداشت قاعدگی راهکارهای مختلفی را مقابل تصمیم گیرندگان امر قرار می دهد. برای مثال، اسکاتلند نخستین کشوری بود که محصولات قاعدگی را به صورت رایگان در فضاهای عمومی عرضه کرد. همچنین در مدارس، آموزش درباره قاعدگی را به بخش عادی آموزش سلامت اضافه کرد و آموزش به پسران را هم در دستور کار خود قرار داد تا تابوی اجتماعی در این زمینه کاهش پیدا کند. یا در هند که سال ها با بحران فقر قاعدگی و تابوهای شدید آن مواجه بود، در برخی مناطق دختران هنگام پریود اجازه ورود به آشپزخانه را نداشتند. اما در سال های اخیر کمپین های اجتماعی، فیلم ها و استارتاپ های حوزه سلامت زنان باعث ارتقای فرهنگ پریود در جامعه شد.

اینجا کسی از آدم نمی پرسد حالت خوب است یا نه؛ فقط می پرسند چرا این قدر کند شده ای؟ . این را سمیه می گوید؛ زنی 38ساله که در یک کارگاه بسته بندی مواد غذایی، حوالی شهریار کار می کند. شیفتش از هفت صبح شروع می شود و تا ساعت پنج عصر که کارش تمام می شود، فقط در وقت ناهار خوردن است که فرصت نشستن پیدا می کند. او که به خاطر غلظت خون بالا، دردهای مقطعی شدیدی را در دوران عادات ماهانه اش تجربه می کند، کارکردن در روزهای قاعدگی را مصداق بارز شکنجه می داند. درد کمر و پا امانش را می بُرد اما حتی نمی تواند به سرکارگر بخشش چیزی بگوید: اینجا سر کار دعواست. هرچقدر هم که درد بکشم چیزی نمی گویم، چون نمی خواهم کارم را از دست بدهم .

سمیه بارها به خاطر محدودبودن زمان مراجعه به سرویس بهداشتی، مجبور شده ساعت های طولانی نوار بهداشتی اش را تعویض نکند. البته عامل دیگری که این کار را به تعویق می اندازد، قیمت بالای این محصول بهداشتی است که البته هر چندوقت یک بار هم گویی بالاتر می رود: وقتی مجبور باشید بین خرید غذا برای خانه و نوار بهداشتی برای خودتان انتخاب کنید و مادر هم باشید، انتخاب شما خرید غذای بچه ها می شود .

موضوع قیمت بالای این محصولات اما در بخش های حاشیه ای شهرها و مناطق کم برخودار، بیشتر خود را نشان می دهد. محیا واحدی ، فعال اجتماعی و روان شناس بالینی که از نزدیک با خانواده های زیادی از این دست در ارتباط است، از بیماری هایی می گوید که به دنبال نبود پول کافی برای خرید نوار بهداشتی رخ می دهد: کشاله های ران برخی از زنان به دلیل حساسیت به پارچه ای که به جای نوار بهداشتی استفاده می کنند زخم می شود و به دلیل تکرار زخم و معالجه نکردن، حتی دچار عفونت می شوند. یا اندام داخلی دختر نوجوان دیگری به دلیل عدم شست وشو در دوران عادت ماهانه دچار عفونت می شود و درمانش با توجه به محیط آلوده زندگی شان چالشی جدی برای مددکاران به حساب می آید.

همچنین، مادران جوان زیادی هستند که دچار بیماری و عفونت در اندام داخلی هستند و درد قاعدگی زیادی را همراه با تب و لرز تحمل می کنند. به طور کلی بسیاری از خانواده های ساکن حاشیه شهر، توان تهیه مایحتاج روزانه را ندارند و خرید وسایل بهداشتی، دیگر تجملی و غیرضروری به حساب می آید. این در شرایطی است که باید بدانیم اساسا استفاده از لباس زیر هم در بسیاری از محله های فقیرنشین کشور ما جایگاهی ندارد .

اینها در شرایطی است که در ایران، نوار بهداشتی هنوز اصلی ترین محصول مصرفی دوران قاعدگی است و گزینه هایی مثل تامپون یا کاپ قاعدگی سهم کمی از بازار دارند. در چنین موقعیتی، افزایش قیمت محصولات بهداشتی باعث شده بعضی خانواده ها مصرف را محدود کنند یا به گزینه های غیربهداشتی روی بیاورند.

همچنین در مدارس، دانشگاه ها یا سرویس های عمومی، دسترسی رایگان به محصولات قاعدگی تقریبا وجود ندارد. ضرورتی که بسیاری از سایر کشورها، مدت هاست به آن پی برده اند و لوازمی مانند دستمال توالت و نوار بهداشتی را جزء اقلام ضروری سرویس های بهداشتی عمومی می شناسند. برخی کشورها حتی پیش تر رفته و در سیاست های اقتصادی خود، این مهم را گنجانده اند. به طور نمونه، آلمان و فرانسه ، مالیات محصولات قاعدگی را کاهش داده اند و در بعضی مدارس و دانشگاه ها دستگاه های توزیع رایگان نصب کرده اند.

نیوزلند از سال 2021 توزیع رایگان محصولات قاعدگی در مدارس را آغاز کرده است. کنیا نیز یکی از نخستین کشورهای آفریقایی بود که مالیات نوار بهداشتی را حذف کرد. دلیلش ساده بود: بسیاری از دختران به خاطر نداشتن محصولات قاعدگی مدرسه را ترک می کردند.

