وقتی آنچه میان تهران و واشنگتن در جریان است را مرور می کنیم، در ظاهر همه چیز شبیه یک چرخه تکراری از تهدید، مذاکره، ضرب الاجل و بازگشت دوباره به میز گفت وگو به نظر می رسد. اما واقعیت این است که پرونده ایران و آمریکا دیگر صرفاً یک مناقشه هسته ای کلاسیک نیست. این بحران به مجموعه ای از متغیرهای پیچیده تر از جمله بازتعریف موازنه قدرت در خاورمیانه، آینده نظم امنیتی منطقه، بحران انرژی و حتی موقعیت جهانی آمریکا در دوران پساجنگ های فرسایشی گره خورده است. به همین دلیل، برخلاف برخی خوش بینی های مقطعی، رسیدن به تفاهم میان تهران و واشنگتن نه ساده است و نه سریع.

به گزارش فرارو، در هفته های اخیر مجموعه ای از گزارش های تحلیلی در رسانه ها و اندیشکده های بین المللی منتشر شده که بر یک نکته تأکید دارند: اختلاف اصلی دو طرف نه صرفاً بر سر اصل توافق ، بلکه بر سر دامنه توافق و نحوه اجرای آن است.

آمریکا در دوره جدید مجموعه ای از پرونده ها شامل برنامه موشکی، نفوذ منطقه ای، امنیت دریانوردی در خلیج فارس و روابط ایران با قدرت های شرقی را نیز در چارچوب مذاکرات غیرمستقیم مطرح می کند. در مقابل، ایران نیز تجربه خروج آمریکا از برجام را به عنوان عامل بی اعتمادی ساختاری در نظر می گیرد و تأکید دارد هر توافقی بدون ضمانت اجرایی معتبر، می تواند در آینده تکرار همان تجربه باشد.

در نتیجه، گره اصلی بحران در دو رویکرد متفاوت خلاصه می شود؛ واشنگتن به دنبال مهار پایدار و قابل راستی آزمایی است و تهران بر کاهش فشار تحریمی و دریافت تضمین های عملی تأکید دارد. این دو هدف در برخی حوزه ها قابل جمع هستند، اما در بسیاری از بخش ها با هم تعارض دارند.

در همین چارچوب، برخی تلاش های دیپلماتیک منطقه ای از جمله نقش میانجی گران در قطر نیز به عنوان تلاش برای شکل دهی به یک چارچوب اولیه قابل بررسی است.

ترامپ بار دیگر سیاست فشار از طریق ضرب الاجل را فعال کرد. ترامپ به ایران هشدار داده بود که اگر ظرف چند روز درباره برخی محورهای توافق و امنیت تنگه هرمز انعطاف نشان ندهد، احتمال تشدید حملات و فشارهای نظامی وجود دارد.

این مهلت هفت روزه بیشتر از آنکه یک اولتیماتوم کلاسیک باشد، بخشی از تاکتیک مذاکره ترامپ محسوب می شود. چنین اظهاراتی در چارچوب ادبیات همیشگی ترامپ قرار می گیرد؛ یعنی ترکیبی از تهدید علنی و مذاکره پشت پرده برای افزایش قدرت چانه زنی. این الگو پیش تر نیز در قبال چین و کره شمالی دیده شده است.

با این وجود، تجربه مذاکرات ایران و آمریکا نشان داده که این نوع فشار زمانی لزوماً به نتیجه یکسان منجر نمی شود. در ایران، پیام های تهدیدآمیز اغلب به عنوان افزایش ریسک و بی اعتمادی تفسیر می شود و می تواند فضای داخلی را به سمت احتیاط بیشتر در برابر توافق سوق دهد. از این رو، هرچه لحن تهدیدآمیزتر می شود، فضای داخلی ایران نیز به سمت مقاومت بیشتر متمایل می شود.

در مقابل، در سطح عملیاتی، گزارش ها نشان می دهد هم زمان با لفاظی های رسانه ای، کانال های غیررسمی و دیپلماتیک همچنان فعال هستند. یعنی هم زمانی فشار علنی و گفت وگوی غیرعلنی.

