جنگ هنوز رسماً پایان نیافته، اما خاورمیانه عملاً وارد مرحله ای تازه شده است؛ مرحله ای که در آن بسیاری از معادلات قدیمی در حال فروپاشی اند و بازیگران منطقه ای تلاش می کنند جای خود را در نظم جدید پیدا کنند.

به گزارش دانشجو، در هفته ها و ماه های اخیر، تحرکات دیپلماتیک، سفرهای ناگهانی مقام های سیاسی، تغییر لحن دولت ها و حتی مواضع رسانه ای کشورهای منطقه نشان می دهد که همه در حال بازنگری در ائتلاف ها، تهدیدها و اولویت های خود هستند.

آنچه این جنگ آشکار کرد، تنها یک درگیری نظامی میان چند بازیگر نبود؛ بلکه نمایشی از تغییر موازنه قدرت در منطقه بود. جنگی که نه تنها آسیب های اقتصادی و امنیتی گسترده ای بر جای گذاشت، بلکه بسیاری از تصورات قدیمی درباره قدرت آمریکا، موقعیت اسراییل و آینده نظم منطقه ای را زیر سؤال برد.

امروز سه پرونده بیش از هر موضوع دیگری در مرکز تحلیل ها قرار دارند:

تنگه هرمز و امنیت انرژی جهان، آینده حضور نظامی آمریکا در منطقه و سرنوشت پروژه امنیتی رژیم اسراییل در خاورمیانه.

بسته شدن یا اختلال طولانی مدت در تنگه هرمز، شاید مهم ترین شوک اقتصادی جنگ اخیر بود. این گذرگاه حیاتی که بخش بزرگی از صادرات نفت و گاز جهان از آن عبور می کند، به ناگاه به نقطه ای تبدیل شد که می تواند اقتصاد بین المللی را فلج کند.

اکنون با گذشت نزدیک به سه ماه از بحران هرمز، بسیاری از کشورهای منطقه به این نتیجه رسیده اند که نمی توانند امنیت اقتصادی خود را تنها به یک آبراه وابسته کنند؛ به ویژه در شرایطی که آمریکا، برخلاف ادعاهای همیشگی اش، نتوانست بحران را مهار کند.

همین مسئله باعث شده دولت های منطقه دو مسیر موازی را دنبال کنند.

مسیر اول؛ گفت وگو با ایران

کشورهای عربی حاشیه خلیج فارس، برخلاف فضای پرتنش سال های گذشته، تلاش کرده اند کانال های ارتباطی خود با تهران را حفظ کنند. تماس های سیاسی در سطوح بالا ادامه دارد و حتی برخی کشورها نقش میانجی را برای جلوگیری از تشدید بحران ایفا می کنند.

دلیل این رویکرد روشن است؛ همه می دانند که امنیت تنگه هرمز بدون توافق و تفاهم با ایران عملاً ممکن نیست. در سال های گذشته بسیاری از دولت های منطقه تلاش می کردند امنیت خود را صرفاً از طریق ائتلاف با واشنگتن تأمین کنند، اما جنگ اخیر نشان داد که در لحظات بحرانی، آمریکا الزاماً حاضر نیست هزینه های سنگین درگیری مستقیم را بپردازد.

به همین دلیل، اکنون نوعی واقع گرایی سیاسی در حال شکل گیری است؛ واقع گرایی ای که می گوید ثبات منطقه بیش از هر چیز به تفاهم میان کشورهای منطقه وابسته است، نه مداخله بازیگران خارجی.

در کنار دیپلماسی، کشورهای منطقه به دنبال راهکارهای اقتصادی و لجستیکی جدید نیز رفته اند تا وابستگی خود به تنگه هرمز را کاهش دهند.

امارات پروژه های تازه ای برای انتقال نفت از مسیرهایی خارج از هرمز تعریف کرده است. عربستان سعودی سرمایه گذاری گسترده ای روی بنادر و مسیرهای دریای سرخ انجام می دهد تا صادرات نفت و تجارت کالایی خود را به غرب آسیا، آفریقا و اروپا متصل کند.

