در حالی که تحولات منطقه ای، تنگه هرمز، پرونده هسته ای ایران و رقابت قدرت های جهانی به شکل همزمان بر رابطه ایران و آمریکا سایه انداخته، گمانه زنی ها درباره آینده مذاکرات افزایش یافته است.

در این میان، ابوالقاسم دلفی، دیپلمات پیشین ایران و تحلیل گر روابط بین الملل، معتقد است آنچه امروز در ظاهر به عنوان آتش بس دیده می شود، بخشی از روندی پیچیده تر برای بازگشت به مذاکره و مدیریت بحران است.

او تاکید می کند که بعد از سفر ترامپ به چین روال مذاکرات از سر گرفته شده است.

دلفی در این گفت وگو، از نقش چین، پاکستان، روسیه، اروپا و کشورهای عربی منطقه سخن می گوید و همزمان نسبت به تلاش اسراییل برای برهم زدن مسیر مذاکرات هشدار می دهد.

به گزارش اقتصادآنلاین، در ادامه، مشروح این گفت وگو را می خوانید.

با توجه به ادامه تبادل پیام و همزمان تداوم برخی تنش ها، فکر می کنید پشت صحنه چه اتفاقاتی در جریان است؟

آنچه مهم است این است که الان آتش بس برقرار است. البته ممکن است دو طرف در مواردی آن را نقض کرده باشند و طرف مقابل هم پاسخ داده باشد، اما اصل آتش بس برقرار مانده و حتی بعد از اعلام اولیه تمدید هم شده است. این خودش علامت مشخصی است برای اینکه زمینه گفت وگو و مذاکرات فراهم شود؛ چون معمولاً بعد از جنگ مستقیم، مذاکره آغاز نمی شود مگر اینکه شرایطی برای توقف درگیری فراهم شده باشد.

نکته دوم این است که پاکستانی ها تلاش می کنند در این میان به عنوان میانجی عمل کنند تا مواضع دو طرف به هم نزدیک شود. البته مواضع هنوز فاصله زیادی با هم دارد، چون آمریکایی ها در مواضع علنی خود، به ویژه آقای ترامپ، مسئله هسته ای را مطرح می کنند؛ از جمله بحث غنی سازی و تعیین تکلیف 400 کیلوگرم اورانیوم 60 درصدی.

از نگاه آمریکایی ها، اگر مطمئن شوند که ایران به سمت ساخت بمب نمی رود، بخش مهمی از مشکل حل می شود. اما از نگاه ایران، ابتدا باید شرایط جنگی پایان یابد؛ یعنی محاصره متوقف شود و تنش ها در جبهه های دیگر هم خاتمه پیدا کند. وقتی این شرایط ایجاد شود، می توان وارد مراحل بعدی شد.

در افکار عمومی این تصور وجود دارد که ممکن است مواضع آشکار با مواضع مذاکراتی تفاوتی داشته باشد. ارزیابی شما چیست؟

بخشی از این موضوع مشخص است. به نظر می رسد به یک فرمول اولیه رسیده اند؛ اینکه ابتدا جنگ متوقف شود، تردد در تنگه عادی شود و محاصره پایان یابد. بعد از آن، یک فرصت یک ماهه در نظر گرفته شود تا درباره مسائل دیگر، به ویژه موضوع هسته ای، مذاکره کنند.

در همین چارچوب، قرار بود ترامپ سفری به چین داشته باشد. این سفر به دلیل تحولات اخیر و بحث آتش بس عقب افتاد تا شرایط منطقه کمی عادی تر شود. ترامپ امیدوار بود در سفر به چین، درباره موضوعات مختلف از جمله روابط اقتصادی، رقابت قدرت های بزرگ، نظم آینده جهان و البته موضوع ایران با چینی ها گفت وگو کند.

یکی از اهداف او این بود که چین را تا حدی از ایران جدا کند، اما ظاهراً به آنچه می خواست نرسید. حتی خودش بعد از سفر گفت موضوع ایران را مطرح نکرده، چون اگر مطرح می کرد، چینی ها مسئله تایوان را پیش می کشیدند. این یعنی چینی ها از قبل خط قرمز خود را مشخص کرده بودند و آمریکایی ها هم متوجه شدند ورود به بحث ایران می تواند پرونده تایوان را فعال کند.

