محمد بهشتی، رییس سابق پژوهشگاه میراث فرهنگی در نشست علمی-تخصصی با عنوان ایران مانا، با ملتی دانا و توانا که امروز، چهارشنبه 30 اردیبهشت در مرکز پژوهش های توسعه و آینده نگری برگزار شد، در بحثی با عنوان توسعه و ایران با اشاره به انتقاد از این که در بسیاری از رشته ها پرسش از ایران غایب است، گفت: در بسیاری از رشته ها اساساً پرسش از ایران وجود ندارد، در حالی که در همه مقولات و رشته ها این پرسش مطرح شود، حتی در روانپزشکی نیز باید به موضوع ایران و ایرانی بودن توجه داشت.

به گزارش ایسنا، وی ایران را سرزمین بی قراری توصیف کرد و گفت: ایران سرزمینی سرشار از بحران های تاریخی و طبیعی در دوران های مختلف بوده است. تنها در سال 1398 حدود 5 هزار و 800 رویداد مخرب اتفاق افتاد و در طول تاریخ 1200 مورد جنگ گزارش شده است. تصور نمی کنم کشور دیگری تا این مقدار شاهد جنگ بوده باشد. همچنین ایران صحنه بروز دین ها و آیین های مختلف بوده و قرائت های مختلف اسلام نیز در ایران کشمکش داشته اند.

عضو هیئت علمی پژوهشگاه میراث فرهنگی با بیان این که جامعه ایران همواره از بحران استقبال کرده است ، ادامه داد: در روانپزشکی صحبت از تروما می شود در صورتی که به نظر می رسد ایرانیان با بحران خو گرفته اند. برای مثال؛ امروز اطلس نقاط زلزله خیز و سیل خیز وجود دارد. بررسی که می کنیم شاهد این هستیم که هرجا زلزله خیزتر است، سیل خیزتر نیز هست و هر جا مخاطرات بیشتر است، جمعیت بیشتری در آن زندگی می کنند. به نظر می رسد ایرانیان اصرار داشتند در آن منطقه زندگی کنند. به همین دلیل است که عنوان می کنم جامعه ما از بی قراری استقبال کرده است. در این زمینه تروما چه معنایی دارد؟ بنابراین باید در همه رشته ها پرسش از ایران را مد نظر قرار دهیم.

وی با تاکید بر مفهوم زمینه گفت: در 70 سال اخیر نوعی احساس استغنا و بی نیازی از پرسش از ایران به عنوان زمینه داشته ایم. در حالی که امروز شناخت ما از جزییات فنی طبیعت بیشتر شده، اما فهم ما از زمینه کاهش یافته است. از دستاوردهای تمدن بشری از جمله هوش مصنوعی استفاده می کنیم ولی به زمینه بی توجه بوده ایم.

بهشتی با بیان این که ما به امتناع از زمینه مبتلا شدیم، ادامه داد: میزان شناختی که نسبت به زمینه هر موضوع داریم هزاران برابر 70 سال قبل است ولی در مورد این زمینه چیزی نمی دانیم.

وی با ذکر مثالی از زیست در شهر تهران گفت: ما در گذشته قبل ایجاد سازمان زمین شناسی و ... گسل های شهر تهران را نمی شناختیم ولی الان اطلاعات دقیق داریم، قبل از ایجاد سازمان هواشناسی اطلاعی از 7 رود دره تهران نداشتیم ولی الان روز به روز در مورد زمان طغیان، حجم آب و ... می دانیم. الان 2 تهدید بزرگ تهران که گسل شمال تهران و رود دره های تهران است را می شناسیم ولی در این 70 سال، شهر تهران را دقیقاً روی همین گسل ها در منطقه نیاوران و در پیشانی 7 رود دره گسترش دادیم!

رییس سابق پژوهشگاه میراث فرهنگی با اشاره به تاریخچه شهر شدن تهران گفت: در زمان شاه طهماسب تصمیم می گیرند که یکی از 300 روستای دشت تهران را شهر کنند، آن منطقه و تهران زمان شاه طهماسب، دورترین محل نسبت به گسل ها و امن ترین جا نسبت به مسیل ها بود. بزرگ ترین زلزله تهران در زمان مظفرالدین شاه اتفاق افتاد، ولی بررسی ها نشان می دهد که هیچ نشانه ای از تخریب در تهران آن زمان وجود ندارد و نمونه آن کاخ گلستان است که آسیبی ندیده است. ما این سال ها منتظر رخداد لرزه ای مانند همان زلزله هستیم ولی پیش بینی خسارات بیشتری داریم.

وی تاکید کرد: ما امروز در مورد زمین دشت تهران خوب می دانیم ولی زمینه آن را نمی شناسیم. این سوال است که زمان شاه طهماسب چطور بهترین مکان را برای شهر تهران تشخیص دادند ولی ما با اطلاعات فراوان تشخیص درستی ندادیم و با طرح های توسعه ای تهران را گسترش دادیم؟

بهشتی اظهار کرد: ما چند هزار سال فرصت داشتیم پیدا کنیم کدام مناطق قابل زیست نیستند ولی امروز به اتکای تکنولوژی می خواهیم مناطق را قابل زیست کنیم. این کار شدنی است ولی هزینه آن بسیار زیاد می شود. در همه ایران همین کار را انجام دادیم.