به نظر می رسد ترامپ برای مصرف رسانه های تندرو داخلی در حال ادعاهایی تند است. بخش مهمی از تحلیلگران آمریکایی معتقدند او برخلاف لفاظی های تند،وی تمایلی به ورود به یک جنگ گسترده و طولانی در خاورمیانه ندارد؛ چرا که چنین جنگی می تواند اقتصاد آمریکا را وارد شوک نفتی و تورمی تازه ای کند.

گزارش های Crisis Group و CSIS نیز هشدار داده اند که هرگونه درگیری گسترده با ایران، می تواند بازار انرژی، تجارت دریایی و حتی رقابت آمریکا با چین را تحت تاثیر قرار دهد.

بر اساس ارزیابی اغلب تحلیلگران، احتمال جنگ مستقیم و تمام عیار همچنان پایین تر از سناریوی تنش کنترل شده یا درگیری های محدود است. دلیل اصلی، هزینه بسیار بالای درگیری برای هر دو طرف و همچنین پیامدهای گسترده آن برای بازار انرژی و امنیت منطقه ای است.

ایران توانایی ایجاد اختلال در مسیرهای انرژی و تجارت دریایی منطقه، به ویژه در تنگه هرمز، و همچنین استفاده از شبکه نیروهای همسو در منطقه را دارد. از سوی دیگر، آمریکا نیز تمایلی به ورود به یک جنگ گسترده و طولانی در خاورمیانه ندارد.

به همین دلیل، وضعیت فعلی بیشتر در چارچوب بازدارندگی متقابل همراه با تنش بالا قابل توصیف است تا آمادگی برای جنگ گسترده. بر اساس بسیاری از تحلیل ها واشنگتن اکنون بیشتر به دنبال وادار کردن ایران به توافق محدود است تا اشغال یا فروپاشی کامل ساختار سیاسی ایران.

با این حال، مهم ترین ریسک همچنان خطای محاسباتی است؛ یعنی حادثه ای محدود که می تواند به سرعت به درگیری گسترده تر تبدیل شود. حمله به کشتی ها، درگیری نیابتی، خطای اطلاعاتی یا حمله محدود موشکی. تجربه سال های گذشته نشان داده که خاورمیانه بیش از آنکه با تصمیمات بزرگ منفجر شود، با اشتباهات کوچک وارد بحران می شود.

حتی در صورت دستیابی به توافق موقت، چشم انداز صلح پایدار همچنان با چالش های جدی روبه رو است. دلیل اصلی این است که بحران ایران و آمریکا صرفاً ماهیت هسته ای ندارد، بلکه ریشه در رقابت ژئوپلیتیک دارد.

ایران در سال های اخیر به سمت تقویت روابط اقتصادی و راهبردی با چین و روسیه حرکت کرده و تلاش می کند وابستگی خود به نظام مالی غرب را کاهش دهد. در مقابل، آمریکا در حال بازآرایی ترتیبات امنیتی منطقه ای با مشارکت اسراییل و برخی کشورهای عربی است.

این دو روند در برخی نقاط هم پوشانی ندارند و در برخی حوزه ها مستقیماً با یکدیگر در تعارض قرار می گیرند. به همین دلیل، حتی اگر توافقی شکل بگیرد، بیشتر به معنای مدیریت اختلاف خواهد بود تا حل ریشه ای آن.

در چنین شرایطی، تهران و واشنگتن در وضعیتی قرار دارند که نه امکان حذف کامل یکدیگر را دارند و نه توان عبور کامل از این رقابت. نتیجه این وضعیت، ادامه رابطه پرنوسان و فرسایشی است که در آن دوره های تنش و کاهش تنش به صورت متناوب تکرار می شود؛ وضعیتی که در آن، نه جنگ قطعی است و نه صلح، پایدار.

در نهایت، طبیعی است که بازارهای جهانی، کشورهای منطقه و قدرت های بزرگ با دقت این روند را دنبال کنند؛ زیرا تصمیمات دو طرف صرفاً بر یک توافق دوجانبه اثر نمی گذارد، بلکه می تواند بر آینده امنیت و اقتصاد خاورمیانه نیز تأثیرگذار باشد و به تعبیری آینده کل خاورمیانه را تغییر دهد.

منبع: فرارو