سایه یک تغییر بزرگ در هرم جمعیتی، بر سر آینده کشور سنگینی می کند؛ ایران که روزگاری هرمی پر از جوانان در قاعده خود داشت، در حال دگرگونی است؛ وضعیتی که در آن جای خالی نوزادان ، جایگزین جمعیت سالمندان خواهد شد و گفته می شود کشور تنها 15 تا 20 سال فرصت دارد تا پیش از آنکه جمعیت فعال، جای خود را به جمعیت سالمند دهد، برنامه ریزی های راهبردی خود را عملیاتی کند…

به گزارش ایسنا، آمار و ارقام تصویری نگران کننده از این گذار جمعیتی را ترسیم می کنند؛ به طوری که با سقوط نرخ باروری از مرزهای 7 فرزند در دهه 60 به تنها 1.35 در سال گذشته رسیده ایم و اکنون با شکاف عمیقی میان آمار تولد و مرگ روبرو هستیم.

به گفته مسوولان، با افزایش سن جمعیت کنونی، در آینده ای نزدیک از هر سه ایرانی، یک نفر بیش از 60 سال سن خواهد داشت و این تغییر جمعیتی در برخی استان ها مانند گیلان و مازندران با وضعیت منفی یا نزدیک به صفر روبه روست.

اما این موضوع، تنها محصول چالش های اقتصادی نیست؛ چرا که آمارها حاکی ازآن است که در مناطق مختلف تهران نیز نرخ فرزندآوری متفاوت است و در مناطق مرفه شمال پایتخت نرخ فرزندآوری در سطح پایین تری نسبت به سایر مناطق آن قرار دارد.

از بحران تجرد و افزایش چشمگیر جمعیت مجرد بالای 45 سال گرفته تا تغییر الگوهای اجتماعی، نشان می دهد که با مجموعه ای از چالش های پیچیده روبرو هستیم و در این میان، بازگشت به اولویت های بنیادین همچون فراهم کردن بستر مناسب برای ازدواج جوانان، تنها راه نجات از سقوط به چاله جمعیتی بیان می شود…

در همین راستا رضا سعیدی همزمان با هفته جمعیت با حضور در استودیوی خبر ایسنا و در گفت وگویی تفصیلی، درباره پنجره جمعیتی گفت: منظور از پنجره جمعیتی، تعداد افرادی است که در بازه سنی 15 تا 65 سال قرار دارند و به اصطلاح نیروی مولد نام دارند. اگر تعداد این افراد بیش از 70 درصد جامعه باشد، آن جامعه در فاز پنجره جمعیتی ، سود یا فرصت قرار دارد. این فاز اظهار می کند که 70 درصد جامعه، افراد مولد هستند و می توانند فعالیت های اجتماعی، اشتغال، پرداخت مالیات و حق بیمه داشته باشند.

او ادامه داد: همچنین 30 درصد دیگر جامعه نیز در دو طرف پنجره قرار دارند؛ یعنی اینکه کمتر از 15 یا بیش از 65 سال دارند و گروه وابسته نام دارند.

عضو هیات علمی دانشگاه علوم پزشکی شهید بهشتی درباره جمعیت سالمندان ایران اظهار کرد: سالمندان بالای 65 سال، 7 درصد جامعه را تشکیل می دهند که حدود 5 میلیون نفر است. اگر تعریف سالمندی را بالای 60 سال درنظرگرفت، حدود 11 تا 12 درصد سالمند داریم.

رییس مرکز جوانی جمعیت، سلامت خانواده و مدارس وزارت بهداشت درباره آغاز سالمندی تصریح کرد: سن آغاز سالمندی در کشورها متفاوت است؛ اداره سلامت سالمندان وزارت بهداشت، 60 سال را مبنای سالمندی قرارداده، چرا که تغییرات فیزیولوژیکی در بدن اتفاق می افتد. تعریف اداره سلامت وزارت بهداشت، مبنای پزشکی دارد اما اداره کار و سازمان های اجتماعی، 65 سال را مبنای سالمندی درنظر گرفته اند.