یعنی چین در عمل حاضر نشد همراهی کامل با آمریکا داشته باشد؟

دقیقاً. آمریکایی ها آنچه را می خواستند به دست نیاوردند. البته چینی ها هم آن حمایتی را که شاید ایران انتظار داشت انجام ندادند، اما مواضعشان روشن بود. آن ها تأکید داشتند تنگه باید باز بماند، رفت وآمد کشتی ها ادامه داشته باشد و مسیرهای غیرنظامی بسته نشود.

از طرف دیگر، همزمان با سفر ترامپ به پکن، ایران اجازه داد نفتکش هایی که برای چین نفت می بردند و همچنین کشتی های تجاری چینی، به شکل عادی تردد کنند. آمریکایی ها هم نمی توانستند جلوی این روند را بگیرند، چون تبعات گسترده ای داشت.

در واقع، توقف مذاکرات بیشتر برای این بود که تکلیف آمریکا با چین روشن شود. وقتی ترامپ از چین برگشت و نتیجه دلخواهش را نگرفت، نماینده پاکستان به تهران آمد و بحث بازگشت مذاکرات به روال عادی دوباره مطرح شد.

منظور از روال عادی مذاکرات چیست؟

یعنی بازگشت به همان فرمولی که قبلاً درباره آن توافقاتی صورت گرفته بود. این فرمول شامل چند مرحله است: اول توقف کامل جنگ، دوم عادی شدن تردد در تنگه و رفع محاصره دریایی، و بعد فرصت یک ماهه برای حل مسائل دیگر.

در آن مرحله بعدی، موضوع هسته ای مطرح می شود؛ اینکه غنی سازی چه وضعیتی پیدا کند، درباره 400 کیلو اورانیوم چه تصمیمی گرفته شود، آیا رقیق شود، از ایران خارج شود یا نه، و اگر خارج می شود به کجا منتقل شود. همه اینها باید در مذاکرات مشخص شود.

نقش روسیه و سفر پوتین به چین را در این معادلات چگونه می بینید؟

سفر پوتین به چین هم معادلات ترامپ را تا حدی پیچیده کرد. ترامپ تصور می کرد با فشار حداکثری، به ویژه در موضوع تنگه و محدود کردن رفت وآمد کشتی ها و نفتکش های ایران، می تواند امتیاز بیشتری بگیرد. این فشارها همچنان ادامه دارد، اما مواضع چین باعث شد آمریکا آن حمایت مورد انتظار را به دست نیاورد.

در این میان، مسئله قطعنامه شورای امنیت هم بسیار مهم است. آمریکایی ها تلاش می کنند با همراهی برخی کشورهای خلیج فارس، قطعنامه ای را مطرح کنند. البته نماینده چین در شورای امنیت گفته با آن مخالفت خواهد شد، اما رأی گیری موضوع متفاوتی است و باید دید در عمل چه اتفاقی می افتد.

اگر قطعنامه رأی نیاورد، مسیر مذاکرات روان تر خواهد شد و پاکستان می تواند با اطمینان بیشتری میان تهران و واشنگتن رفت وآمد کند تا همان فرمولی که گفتم اجرایی شود.

شما بارها به نقش اسراییل اشاره کردید. فکر می کنید تل آویو چه هدفی را دنبال می کند؟

اسراییل به هیچ عنوان نمی خواهد مذاکرات از سر گرفته شود. آقای نتانیاهو به شدت فعال شده و چندین بار قبل و بعد از سفر ترامپ به پکن با او گفت وگو کرده است. تحرکات امارات و برخی کشورهای دیگر هم در همین چارچوب قابل ارزیابی است.

اگر منطقه به سمت آرامش برود، شرایط برای اسراییل مطلوب نخواهد بود. به همین دلیل تلاش می کنند وضعیت را دوباره متشنج کنند. ما باید حواسمان جمع باشد و روابطمان را با کشورهای منطقه، به ویژه امارات، مدیریت کنیم.

با امارات اختلاف داریم، همان طور که با عربستان اختلافات جدی داشتیم، اما توانستیم تا حدی تعادل ایجاد کنیم. همین رویکرد باید درباره امارات، قطر، عمان و مجموعه شورای همکاری خلیج فارس دنبال شود تا اجازه ندهیم از تنش ها علیه ایران استفاده شود و پای اسراییل بیش از پیش به منطقه باز شود.

