علی ربیعی در اعتماد نوشت: امسال روز جهانی ارتباطات با عنوان تاب آوری در جهان متصل نام گذاری شده است. اتفاقا همین نام گذاری، با شرایط اجتماعی امروز ایران، می تواند زمینه ای برای ایده سازی و معنایابی فراهم کند؛ چراکه اکنون فرهنگ و ارتباطات، بیش از هر زمان دیگری، در کانون سرنوشت امروز ایران قرار گرفته اند.

فرهنگ و ارتباطات؛ از حاشیه به متن سرنوشت ایران- سال ها این دو حوزه را موضوعاتی حاشیه ای و فرعی تلقی کرده ایم؛ گویی اجزایی کمکی و جانبی برای کارکردهای اصلی کشورند. اما تجربه های عینی امروز نشان داده که ماجرا دقیقا برعکس است: بقای تمدنی، هویتی و ملی ایران به شدت با فرهنگ و ارتباطات پیوند خورده است. در نگاه سنتی، فرهنگ به عنوان یک زیرسیستم کمکی تعریف می شد که برای بقای کلی مطرح می شود؛ اما من معتقدم امروز فرهنگ با حیات اجتماعی و تمدنی ایرانیان، پیوندی جدی دارد و بدون آن، موجودیت ما تهدید می شود؛ موجودیتی که امروز در میانه یک جنگ ترکیبی و تحمیلی، هدف قرار گرفته است.

سیاست های نادرست؛ تبدیل شدن به زمینه تقویت تهدید بیرونی - سیاست های اشتباه و گاه غیراصولی در حوزه فرهنگ و ارتباطات، خود به ابزار و زمینه ای برای تقویت تهدیدهای بیرونی تبدیل شده اند. این چرخه معیوب، به طور طبیعی، بحران های اجتماعی و روانی را تشدید می کند و جامعه را آسیب پذیرتر می سازد و این برخلاف عقلانیت مقاوم سازی و تاب آوری جامعه است.

تمامیت ذهنی؛ هم ردیف تمامیت ارضی: معمولا در شاخص های قدرت ملی، بر اساس تسلیحات و ثروت مادی محاسبه می کنند. اما به باور من، آنچه حتی می تواند تعرض به تمامیت ارضی را امکان پذیر سازد، خدشه به تمامیت ذهنی ایرانیان است. تمامیت ذهنی در کنار تمامیت ارضی، از اصلی ترین سرمایه های ملی کشور برای عبور از جنگ ترکیبی و بحران هاست.

قدرت معنایی ایران؛ سنگ بنای تاب آوری تاریخی: قدرت معنایی ایران، هوش تمدنی و فرهنگی این سرزمین، همان سنگ بنایی است که در طول دهه ها و حتی قرون، توانسته در مقاطع بحرانی، جامعه ایرانی را حفظ کند. در جنگ تحمیلی و دوران پس از آن این قدرت معنایی و تحرک اجتماعی بود که مانع شکسته شدن ایران شد. امروز این باید به عنوان یک مولفه اصلی و زیربنایی در منابع اصلی قدرت ملی محاسبه شود. این ارزش قائل شدن معنایی، نباید موقت و ابزاری تلقی شود. رسانه های جریان اصلی، سیاست گذاری های فرهنگی و آموزشی در همه زمینه های مرتبط از جمله سینما، ادبیات، هنرهای تجسمی، شعر، موسیقی و… باید نمود یابد. این نیاز به یک تغییر پارادایم جدی در برخی از سیاست گذاری ها در مجلس، شوراهای مرتبط و… دارد.

فرهنگ با بخشنامه ساخته نمی شود: تقلیل فرهنگ به مهندسی از بالا یا ساخت وساز بخشنامه ای، اشتباهی استراتژیک است. فرهنگ اصیل از دل جامعه برمی خیزد و هویت جمعی را تغذیه می کند. در این میان، نهاد علم و انجمن های علمی نقش مهمی دارند: میانجی گری میان جامعه و نهادهای قدرت، و ارتقای بازنمایی قدرتمند فرهنگی.

دو زنگ خطر ارتباطی: قطبی شدن و فرسایش مرجعیت رسانه: در حوزه ارتباطات، از سال ها قبل زنگ خطر بحران به صدا درآمده بود. امروز دو رخداد مهم، جامعه را بیش از پیش آسیب پذیر کرده است:

1. قطبی شدن فضای اجتماعی که ریشه ای ارتباطی دارد.

