فرهاد نوایی در اعتماد نوشت: امروز در وضعیتی از تعلیق به سر می بریم؛ شرایطی که در آن نه می توان از پایان جنگ سخن گفت و نه از آغاز یک پایداری. آتش بس های شکننده، تهدید مداوم درگیری نظامی، تنش های منطقه ای، احتمال حملات متقابل و گردش دایمی اخبار جنگ در رسانه ها و شبکه های اجتماعی به ویژه در قالب توییت های دونالد ترامپ، جامعه را در حالتی از انتظار ممتد نگه داشته است.

در اینجا مساله نه فقط وقوع جنگ، بلکه زندگی در سایه احتمال دایمی آن است. بخش بزرگی از جامعه هر روز با اخبار حمله، موشک، تنش نظامی، هشدارهای امنیتی، تحلیل های جنگی و شایعات مربوط به درگیری احتمالی مواجه است، بی آنکه بداند این حالت چه زمانی پایان خواهد یافت. در نتیجه، جامعه نه در شرایط جنگ کامل قرار دارد و نه در صلح واقعی، بلکه در نوعی تعلیق تهدید به سر می برد.

این شرایط نشان می دهد که چگونه زیستن در تهدیدی دایمی اما تحقق نیافته ، به تدریج مغز، حافظه، هیجان و رفتار جمعی را بازآرایی می کند. در اینجا مساله اصلی نه خود جنگ، بلکه انتظار آن است. جامعه ای که هر روز احتمال وقوع فاجعه را دنبال می کند، به تدریج وارد حالتی می شود که در علوم اعصاب از آن با عنوان وضعیت تهدید پایدار یاد می شود. در چنین شرایطی، سیستم عصبی انسان دایما در حالت آماده باش باقی می ماند، گویی خطر، هر لحظه ممکن است از راه برسد. مغز به تدریج محیط پیرامون را نه به عنوان فضایی عادی، بلکه به مثابه محیطی ناامن و غیرقابل پیش بینی رمزگذاری می کند.

مهم ترین پیامد این امر، فعال سازی مزمن سامانه هشدار مغز است. با ادامه، بخشی از مغز که مسوول تشخیص تهدید و پردازش ترس است، بر اثر مواجهه مداوم با اخبار جنگ و بحران، بیش فعال می شود. در نتیجه، بدن به طور پیوسته-و حتی در نبود خطر واقعی- هورمون های استرس مانند کورتیزول و آدرنالین ترشح می کند. به تدریج، سیستم عصبی میان احتمال خطر و خطر واقعی تمایز خود را از دست می دهد و انسان در وضعیتی از اضطراب دایمی به سر می برد. در چنین شرایطی، ذهن دیگر فرصت بازگشت کامل به آرامش را پیدا نمی کند، زیرا همواره انتظار رویداد فاجعه بار بعدی را می کشد.

این امر فقط اضطراب روانی ایجاد نمی کند، بلکه به تغییرات زیستی و عصبی عمیق تری منجر می شود. پژوهش های مرتبط با استرس مزمن و تروما نشان داده اند که قرار گرفتن طولانی مدت در معرض تهدید، می تواند عملکرد هیپوکامپ را نیز مختل کند؛ بخشی از مغز که مسوول حافظه، سازماندهی تجربه و ادراک زمان است. به همین دلیل، افراد در شرایط تهدید پایدار، اغلب احساس می کنند آینده مبهم، زمان فشرده و زندگی معلق شده است.

انسان دیگر آینده را به صورت یک مسیر پایدار و قابل برنامه ریزی تجربه نمی کند، بلکه در وضعیتی از تعلیق روانی زندگی می کند؛ حالتی که در آن، ذهن دایما در حال پیش بینی فاجعه بعدی است. به طور مثال پژوهش مشهور برمنر و همکارانش روی کهنه سربازان جنگ و قربانیان اختلال استرس پس از سانحه نشان داد افرادی که برای مدت طولانی در معرض تهدید و استرس شدید قرار داشته اند، کاهش معناداری در حجم هیپوکامپ دارند.