سفر نتانیاهو به امارات در طول جنگ و همچنین تحرکات مرتبط با کشورهای عضو توافق ابراهیم، از جمله بحرین، نشان می دهد اسراییل برنامه ریزی جدی برای این فضا دارد.

نقش اروپا را در شرایط فعلی چگونه ارزیابی می کنید؟

اروپا را نباید فراموش کرد. اروپایی ها هنوز ظرفیت مهمی دارند و می توانند اثرگذار باشند. اگر صرفاً از زاویه جنگ اوکراین به اروپا نگاه نکنیم و منافع انرژی و ثبات اروپا را هم در نظر بگیریم، متوجه می شویم که امکان تنظیم روابط بهتر با آن ها وجود دارد.

باید رفت وآمدها و ارتباطات با اروپا فعال تر شود. الان شرایط پروازی و فضای رفت وآمد هم بهتر شده است. اسپانیا مواضع نسبتاً خوبی داشته؛ چه درباره فلسطین و چه درباره جنگ آمریکا علیه ایران.

باید تلاش کنیم کشورهای اروپایی به سمت مواضع تند آمریکا کشیده نشوند. همه بحث هایی که درباره حضور نظامی اروپا در منطقه یا دخالت در باز کردن تنگه مطرح می شود، بیشتر فضاسازی و نتیجه لابی اسراییل در آمریکاست. اروپایی ها نه تمایل و نه ظرفیت ورود به جنگ جدید در منطقه را دارند.

با این شرایط، فکر می کنید مذاکرات ایران و آمریکا می تواند به نتیجه برسد؟

اگر همان چارچوب دو مرحله ای که توضیح دادم دنبال شود، بله، امکان رسیدن به توافقی قابل قبول وجود دارد. مرحله اول شامل توقف جنگ، رفع محاصره و عادی شدن شرایط تنگه است و مرحله دوم ورود به مذاکرات هسته ای.

هرچه از فضای جنگ دورتر شویم، امکان توافق بیشتر می شود. بعد از سفر ترامپ به چین و حضور نماینده پاکستان در تهران، به نظر می رسد آمریکایی ها هم آرام آرام به واقعیت های بیشتری نزدیک شده اند.

اگر بتوانیم شرایط بین المللی را طوری مدیریت کنیم که اروپا، شورای امنیت و بازیگران منطقه ای کاملاً در کنار آمریکا قرار نگیرند، احتمال موفقیت این معادله دو مرحله ای بیشتر خواهد شد.

در داخل ایران همچنان صداهایی علیه مذاکره و هرگونه توافق شنیده می شود. این مسئله را چگونه می بینید؟

در نهایت، اداره کشور نشان می دهد تصمیمات اصلی در رأس نظام گرفته می شود، در شورای عالی امنیت ملی بررسی می شود و بعد به دستگاه دیپلماسی ابلاغ می شود؛ بنابراین آنچه امروز اجرا می شود، تصمیم کلان نظام است.

وجود برخی صداهای مخالف مذاکره الزاماً برای تیم مذاکره کننده بد نیست؛ چون در میز مذاکره می تواند به عنوان ابزار فشار داخلی مطرح شود، البته به شرطی که این مخالفت ها کنترل شده باشد و واقعاً به دنبال برهم زدن مذاکرات نباشد.

متأسفانه بعضی جریان ها حاضرند برای منافع جناحی خود همه چیز را به هم بریزند؛ چه در مجلس، چه در احزاب، چه در رسانه ها و حتی در صداوسیما. اینها اقلیت هایی هستند که مواضع خاص خودشان را دارند، اما تصمیم نهایی در سطح کلان نظام گرفته می شود.

مسئله مهم این است که مدیریت کشور بتواند این فضا را کنترل کند؛ در حدی که به عنوان اهرم فشار در مذاکرات عمل کند، نه اینکه تبدیل به عامل تخریب روند دیپلماسی شود. درباره صداوسیما هم واقعاً در شرایط فعلی عملکردش بیش از همه مورد توجه و انتقاد قرار دارد.