عراق نیز بار دیگر ایده احیای خط لوله کرکوک بانیاس را بررسی می کند؛ خطی که می تواند نفت عراق را از مسیر سوریه به مدیترانه منتقل کند. حتی بحث ایجاد خطوط لوله جدید با ظرفیت بالاتر نیز مطرح شده است.

این پروژه ها تنها طرح های اقتصادی نیستند؛ بلکه بخشی از یک استراتژی امنیتی جدید محسوب می شوند.

کشورهای منطقه دریافته اند که هر بحران نظامی در هرمز می تواند میلیاردها دلار خسارت ایجاد کند و اقتصاد آن ها را در معرض فروپاشی قرار دهد.

اما مشکل اصلی، تأمین هزینه این پروژه هاست. جنگ اخیر خسارت های مالی سنگینی بر اقتصاد منطقه تحمیل کرده و بسیاری از دولت ها با کسری بودجه و کاهش سرمایه گذاری مواجه اند.

شاید مهم ترین پیامد سیاسی جنگ، تزلزل تصویر آمریکا به عنوان ضامن امنیت خاورمیانه باشد.

برای دهه ها، واشنگتن حضور نظامی گسترده خود در منطقه را با این استدلال توجیه می کرد که امنیت متحدانش را تضمین می کند. پایگاه های آمریکایی در خلیج فارس، عراق، سوریه و سایر نقاط منطقه بخشی از این راهبرد بودند. اما اکنون برخی بیدارتر شده و با جنگ اخیر برعدم وفاداری واشنگتن به متحدانش پی برده اند.

در بسیاری از کشورهای منطقه، افکار عمومی اکنون نگاه متفاوتی به حضور نظامی آمریکا دارد. حتی در دولت هایی که همچنان روابط راهبردی با واشنگتن دارند، نگرانی هایی درباره میزان کارآمدی این اتحاد شکل گرفته است.

بخش مهمی از جامعه عربی معتقد است که پایگاه های آمریکایی نه تنها امنیت ایجاد نکرده اند، بلکه در برخی موارد منطقه را به میدان درگیری تبدیل کرده اند.

این تغییر نگاه ممکن است در کوتاه مدت به خروج کامل نیروهای آمریکایی منجر نشود، اما احتمال کاهش تدریجی نقش و مأموریت آن ها را افزایش داده است.

نمونه عراق همچنان در ذهن بسیاری از تحلیلگران وجود دارد؛ جایی که فشارهای سیاسی و مردمی در نهایت آمریکا را مجبور کرد حضور نظامی خود را محدود کند.

اگر پیش از جنگ، اسراییل تصور می کرد می تواند از فضای آشوب منطقه برای تحمیل نظم دلخواه خود استفاده کند، امروز شرایط متفاوت است.

جنگ غزه پیش تر تصویر اسراییل را در افکار عمومی جهان به شدت تخریب کرده بود، اما درگیری اخیر با ایران این روند را تشدید کرد. بسیاری از دولت ها و ملت ها اکنون اسراییل را به عنوان عامل گسترش بحران و بی ثباتی می بینند.

سیاست های بنیامین نتانیاهو نیز به این وضعیت دامن زده است. رویکرد تهاجمی و افراطی دولت او نه تنها موجب افزایش انزوای بین المللی اسراییل شد، بلکه کشورهای منطقه را به سمت ائتلاف های تازه سوق داد.

در سال های گذشته، پروژه عادی سازی روابط با اسراییل قرار بود زمینه ساز شکل گیری نظم جدیدی در خاورمیانه باشد؛ نظمی که در آن تل آویو به شریک امنیتی و اقتصادی دولت های عربی تبدیل شود.

اما جنگ اخیر این معادله را پیچیده کرد.

