نشست تخصصی چالش های کنترل بین المللی مواد هسته ای در حاشیه کنفرانس بازنگری معاهده منع گسترش سلاح های هسته ای در مقر سازمان ملل متحد برگزار شد؛ نشستی که با مشارکت و حمایت مشترک کشورهای اتریش، برزیل، ژاپن و برنامه علم و امنیت جهانی دانشگاه پرینستون، به بررسی چالش های روز سیاست عدم اشاعه و تحولات پرونده های هسته ای در جهان پرداخت.

به گزارش ایسنا، در این نشست، موضوع برنامه هسته ای ایران و رویکرد قدرت های جهانی نسبت به آن، یکی از محورهای اصلی بحث و تبادل نظر بود.

سید حسین موسویان دیپلمات پیشین ایران که سابقه عضویت در هیات مذاکره کننده ایران در رابطه با مذاکرات هسته ای را در کارنامه خود دارد، در سخنانی در این نشست گفت: در حالی که ایالات متحده طی دهه های گذشته خود بنیان گذار برنامه هسته ای ایران بود، امروز همان کشور به اصلی ترین مخالف حق هسته ای ایران در چارچوب معاهده منع گسترش سلاح های هسته ای تبدیل شده است؛ تناقضی که نشان دهنده سیاسی شدن معیارهای عدم اشاعه است.

بخشی از سخنان موسویان به شرح زیر است:

در فاصله سال های 1957 تا 1979، ایران متحد راهبردی آمریکا محسوب می شد و واشنگتن نه تنها با برنامه هسته ای ایران مخالفتی نداشت، بلکه خود پایه گذار آن بود. دولت جرالد فورد در سال 1975 چارچوب گسترده همکاری هسته ای غیرنظامی با ایران را تصویب کرد و حتی ارزیابی سازمان سیا در سال 1974 پیش بینی کرده بود که ایران می تواند تا سال 1984 به تولید سلاح هسته ای دست یابد. با این حال، این موضوع مانع حمایت آمریکا از برنامه هسته ای شاه نشد. لذا در آن دوران، نه تنها آمریکا و اروپا برای هسته ای شدن ایران مسابقه گذاشتند بلکه با وجود احتمال جدی ساخت بمب هسته ای توسط شاه، جاه طلبی هسته ای ایران در چارچوب معاهده ان پی تی را قابل قبول دانستند، زیرا ایران متحد آمریکا بود.

پس از انقلاب 1979، سیاست آمریکا به طور کامل تغییر کرد. واشنگتن و اروپا تمامی همکاری های هسته ای با ایران را متوقف کردند، تکمیل نیروگاه بوشهر را با فشار سیاسی مختل کردند و حتی سوخت رآکتور تحقیقاتی تهران را که خود آمریکا در سال 1967 ساخته بود، به ایران ندادند. آمریکا در این دوره سیاست صفر کردن فناوری هسته ای ایران را دنبال کرد؛ رویکردی که عملاً حقوق مصرح ایران در معاهده ان پی تی برای استفاده صلح آمیز از انرژی هسته ای را زیر پا گذاشت.

در مرحله بعد، یعنی بین سال های 2003 تا 2015، ایران موفق شد فناوری غنی سازی اورانیوم را بومی سازی کند. در واکنش، آمریکا سیاست عدم غنی سازی برای ایران را در پیش گرفت؛ در حالی که کشورهایی مانند ژاپن، برزیل، آرژانتین و آلمان همچنان از حق غنی سازی برخوردار و آن را به کار می گرفتند. این سیاست دوگانه نگاه به حقوق هسته ای در نظام بین الملل، نه بر اساس قواعد حقوقی ثابت، بلکه بر مبنای روابط سیاسی با آمریکا تفسیر و اجرا شده است.

برجام در سال 2015 بین ایران و قدرت های جهانی توافق شد و شورای امنیت سازمان ملل و آژانس بین المللی انرژی هسته ای آن را تصویب کردند. برجام قوی ترین توافق عدم اشاعه تاریخ عدم اشاعه هسته ای بود که تحت نظارت شورای امنیت و آژانس بین المللی انرژی اتمی اجرا شد. ایران به تمام تعهداتش عمل کرد از جمله اینکه بیش از 10 تن اورانیوم غنی شده خود را صادر یا رقیق کرد، ذخایر اورانیوم با غنای بالا را حذف و گسترده ترین نظام نظارتی آژانس را پذیرفت. با این حال، ایالات متحده از توافق خارج شد و سیاست فشار حداکثری را اعمال کرد. این تحول نشان داد که حتی پایبندی کامل نیز تضمینی برای حفظ توافق با آمریکا نیست.

در مذاکرات 2025 و 2026 بین ایران و آمریکا، ایران با مجموعه ای از اقدامات اعتمادساز از جمله تعلیق موقت غنی سازی، انتقال یا رقیق سازی اورانیوم غنی شده و پذیرش نظارت های گسترده موافقت کرده بود، اما آمریکا همچنان بر غنی سازی صفر و برچیدن زیرساخت های هسته ای ایران اصرار دارد، چون نتانیاهو اعلام کرده بود که تنها توافقی را در مورد ایران را می پذیرد که مشابه مدل لیبی باشد.

مدلی که لیبی پذیرفت تاسیسات هسته ای اش را نابود کرد، سپس مورد حمله نظامی قرار گرفت. حملات آمریکا و اسراییل نشان داد که هدف نهایی این دو کشور، اجرای معاهده ان پی تی نیست بلکه تحمیل مدل لیبی به ایران بوده است؛ مدلی که در آن یک کشور باید تمام زیرساخت های راهبردی هسته ای خود را واگذار کند.

واقعیات این است که تجربه ایران، پرسش های جدی درباره بی طرفی نظام عدم اشاعه هسته ای ایجاد کرده، چون وقتی متحدان آمریکا از حقوق هسته ای برخوردارند اما رقبای واشنگتن از همان حقوق محروم می شوند، اصل جهان شمول بودن معاهده هسته ای ان پی تی، بی اعتبار شده است. در عین حال حملات نظامی، تحریم ها و فشارهای امنیتی و حمله نظامی موجب تقویت نگاه بازدارندگی و کاهش اعتماد به دیپلماسی و نهادهای بین المللی شده است.