وی با اشاره به موضوع انتقال پایتخت گفت: بررسی که می کنیم، می بینیم که در طول تاریخ در سواحل خلیج فارس شهرهای زیادی نبوده است ولی ما هیچ وقت این پرسش را نداشتیم که چرا در سواحل خلیج فارس رونق زیست وجود نداشته است؟ این نبوده که قدیمی ها چیزی نفهمند ولی ما چنین سوالی نمی پرسیم.

عضو هیئت علمی پژوهشگاه میراث فرهنگی با تاکید بر اینکه باید به تجربه زیسته ایرانیان در این سرزمین اعتماد داشت، گفت: 80 درصد مسیرها در کشور مبتنی بر مسیرهای تاریخی است و 20 درصد مسیرهای جدید است. مسیرهای تاریخی همواره کوتاه تر، امن تر و هموارتر بودند. برای مثال؛ مسیر ساسانی تهران - کاشان 20 کیلومتر کوتاه تر است، مسیر تاریخی شوش به همدان 135 کیلومتر کوتاه تر است. مسیر تاریخی تهران به مازندران از مسیر فیروزکوه بوده است. مقایسه کنیم با جاده هراز تفاوت آن از نظر امنیت مشخص است. در جاده هراز احتمال ریزش کوه بیشتر است. چگونه ما با اطلاعات بیشتر مسیرهایی می سازیم طولانی تر، ناامن تر و ناهموارتر؟

وی تاکید کرد: اگر ما زمینه را می شناختیم به راحتی صحبت از انتقال پایتخت نمی کردیم. تهران در یک جستجوی هزار ساله به عنوان پایتخت انتخاب شده است. در هر امری با اصول و فروع مواجه هستیم، اصول از ثبات برخوردار هستند ولی فروع تغییر می کنند ولی در 70 سال اخیر فقط فروع برای ما مهم بوده است. ما در سرزمینی بی قرار زندگی می کنیم که مملو از ناآرامی است باید به این مسائل توجه داشته باشیم.

بهشتی با اشاره به تجربه قنات سازی ایرانیان گفت: ما آثار 140 هزار رشته قنات را در ایران داریم که به اندازه چندین بار رفت و برگشت به ماه است؛ از این 140 قنات حتی 40 قنات نیز اشتباه نشده است که به آب نرسد. در آن دوران با چه تمهیداتی می توانستند این اقدام را انجام دهند؟ حفر قنات اردکان سه نسل طول کشیده است تمام ثروت و دارایی خود برای آن صرف می کردند و اگر اشتباه می کردند تمام دارایی و ثروت خود هدر می دادند. این کار بدون اندیشه نبوده است.

وی خاطر نشان کرد: وقتی زمینه را می شناختیم همواره متوجه بودیم که باید مسئله حل کنیم نه اینکه مشکل برطرف کنیم و می دانستیم که در هر زیستگاه برای زیست پذیر شدن باید معادله چندمجهولی حل کنیم. در حالی که در طول 70 سال اخیر فقط مشکل حل کردیم.

بهشتی به دشت خوزستان اشاره کرد و گفت: دشت خوزستان یک صخره عظیم است که چند رودخانه در آن جریان دارد. در اثر طغیان رودخانه ها خاک ها رسوب کرده و زمین حاصلخیز ایجاد شده است. این خاک کمی نیز نمک دارد که اگر این خاک از بالا ابیاری نشود، تبدیل به نمکزار می شود. طغیان سالانه رودخانه ها سبب می شد رطوبت نمک را پایین ببرد و یک لایه خاک جدید روی زمین بیاید. این مکانیزم طغیان رودخانه ها چرخ این منطقه را می چرخانده است.

وی ادامه داد: در دشت خوزستان هیچ محل مسکونی نداریم و تا دوره ناصری در این جلگه هیچ اثری از شهر دیده نمی شود اهواز شهری است که در دوره ناصرالدین شاه ساخته شده است. در آن منطقه آب دریا جذر و مد می کند، آب شور پایین می رود آب شیرین بالا می ماند، از طریق کانال هایی در زمان جذر و مد آب شیرین را به نخلستان ها می رساندند و بزرگترین نخلستان ها را ایجاد کردند. از زمانی رودخانه را تهدید دیدند و روی رودخانه ها سد زدند، امروز در خوزستان دیگر سیل نمی آید. آب دریا به خشکی نفوذ کرد و تا کیلومترها آب شیرین در دریا نداریم. این گونه نخلستان ها با آب شور دریا خشک شدند. و امروز در استانی که یک ششم آب شیرین کشور در آن جریان داشت، تبدیل به استانی شد که مردم آن مشکل آب دارند.

عضو هیئت علمی پژوهشگاه میراث فرهنگی خاطر نشان کرد: مانایی ایران زمانی محقق می شود که ما به زمینه ایران و شناخت اتکا کنیم. ایران سرزمین بی قراری است ولی در تمام مسائل توسعه ای، ما ایران را یک کشور پایدار و stable دیده ایم. بنابراین ما اول باید نگاه خودمان را درست کنیم تا بتوانیم ایران را درست کنیم.