دکتر عبدالله خلیفه الشایجی، استاد علوم سیاسی دانشگاه کویت

به نقل از روزنامه القدس العربی، در مراکز فکری آمریکا و در میان نویسندگان و دانشگاهیان برجسته ای چون میرشایمر، والت، پیپ و رابرت کیگن، بحث هایی گسترده درباره پیامدهای جنگ و موقعیت واشنگتن درگرفته است. کیگن، یکی از چهره های محوری جریان نومحافظه کاران، بنیان گذار و نظریه پرداز مشترک پروژه قرن جدید آمریکایی ، از مدافعان برجسته تداوم قدرت هژمونیک آمریکا و از معماران فکری جنگ عراق و ایده امپراتوری آمریکایی به شمار می رود.

مقاله او در مجله آتلانتیک با عنوان کیش ومات ایران؛ میان ترامپ و ایران نیز در همین چارچوب قابل فهم است؛ مقاله ای که در آن تأکید می کند دولت ترامپ نه می تواند از جنگ عقب نشینی کند و نه توان کنترل پیامدهای آن را دارد؛ پیامدهایی که اعتبار، جایگاه و اعتماد جهانی به ایالات متحده را تحت تأثیر قرار داده است.

مقاله کیگن موجی از واکنش ها، تفسیرها و بحث های گسترده را برانگیخت. دلیل اصلی این واکنش ها، جسارت و صراحت کیگن در بیان این گزاره بود که ایالات متحده جنگ را باخته است. این ارزیابی در حالی مطرح می شود که آمریکا و اسراییل به مدت 37 روز جنگی ویرانگر علیه ایران به راه انداختند؛ جنگی که در نهایت نه به سقوط نظام ایران انجامید و نه امتیازی واقعی از تهران گرفت. کیگن استدلال می کند که تنها گزینه باقی مانده، آغاز یک تهاجم زمینی است؛ گزینه ای که البته خود او نیز انتظار ندارد دولت ترامپ به آن متوسل شود.

نکته قابل توجه، هم پوشانی این طرح با خواسته ها و تحریک های بنیامین نتانیاهو در مصاحبه با شبکه سی بی اس نیوز است؛ جایی که او خواستار دستیابی به اورانیوم غنی شده 60 درصدی شد که زیر آوار تأسیسات هسته ای ایران قرار دارد؛ تأسیساتی که دولت ترامپ در جنگ 12 روزه ماه ژوئن گذشته بمباران و تخریب کرد. ترامپ نیز از چین تهدید کرده است که اگر ایران این مواد را تحویل ندهد، بار دیگر آن مراکز را بمباران خواهد کرد.

با آنکه هدف واقعی جنگ مشترک، سرنگونی و تغییر نظام ایران بود، پس از ناکامی این طرح، دولت ترامپ به اعمال محاصره ای دریایی و خفه کننده روی آورد. نیروی دریایی آمریکا از بیش از یک ماه پیش، تنگه هرمز و بنادر ایران را در محاصره قرار داده است؛ اقدامی با هدف خفه کردن اقتصاد ایران، توقف صادرات نفت و گاز این کشور و جلوگیری از بازگشت کشتی ها و نفتکش های خالی برای بارگیری نفت ایران؛ نفتی که ظرفیت ذخیره سازی داخلی ایران دیگر توان جذب تولید روزانه آن را ندارد. هدف از این فشار، واداشتن ایران به دادن امتیاز در مذاکراتی است که با میانجی گری پاکستان و حمایت کشورهای خلیج فارس، به بن بست رسیده است. در چنین شرایطی، سپاه پاسداران همچنان کنترل تنگه هرمز را در دست دارد و ادعا می کند که تنگه بسته نیست؛ اما اجازه عبور کشتی های دشمن از هرمز را نخواهد داد.

گویی قرار است فشار اقتصادی همان مأموریتی را به انجام برساند که بمباران از تحقق آن ناتوان ماند. کیگن معتقد است دولت ترامپ اکنون در میانه خطر تشدید تنش گرفتار شده است؛ تشدیدی که می تواند به نابودی تأسیسات انرژی، نفت و گاز در کشورهای شورای همکاری خلیج فارس بینجامد و پیامدهایی خطرناک برای امنیت و فراوانی انرژی در سطح جهانی به همراه داشته باشد.

هم زمان، جایگاه آمریکا و اعتماد به سیاست بداهه پردازانه واشنگتن رو به افول گذاشته و شکست راهبردی ایالات متحده در حال تثبیت شدن است. اعتماد و اتکا به متحد آمریکایی نیز کاهش یافته است؛ متحدی که با آغاز یک جنگ انتخابی و غیرضروری، آن هم بدون مشورت و اطلاع رسانی به متحدان خلیج فارس و حتی نزدیک ترین متحدان اروپایی خود، به عاملی برای پیامدهایی تبدیل شد که امروز منطقه با آن روبه روست. همان متحدانی که وقتی ترامپ از آنان خواست از تلاش برای احیای آزادی کشتیرانی در تنگه هرمز حمایت کنند، نارضایتی خود را آشکارا بروز دادند.