2. فرسایش تدریجی مرجعیت رسانه ها.

نتایج پژوهش های میدانی در سال 1388 درباره مرجعیت رسانه - نگاه کنید به نشریه مطالعات فرهنگی و ارتباطات، 1389-، خطر آغاز انتقال و کوچ مرجعیت رسانه ای را پیش بینی کرده بود با این تاکید که اثر مستقیمی بر ذهن و روان افراد کشور می گذارد. آنانی که دل در گرو ایران دارند باید بدانند مهم ترین اقدام بازگشت مرجعیت رسانه ای به داخل است. متاسفم که سیاست های محدودکننده نوشتن و گفتن در داخل و برنامه های تحلیلی رسانه های جریان اصلی، همچنان به طی کردن روند معکوس ادامه می دهند. وقتی جامعه مرجعیت رسانه ای خود را از دست می دهد، آسیب پذیری ذهنی و روانی افزایش می یابد و زمینه برای حملات بیرونی فراهم تر می شود.

جنگ روایت ها؛ جبهه اصلی علیه ایران: امروز، جنگ روایات و روایت سازی مهم ترین جبهه مبارزه علیه ایران است. دیگر نمی توان امر رسانه را صرفا تکنیکی و ابزاری تلقی کرد. جنگ با ذهن ایرانی آغاز شده و مقابله با این جنگ، فقط از مسیر بازیابی اعتماد اجتماعی و قدرت روایت گری ممکن است.

مشکل آنجاست که اساسا امر سیاست گذاری را با ابلاغ و بخشنامه های مختلف اشتباه گرفته ایم. سیاست گذاری به معنای دیدن همه ذی نفعان اجتماعی و اکثریت جامعه است. سیاست های رسانه ای باید واقع نگر و مشارکت محور شوند؛ نه صرفا دستوری و انقباضی. باید مجال روایت های متکثر فراهم شود تا بتوانیم به قدرت معنایی خود بازگردیم.

تاب آوری ملی؛ پیوندخورده با ذهن، جامعه و فرهنگ: اکنون هنگامه آن است که به جای ایستایی، افق گشایی کنیم و نقش آفرین توسعه تاب آوری ملی باشیم. مسوولیت امروز نهاد علم، ایستادگی گسترده در کنار مردم است؛ ایستادگی ای که نه فقط معنایی، بلکه باید عملی و مشخص تبلور یابد. هیچ ملتی بدون توجه به سرمایه معنایی، هویتی و فرهنگی خود، قادر به عبور از بحران های عصر حاضر نیست. امروز بیش از همیشه باید قدرت معنایی و معرفتی ایران را بازآفرینی و تقویت کنیم؛ و نهاد علم و جامعه علمی در این زمینه مسوولیتی بی بدیل دارند. تاب آوری ایران، به تاب آوری ذهنی، اجتماعی و فرهنگی ما پیوند خورده است. با تبیین این رویکرد تازه، به نظر می رسد هفته فرهنگ و ارتباطات فرصتی را پیش روی جامعه قرار داده است تا با مروری واقع بینانه، میانجی گری نهاد علم با ساخت قدرت و جامعه برای بازسازی تمامیت ذهنی و معنایی ایرانیان شکل گیرد.

وظیفه نهاد علم؛ کنشگری، نه تماشا - روز جهانی ارتباطات و هفته فرهنگ، فرصتی است برای مرور مسوولیت های اخلاقی و اجتماعی نهادهای علمی. وظیفه سنگین است و راه دشوار؛ اما انجمن های علمی باید به سهم خود وارد میدان شوند و تنها نظاره گر تحولات نباشند. باید راهبرد کنشگری مرزی، میانجی گری و جهت دهی هوشمندانه را در دستور کار قرار دهند. جامعه نیازمند کنش فعال نهادهای علمی است؛ در دفاع از اکثریت خاموش و حمایت از گروه هایی که کمتر دیده می شوند. همچنین باید با صراحت و شجاعت، مرزهای میان ملت و متجاوزین ترسیم شود و چهره تسهیل گرهای تعرض به تمامیت ذهنی و اجتماعی کشور آشکار گردد.