اکنون حتی کشورهایی که مسیر عادی سازی را آغاز کرده بودند، با فشار افکار عمومی و نگرانی های امنیتی تازه روبه رو هستند.

یکی از مهم ترین نتایج جنگ، ظهور ائتلاف های تازه منطقه ای است. این ائتلاف ها الزاماً شبیه محورهای سنتی گذشته نیستند و اعضای آن ها نیز لزوماً دیدگاه های ایدئولوژیک مشترک ندارند، اما یک نگرانی مشترک آن ها را به هم نزدیک کرده است: مهار تنش و جلوگیری از گسترش پروژه های نظامی اسراییل.

در عمل، بسیاری از کشورهای منطقه به این نتیجه رسیده اند که ادامه بی ثباتی، بیش از هر چیز اقتصاد و امنیت خود آن ها را تهدید می کند. به همین دلیل، حتی بازیگرانی که در گذشته اختلافات عمیقی با یکدیگر داشتند، اکنون به سمت گفت وگو و همکاری حرکت می کنند.

این روند می تواند در آینده ساختار سیاسی خاورمیانه را تغییر دهد. اگر این همکاری ها ادامه پیدا کند، احتمال شکل گیری ترتیبات امنیتی جدیدی وجود دارد که نقش قدرت های خارجی در آن کمتر از گذشته باشد.

در میان تمام بازیگران، بسیاری از تحلیلگران معتقدند که دولت دونالد ترامپ بیشترین آسیب سیاسی را از تحولات اخیر دیده است.

آمریکا نتوانست تنگه هرمز را به وضعیت عادی بازگرداند، نتوانست امنیت پایگاه های خود را تضمین کند و نتوانست مانع افزایش فشار جهانی علیه اسراییل شود.

این اتفاقات، تصویری را که واشنگتن سال ها از قدرت بلامنازع خود در خاورمیانه ساخته بود، تضعیف کرد.

ترامپ که همواره تلاش می کرد سیاست خارجی خود را بر پایه نمایش قدرت پیش ببرد، اکنون با وضعیتی مواجه شده که در آن گزینه هایش محدودتر از گذشته به نظر می رسد.

تحلیلگران می گویند اگر آمریکا واقعاً توان یا اراده آغاز یک جنگ گسترده جدید را داشت، پس از پایان ضرب الاجل های متعدد وارد عمل می شد. اما تردید واشنگتن نشان می دهد که هزینه های هرگونه درگیری تازه بسیار سنگین تر از گذشته خواهد بود.

از سوی دیگر، نگرانی از واکنش ایران و احتمال گسترش جنگ به کل منطقه، تصمیم گیری را برای آمریکا دشوارتر کرده است.

در میان تمام مباحث سیاسی و امنیتی، نباید فراموش کرد که بزرگ ترین قربانی جنگ، اقتصاد منطقه بوده است.

بازار انرژی دچار بی ثباتی شد، سرمایه گذاری خارجی کاهش یافت، پروژه های توسعه ای متوقف شدند و هزینه های نظامی افزایش پیدا کرد.

کشورهایی که تا پیش از جنگ تلاش می کردند اقتصاد خود را متنوع کنند و وابستگی به نفت را کاهش دهند، اکنون مجبور شده اند بخش مهمی از منابع خود را صرف مدیریت بحران امنیتی کنند.

حتی کشورهایی که مستقیماً وارد جنگ نشدند نیز از تبعات آن آسیب دیدند. کاهش تجارت، اختلال در حمل ونقل دریایی، افزایش هزینه بیمه کشتی ها و نگرانی سرمایه گذاران، کل منطقه را تحت تأثیر قرار داد.

در چنین شرایطی، بسیاری از دولت ها به این نتیجه رسیده اند که ادامه تنش نظامی، آینده اقتصادی آن ها را تهدید می کند. همین مسئله یکی از مهم ترین انگیزه های حرکت به سمت دیپلماسی و کاهش تنش است.