چین تنها کشوری است که توان رقابت با آمریکا و به چالش کشیدن جایگاه و رهبری آن را در همه عرصه ها از اقتصاد، صنعت و فناوری گرفته تا هوش مصنوعی را دارد. بی محابایی دولت ترامپ در آغاز دو جنگ، بدون توجه به این واقعیت بود که ایران دیگر به دام مذاکره اعتماد نخواهد کرد؛ دامی که دولت ترامپ و اسراییل با آغاز دو جنگ در فاصله هشت ماه، آن را تکرار کردند.

پیامدهای جنگ اکنون از منطقه خلیج فارس فراتر رفته و به متحدان آمریکا در آسیا و اروپا رسیده است. در چنین فضایی، هم متحدان و هم رقیبان واشنگتن درباره توان آمریکا برای ورود به یک منازعه طولانی و دستیابی به پیروزی پرسش های جدی مطرح می کنند. آنان امروز مرزهای افول قدرت هژمونیک آمریکا را به روشنی می بینند: ناکامی در تحقق اهداف، کاهش ذخایر نظامی و فرسایش اراده سیاسی.

عباس عراقچی، وزیر خارجه ایران، جمعه گذشته در نشست بریکس در دهلی نو اعلام کرد آنچه تهران به دنبال آن است، دستیابی به یک معادله برد - برد است. این اظهارات یک روز پس از سفر ترامپ به چین مطرح شد؛ سفری که در آن پرونده ایران، تنگه هرمز و نقش آفرینی پکن در کانون توجه قرار داشت. محور اصلی بحث، این بود که چین، با توجه به رابطه ویژه خود با ایران، تا چه اندازه می تواند در عقلانی کردن موضع تهران برای بازگشایی تنگه هرمز نقش آفرینی کند. چین و دولت ترامپ بر سر ضرورت آزادی کشتیرانی در تنگه هرمز و مخالفت با دریافت عوارض از کشتی های عبوری در این آبراه، هم نظر بودند. با این حال، پکن از توقف خرید نفت ایران خودداری کرد؛ نفتی که 80 درصد صادرات نفتی ایران را تشکیل می دهد.

نکته قابل توجه در سفر ترامپ به چین، برجسته شدن رفتار برابر و هم سطح شی جین پینگ، رییس جمهور چین در مذاکرات بود؛ رفتاری که بدون دادن امتیاز صورت گرفت. شی در این گفت وگوها خطوط قرمز پکن را درباره تایوان، نظام سیاسی چین، پایان دادن به موعظه گری و قلدری آمریکایی - غربی و رد هرگونه درس دادن به چین به روشنی ترسیم کرد. او همچنین درباره ایران تعهدات قطعی نداد و از این مسیر، پیام های روشنی از سوی پکن به واشنگتن ارسال شد.

این وضعیت، واقعیت راهبردی تازه ای را تحمیل می کند؛ واقعیتی که گزارش های اطلاعاتی و دفاعی آمریکا نیز آن را تأیید می کنند: چین تنها کشوری است که توان رقابت با ایالات متحده و به چالش کشیدن جایگاه و رهبری آن را در همه حوزه ها دارد. از همین رو، چین دیگر رقیبی نیست که بتوان آن را صرفاً مهار کرد؛ بلکه به قدرتی صعودی و اثرگذار تبدیل شده است که با توان رقابتی خود، بزرگ ترین چالش امروز برای هژمونی آمریکا به شمار می رود.

به همین دلیل، شی جین پینگ با اشاره ای هوشمندانه و پرمعنا، رییس جمهور میهمان آمریکا را از گرفتار شدن در تله توسیدید برحذر داشت. در این چارچوب، قدرت مسلط آن دوران یعنی اسپارت، امروز در جایگاه نمادین ایالات متحده قرار می گیرد و قدرت صعودی آن زمان یعنی آتن، در قامت چین ظاهر می شود. توسیدید تأکید کرده بود: صعود آتن و ترسی که این صعود در اسپارت برانگیخت، جنگ را اجتناب ناپذیر کرد. صعود سریع اقتصادی، دریایی و نظامی آتن، هراس اسپارتِ مسلط بر یونان را برانگیخت و همین ترس از دست دادن هژمونی، اسپارت را به سوی جنگ سوق داد. این همان مفهومی بود که رییس جمهور چین در برابر ترامپ به آن اشاره کرد که این پیامی روشن برای دعوت به همکاری و پرهیز از تشدید تنش بود.

گراهام الیسون، استاد علوم سیاسی دانشگاه هاروارد تأکید می کند که تله توسیدید سرنوشتی محتوم نیست. او هشدار می دهد که سوءمدیریت رقابت، به جنگ منتهی می شود و با استناد به یک مطالعه تطبیقی می گوید از 16 رقابت بزرگ در 500 سال گذشته، 12 مورد به جنگ تبدیل شده اند. آیا این بار می توان از لغزش به سوی جنگ جلوگیری کرد؟

منبع: فرارو