استاد تمام دانشگاه علوم پزشکی شهید بهشتی ادامه داد: در ارتباط با آغاز سن سالمندی در کشور اختلاف نظرهایی وجود دارد و این موضوع در دست بررسی قراردارد تا تعریف جامع تری ارائه دهند. هدف این است که به یک تعریف مشترک دست یابیم. شاید بتوان گفت که تعریف مشترک کار درستی نباشد؛ چرا کار تغییرات فیزیولوژیکی بدن برای پزشکی مبنا به شمار می رود ولی سن بازنشستگی برای نظام های اقتصادی مبنا به حساب می آید.

این فوق تخصص نوزادان درباره وضعیت نرخ باروری کشور نیز به ایسنا اظهار کرد: منظور از نرخ باروری کل TFR این است که به ازای هر زن که در سن باروری قراردارد، چند نوزاد در جامعه متولد می شود. براساس تعاریف جمعیت شناسی، 15 تا 49 سالگی، سن باروری به حساب می آید؛ بنابراین، تعداد نوزادانی که به ازای زنان 15 تا 49ساله متولد می شوند، نرخ باروری است. نرخ باروری، یکی از عوامل موثر بر جمعیت، کاهش یا افزایش و جوان یا سالمند شدن جمعیت است.

سعیدی با بیان اینکه نرح باروری در کشور طی دهه گذشته به طور کامل کاهشی بوده، توضیح داد: نرخ باروری ایران در دهه 60 حدود 6.5 تا 7 بود، یعنی به ازای هر زن که در سن باروری قرارداشت 6 تا 7 فرزند متولد می شد. میزان نرخ باروری در پایان سال گذشته حدود 1.35 است و به این معنا که به ازای هر زن که در سن باروری قراردارد، کمتر از 1.4 فرزند متولد شده است.

این فوق تخصص نوزادان با بیان اینکه نرخ باروری کشور به شدت کاهشی است، تصریح کرد: اگر خواهان ثابت ماندن جمعیت کشور هستیم، می بایست نرخ جایگزینی 2.1 باشد؛ بنابراین اگر به ازای هر زن 2.1 فرزند متولد شود، جمعیت ثبات نسبی را سپری می کند و نسبت سالمند و جوان ثبات می یابد.

رییس مرکز جوانی جمعیت، سلامت خانواده و مدارس وزارت بهداشت درباره سیاه چاله جمعیتی نیز به ایسنا توضیح داد: کشورهایی که وارد پنجره جمعیتی می شوند یعنی جمعیت افرادی که 15 تا 65 سال دارند به بیش از 65 تا 70 درصد می رسد، این کشورها از فرصت پنجره طلایی یا سود برخوردارند. جمعیت فعال می تواند فعالیت و نوآوری داشته باشد و سبب توسعه و پیشرفت جامعه شود. اگر جامعه به درستی برنامه ریزی کند و برای این افراد اشتغال زایی کند، این جمعیت یک فرصت برای سودآوری جامعه است.

او ادامه داد: پنجره جمعیتی طی سه تا چهار دهه بسته می شود؛ نصف بیش از این فرصت، در کشور سپری شده و حدود 15 تا 20 سال فرصت داریم و پنجره جمعیتی 1420 تا 1425 بسته می شود و فرصت را از دست می دهیم. براین اساس، مسئولان می بایست برنامه ریزی کنند تا گروه فعال سبب توسعه و پیشرفت کشور شوند.

سعیدی با بیان اینکه جامعه به سالمندی پای می گذارد، توضیح داد: طی چند دهه آینده، جمعیت عظیم جوان به جمعیت عظیم سالمند تبدیل می شوند و با یک جامعه سالمند مواجه می شویم. در حال حاضر، جمعیت سالمندان کشور حدود 7 تا 10 درصد است اما با افزایش سن جمعیت کنونی جوان و ورود آن ها به سن 60 و 65 سالگی، جمعیت سالمندان به 25 تا 30 درصد می رسد. به عبارت دیگر، یک نفر از هر 3 ایرانی بیش از 60 تا 65 سال دارد و جمعیت وابسته به شمار می رود.