هرچقدر حرف زدن از پریود برای سمیه در محل کارش دشوار است، شیما مدت هاست تصمیم گرفته در محیط کاری از ضرورت آگاهی بخشی دراین باره بگوید. از نگاه او، بیشتر دانستن درباره این تجربه زنانه، به درک عمومی بهتر می انجامد: پریود یک تجربه کاملا زنانه است. طبیعی است که باید زن بود تا فهمید چقدر ابعاد مختلف این تجربه بدن مند دشوار است. اما هرچقدر بیشتر درباره این موضوع حرف بزنیم، به درک عمومی بیشتری نسبت به یکدیگر می رسیم . او همچنین از طرفداران جدی مرخصی پریود است. موضوع پرمناقشه ای که سال هاست در جهان در جریان است.

خیلی از کشورها یا شرکت های خصوصی به آن تن داده اند، اما هنوز بسیاری دیگر نسبت به آن نقد دارند: به نظر من مرخصی پریود هم باید مثل مرخصی زایمان در قانون کار لحاظ شود. چطور ممکن است یک بخشی از نیروی کار ما چند روز از ماه را با درد و خون ریزی کار کند و هیچ تفاوتی بین و او و سایرین وجود نداشته باشد؟ .

آنیشا اسداللهی ، کارشناس اقتصاد سیاسی و فعال صنفی، با اشاره به مسئله مرخصی عادت ماهانه به عنوان یکی از نقاط تلاقی مطالبه برابری جنسیتی با واقعیت های سخت بازار کار می گوید: برخی در حوزه مناسبات کار بر این نظرند که این مرخصی از منظر فمینیستی باید بخشی از حقوق به رسمیت شمرده زنان محسوب شود، اما آیا در بستر ساختاری-نهادی اقتصاد ایران، اعطای حق مرخصی عادت ماهانه به زنان می تواند بدون تشدید تبعیض در عمل پیاده شود. ساختار کنونی روابط کار در ایران با ویژگی هایی از جمله قدرت چانه زنی ضعیف اتحادیه ها، نظارت ناکارآمد بر اجرای قوانین کار، کسری مزمن سازمان تأمین اجتماعی و مهم تر از همه، بازار کار و ارتش ذخیره در آن همراه است.

از منظر اقتصاد سیاسی، در چنین بستری، نگرانی اصلی این است که اعطای هر حق هزینه بر اضافی به زنان مانند مرخصی عادت ماهانه شاید اثر معکوس داشته باشد .

او با یادآوری یک نمونه مشابه، توضیحاتش را ادامه می دهد: به عنوان مثال، تجربه قانون کاهش ساعات کاری زنان در ایران در سال 1395 سبب شد کارفرمایان با افزایش هزینه نسبیِ نیروی کار زن، به سمت استخدام بیشتر مردان روی آوردند و همراه با آن درصد زنان مشمول قانون که اخراج شدند نیز افزایش یافت. منطق این رفتار در بازار ساده است: اگر بهره وری نهایی زنان و مردان را برابر در نظر بگیریم، مردان با هزینه جانبی کمتر اولویت خواهند داشت. از سوی دیگر، کسری بودجه تأمین اجتماعی، پرداخت غرامت دستمزد را بدون پرداختن به ابعاد دیگر این معضل، تقریبا ناممکن ساخته است.

در این شرایط، قانونی که به نفع زنان فقط روی کاغذ می آید، در نبود تشکیلات صنفی مستقل و نیز تهدید و ارعاب فعالان، از مطالبه گری جمعی و قدرت کافی برای چانه زنی محروم خواهد بود. بنابراین منتقدان اعطای این حق استدلال می کنند در ساختار فعلی، بدون اصلاح هم زمان نهادهای نظارتی و منبع تأمین مالی، نه تنها این خواست زنان در روابط کار محقق نمی شود، بلکه دسترسی آنان به بازار کار رسمی را کاهش می دهد و تبعیض ساختاری را تشدید می کند .

این کارشناس اقتصاد سیاسی، در دفاع از حق مرخصی عادت ماهانه نیز استدلال هایی را مطرح می کند: به رسمیت شمردن هر حقی نوعی آگاهی را در جامعه تقویت می کند، حتی اگر امکان تحقق کامل آن در ابتدا ضعیف باشد. عادت ماهانه یک پدیده بیولوژیک است که نزدیک به نیمی از جمعیت شاغل را درگیر می کند. نادیده گرفتن آن در نظام مناسبات کار، به معنای پذیرش ضمنی بدن مردانه به عنوان الگوی پیش فرص کارگر است.

اما نکته کلیدی در دفاع از این حق، رد این گزاره نادرست است که می گوید: چون ممکن است برعکس تبعیض تشدید شود، پس حق را ندهیم . مدافعان این حق در پاسخ استدلال می کنند حتی در شرایط فعلی باید به جای صرف نظرکردن از یک حق، برای دگرگون کردن ساختار فعلی قدم های مؤثر برداشت.

تجربه کشورهایی مانند ژاپن یا اسپانیا نشان می دهد با طراحی صندوق عدالت جنسیتی (تأمین هزینه از محل مالیات عمومی یا حق بیمه جداگانه)، می توان انگیزه تبعیض را کاهش داد؛ بنابراین دفاع از حق مرخصی به معنای نادیده گرفتن مشکلات اجرایی نیست، بلکه تأکید بر این است که راه حل، عقب نشینی از حقوق زنان نیست، بلکه اصلاح هم زمان نهادهای نظارتی، تأمین منابع مالی پایدار و اجرای تدریجی آن است. حذف حق به دلیل ترس از تبعیض، نوعی تسلیم در برابر منطق رسمی کارفرمایی و تضعیف عاملیت و اراده زنان در برابر ساختارهای ناعادلانه است. ضمن اینکه آگاهی بر هر حقی آن را نازدودنی خواهد کرد.