تریتا پارسی، تحلیلگر ارشد مسائل ایران در موسسه کویینسی

به نقل از نشریه ریسپانسیبل استیت کرفت، خاورمیانه بار دیگر بر لبه پرتگاه ایستاده است؛ زیرا نشانه ها حاکی از آن است که دونالد ترامپ در آستانه شعله ور کردن دوباره جنگ با ایران قرار دارد. گزارش های رسانه ای نشان می دهد او روز سه شنبه با مشاوران نظامی خود تشکیل جلسه خواهد داد؛ هرچند برداشت من این است که هم این نشست و هم تصمیم نهایی احتمالاً زودتر از آن برگزار و اتخاذ خواهد شد. در چند ساعت گذشته، ترامپ شبکه تروث سوشال را با موجی از تهدیدهای آتش افروزانه پر کرده است. شاید بخشی از این رفتار، نوعی نمایش حرکت بر لبه پرتگاه باشد؛ نمایشی با هدف واداشتن تهران به تسلیم. با این حال، منابعی در پایتخت ایران به من می گویند انتظار دارند ایالات متحده ظرف 48 ساعت آینده درگیری ها را از سر بگیرد.

نخست باید پذیرفت که آغاز دوباره جنگ، در عمل به معنای اعتراف به شکست قمار تنش زای قبلی ترامپ است؛ همان چیزی که می توان آن را محاصرهِ محاصره نامید. این نیز به نوبه خود، اعترافی بود به شکست جنگ؛ همان گونه که خود جنگ، اعترافی به شکست تهدیدهای جنگی ماه ژانویه بود. همان طور که گفته ام این جست وجوی بی وقفه برای یافتن گلوله نقره ایِ تنش زا که بتواند ایران را به زانو درآورد، پدیده ای مختص ترامپ نیست؛ بلکه طی دهه ها به یکی از بیماری های مزمن و تعریف کننده سیاست آمریکا در قبال ایران تبدیل شده است.

هرچند مذاکره کنندگان در چند محور به پیشرفت هایی معنادار دست یافته اند، گفت وگوها تاکنون عمدتاً به دلیل اختلافات آشتی ناپذیر بر سر ذخایر اورانیوم با غنای بالای تهران به توافق نهایی منتهی نشده است. هم زمان، با رسیدن واشنگتن به این درک که محاصره نتیجه ای معکوس به همراه داشته، پویایی تازه و خطرناکی در حال شکل گیری است: اکنون هر دو طرف بر این باورند که دور دیگری از جنگ می تواند دست آنان را در مذاکرات بعدی قوی تر کند.

همان طور که در مصاحبه های متعدد در ژانویه استدلال کرده بودم، ترامپ به شدت قدرت ایران را دست کم گرفت؛ در حالی که تندروها در تهران بر این باور بودند که جنگ می تواند اهرم فشار ایران را تقویت کند، زیرا توهم ضعف تهران را برملا خواهد ساخت. از نگاه آنان، نتیجه این درگیری همان ارزیابی را تأیید کرد و آنان را نسبت به پیامدهای احتمالی دور دوم جنگ مطمئن تر و حتی جسورتر ساخت. علاوه بر این، همان گونه که تهران باور دارد ترامپ قصد دارد جنگ بعدی را با شدتی بسیار بیشتر پیش ببرد، برنامه ریزان ایرانی نیز خود را برای کارزاری تلافی جویانه، بسیار گسترده تر و دردناک تر آماده می کنند.

نخست، مقام های ایرانی بیش از پیش جنگ بعدی را فرصتی برای وارد کردن حداکثر خسارت راهبردی به امارات متحده عربی توصیف می کنند؛ کشوری که از نگاه تهران، در درگیری پیشین نقشی فعال داشت، شراکت خود با اسراییل را عمیق تر و آشکارتر کرده و در تشویق ترامپ به ازسرگیری خصومت ها نقش آفرینی کرده است. در چنین سناریویی، احتمال دارد تهران مراکز داده آمریکایی در امارات را هدف قرار دهد؛ اقدامی که می تواند چند هدف را به طور هم زمان دنبال کند. مقام های ایرانی استدلال می کنند که این شرکت های فناوری آمریکایی، به دلیل حمایت از پنتاگون، عملاً به طرف های مشارکت کننده در جنگ تبدیل شده اند. هم زمان، تهران در چنین حملاتی فرصتی می بیند تا جاه طلبی های امارات برای تبدیل شدن به قطب جهانی هوش مصنوعی را فلج کند و از این مسیر، چه بسا رقابت هوش مصنوعی واشنگتن با چین را نیز تضعیف سازد.

این موضوع به ویژگی دوم راهبرد ایران در جنگ احتمالی آینده اشاره دارد. تهران بر این باور است که ترامپ و خانواده اش در بسیاری از همین طرح های فناورانه، منافع مالی دارند. هدف قرار دادن منافع تجاری شخصی ترامپ، اهرمی است که ایران در جنگ نخست آشکارا از به کارگیری آن خودداری کرد؛ اما اکنون به نظر می رسد تهران بیش از گذشته آماده استفاده از آن باشد. منطق این تصمیم روشن است: ترامپ شاید آسیب به منافع راهبردی آمریکا را تحمل کند، اما در برابر تهدید علیه امپراتوری مالی خود به شدت حساس است. بر پایه این محاسبه، اگر هزینه شخصی برای خود ترامپ افزایش یابد، شاید او آمادگی بیشتری برای پذیرش موضعی واقع بینانه در مذاکرات پیدا کند.

سوم، اگر شواهدی پدیدار شود که نشان دهد دیگر کشورهای شورای همکاری خلیج فارس اجازه داده اند آمریکا یا اسراییل در درگیری تازه از خاک یا حریم هوایی آنان استفاده کنند، تهران احتمالاً خویشتنداری بسیار کمتری از خود نشان خواهد داد. پیامد چنین وضعیتی، گسترش افقیِ وسیع تر و به مراتب خطرناک تر جنگ خواهد بود؛ وضعیتی که در صورت هدف قرار گرفتن زیرساخت های حیاتی انرژی، می تواند پیامدهایی فاجعه بار برای اقتصاد جهانی به همراه داشته باشد.

چهارم، دریای سرخ اکنون وارد معادله شده است. این تحول می تواند دامنه جغرافیایی درگیری را به شدت گسترش دهد و هم زمان، فشار صعودی بیشتری بر قیمت های نفت وارد کند؛ قیمت هایی که پیشاپیش نیز با نوسان های شدید روبه رو هستند.

در نهایت، تهران بیش از پیش در حال بررسی امکان قطع شبکه های اصلی کابل های فیبر نوری زیردریایی است؛ کابل هایی که از زیر خلیج فارس عبور می کنند و بخش عمده ترافیک اینترنتی کشورهای شورای همکاری خلیج فارس از جمله میلیاردها دلار تراکنش مالی از مسیر آن ها جریان دارد. مقام های ایرانی به طور فزاینده ای این گزینه را نوعی تنگه هرمز دوم می بینند؛ نقطه فشاری تازه و قدرتمند که می تواند اقتصاد جهانی را در مقیاسی عظیم مختل کند. ازسرگیری جنگ اجتناب ناپذیر نیست. اما وقتی هر دو طرف خود را قانع کنند که دور دیگری از جنگ، موقعیت آنان را در مذاکرات تقویت خواهد کرد، نیروی جاذبه به سوی درگیری به طرزی خطرناک نیرومند می شود؛ هرچند منطق آن، در نهایت، تا اندازه زیادی غیرعقلانی باشد.

منبع: فرارو