رییس مرکز جوانی جمعیت، سلامت خانواده و مدارس وزارت بهداشت ادامه داد: منظور از جمعیت وابسته این است که اشتغال ندارد و مالیاتی پرداخت نمی کند، حق بیمه نمی پردازد و با انواع بیماری های مزمن و مشکلات متعددی مواجه است. همچنین هزینه های بهداشتی و درمانی سنگینی در سنین سالمندی دارد و نیازمند کمک جامعه جوان است. جمعیت عظیم جوان در حال حرکت به سمت سالمندی است و می بایست به این موضوع بیاندیشیم، اگرچه کمی دیر شده است. براساس این شرایط، زیرساخت ها می بایست برای حمایت اقتصادی، اجتماعی، بهداشتی و درمانی جمعیت سالمند در کشور ایجاد شود.

استاد تمام دانشگاه علوم پزشکی شهید بهشتی در پاسخ به پرسش اگر وارد سیاه چاله جمعیتی شویم، خروج از این وضعیت به سختی است؟ اظهار کرد: کشور می بایست برای این شرایط آماده باشد. چاله جمعیتی و سیاه چاله جمعیتی اصطلاح است؛ نکته مهم و اساسی این است که جامعه سالمند می شود. در حال حاضر، حدود 5 میلیون سالمند بالای 65 سال و حدود 10 میلیون سالمند بالای 60 سال در کشور حضور دارند و با جمعیت عظیم جوان مواجه هستیم که توانایی حمایت از جمعیت سالمند را دارند.

او ادامه داد: شرایط و هرم جمعیتی در دو دهه آینده تغییر می کند؛ در حال حاضر، جمعیت جوان در قاعده بزرگ و جمعیت سالمند در نوک هرم جمعیتی قرار دارند. در دو دهه آینده، هرم جمعیتی در وهله نخست به استوانه تبدیل می شود و تعداد جمعیت سالمند و جوان یکسان است؛ سپس شکل هرم نسبت به شرایط کنونی تغییر می کند؛ یعنی جوانان جمعیت کمی دارند و در قاعده هرم با جمعیت سالمند مواجه هستیم. این شرایط را می توانید با هر نامی مانند چاله جمعیتی یا سیاه چاله جمعیتی نامگذاری کرد.

سعیدی درباره تاثیر کاهش جمعیت جوان بر زادوولد گفت: به طور طبیعی، هنگامی که جمعیت جوان کاهش می یابد؛ میزان زادوولد نیز کم می شود؛ مگراینکه نرخ باروری کل افزایش یابد و به زمان هایی بازگردد که 4 تا 5 فرزند به ازای هر زن متولد شوند.

رییس مرکز جوانی جمعیت، سلامت خانواده و مدارس وزارت بهداشت درباره میزان فرزندآوری در ایران تصریح کرد: براساس آخرین آمار و ارقام، میزان TFR حدود 1.35 است. اعداد بیان می کنند 892هزار ولادت و حدود 451هزار مرگ طی سال گذشته داشته ایم؛ هنگامی که تعداد متولدان سال گذشته از افراد فوت شده را کم کنیم، به این نتیجه می رسیم که حدود 450هزار نفر به جمعیت کشور اضافه شده است.

او ادامه داد: اگرچه جمعیت اضافه شده اما روند رشد جمعیت کاهشی است یعنی میزان افزایش جمعیت در سال 1403 نسبت به سال گذشته بیشتر بود. همچنان به ازای هر مرگ، دو تولد در کشور داریم و به رشد جمعیت صفر یا منفی نرسیده ایم. کشورهایی مانند لهستان و ایتالیا به رشد جمعیت منفی رسیده اند و تعداد مرگ ومیر نسبت به تولد در این کشورها بیشتر است.