این پژوهش نشان داد که استرس مزمن و ترشح مداوم کورتیزول می تواند به تدریج ساختارهای حافظه را تحت تاثیر قرار دهد و موجب شود فرد در سازماندهی گذشته، تصور آینده و احساس تداوم زمانی دچار اختلال شود. یکی از مهم ترین پیامدهای این امر، شکل گیری گوش به زنگی عصبی است. در این حالت، مغز دایما محیط را برای یافتن نشانه های خطر اسکن می کند. افراد مرتب تلفن همراه خود را چک می کنند، اخبار را دنبال می کنند، کانال های خبری را بالا و پایین می کنند و حتی در لحظات سکوت نیز احساس می کنند که اتفاقی هولناک در راه است.

این فقط یک رفتار رسانه ای نیست، بلکه تغییری در معماری توجه و ادراک مغز است. سیستم عصبی در چنین شرایطی به تدریج توان استراحت عمیق را ازدست می دهد. خواب مختل می شود، تمرکز کاهش می یابد، تحریک پذیری بالا می رود و بدن در حالت آماده باش دایمی باقی می ماند. در سطح عمیق تر، این امر می تواند به شکل گیری حافظه زیستی تهدید منجر شود. یعنی بدن نه فقط رویدادهای واقعی، بلکه احساس انتظار دایمی فاجعه را نیز در خود ذخیره می کند. در نتیجه، حتی اگر دوره ای کوتاه از آرامش ایجاد شود، سیستم عصبی همچنان آماده واکنش باقی می ماند، زیرا بدن یاد گرفته که آرامش موقتی و شکننده است.

این همان مساله ای است که در بسیاری از جوامع جنگ زده یا جوامعی که برای مدت طولانی در معرض تهدید امنیتی بوده اند، مشاهده شده است؛ نوعی فرسودگی عصبی جمعی که در آن جامعه توان بازگشت کامل به فضای عادی را از دست می دهد. پیامدهای سیاسی این شرایط نیز بسیار مهم اند. جامعه ای که دایما در حالت انتظار جنگ زندگی می کند، به تدریج از سیاست ورزی فعال و مشارکت مدنی فاصله می گیرد و به سمت روان بقا حرکت می کند.

در چنین شرایطی، انسان ها بیشتر به امنیت فوری فکر می کنند تا آینده سیاسی، به محافظت از خانواده و منابع محدودشان می اندیشند تا مشارکت جمعی و بیشتر درگیر مدیریت اضطراب روزمره می شوند تا کنش مدنی بلندمدت. به همین دلیل، تهدید مزمن می تواند به فرسایش تدریجی شهروندی، کاهش اعتماد اجتماعی و فروپاشی همکاری مدنی منجر شود. ازسوی دیگر، شبکه های اجتماعی این فضا را تشدید می کنند.

الگوریتم ها معمولا اخبار تهدیدآمیز، تصاویر خشونت و تحلیل های بحرانی را تقویت می کنند، زیرا این محتوا واکنش هیجانی بیشتری تولید می کند. در نتیجه، جامعه وارد چرخه ای می شود که در آن اضطراب باعث مصرف بیشتر اخبار می شود و مصرف بیشتر اخبار، اضطراب را تشدید می کند. این چرخه می تواند به فرسودگی روانی جمعی و شکل گیری نوعی استرس مزمن انتظار فاجعه منجر شود؛ وضعیتی که در آن، جامعه نه در جنگ کامل، بلکه در سایه دایمی امکان جنگ زندگی می کند. در این معنا، تهدید دایمی خود به نوعی جنگ بدل می شود؛ جنگی که ابزارش نه انفجار و درگیری، بلکه اضطرابی آرام و فرساینده است که ذهن جامعه را تسخیر کرده و افق های کنش جمعی را محدود می کند.