این فوق تخصص نوزادان با بیان اینکه برخی استان ها میزان مرگ ومیر بیشتری نسبت به تولد دارند، توضیح داد: به طور مثال، میزان مرگ ومیر نسبت تولد در استان گیلان بیشتر است. این شرایط در برخی استان های دیگر متفاوت است یعنی میزان تولد بیشتری نسبت به مرگ ومیر دارند. وضعیت تهران منفی نیست اما استان های گیلان، مازندران و البرز در وضعیت منفی ، صفر یا نزدیک به منفی قرار دارند.

سعیدی درباره وضعیت فرزندآوری در مناطق 22گانه تهران نیز اظهار کرد: وضعیت فرزندآوری در مناطق تهران به طور کامل متفاوت است. مناطق شمال تهران نسبت به مناطق جنوب شهر TFR پایین تری دارند؛ بنابراین به عبارت دیگر، عوامل اقتصادی صرفا عامل فرزندآوری به حساب نمی آید.

رییس مرکز جوانی جمعیت، سلامت خانواده و مدارس وزارت بهداشت درباره عوامل موثر بر فرزندآوری توضیح داد: نقش عوامل ارزشی و فرهنگی نسبت به مسائل اقتصادی و سیاسی مهم تر است. نگرش ها در گذر زمان تغییر کرده؛ به نحوی که افراد برای ازدواج تمایلی ندارند، دیر ازدواج می کنند یا تمایلی برای فرزندآوری ندارند. این مسائل در شهرهای مرفه تر، بیشتر دیده می شود و شهرهایی که همچنان سنت های گذشته رواج دارد، سن ازدواج پایین تر است و زودتر صاحب فرزند می شوند و فرزندان بیشتری دارند.

این فوق تخصص نوزادن درباره تمایل به فرزندآوری در ایران توضیح داد: براساس نتایج پیمایشی که در سال گذشته انجام شده، میزان تمایل به فرزندآوری 2.6 است. تمایل خانواده ها برای فرزندآوری به طور میانگین 2.6 به شمار می رود اما میزان فرزندآوری 1.5 فرزند است که دلیل مسائل و مشکلات از یک فرزند صرف نظر می کنند.

او درباره اثرگذاری بسته های تشویقی بر فرزندآوری به ایسنا توضیح داد: ارائه بسته های مشوق مالی تا حدودی در تمام کشورها امتحان شده؛ به طور طبیعی نمی توان ارائه این بسته ها را بدون تاثیر قلمداد کرد اما نباید تصور کرد که حلال مشکلات هستند. ارائه بسته های تشویقی از 5هزار تا 10هزار دلار برای تولد فرزندان در کشورها وجود دارد و برخی کشورها نیز نسبت به پرداخت مستمری اقدام می کنند. برخی کشورها نیز در مسیر رایگان شدن برخی خدمات مانند مهدکودک رایگان تا 2 یا 5 سال گام برداشته اند.

این پزشک ادامه داد: به طور قطع، مشوق های مالی بر فرزندآوری اثرگذار است اما هیچ کشوری نتوانسته است مشکل کاهش جمعیت را با مشوق هایی از این دست حل کند. هیچ کشوری با هیچ سیاستی نتوانسته است روند کاهش نرخ فرزندآوری را به بالای سطح جانشینی برساند. کشورها توانسته اند روند کاهشی را تا حدودی متوقف کنند اما همچنان به ازای 2 فرزند به ازای هر زن در سن باروری نرسیده اند.

سعیدی گفت: سیاست های افزایش جمعیت در ده ها کشور را مورد مطالعه قرار داده ایم و تقریبا هیچ کشوری در سیاست های خود موفق نبوده است. موفقیت های کشورها نسبی بوده و روند کاهش را کم کرده اند یا تاحدودی افزایش داده اند اما به حد مدنظر دست نیافته اند. بر همین اساس، در مسیر سیاست های دیگر مانند مهاجرپذیری گام برداشته اند. به طور قطع، مشوق ها می بایست ارائه شود اما اکتفا به مشوق های مالی یک راهکار غلط است و زیرساخت ها می بایست درست و قوانین اصلاح شوند.

رییس مرکز جوانی جمعیت، سلامت خانواده و مدارس وزارت بهداشت با بیان اینکه نیازمند کار فرهنگی در زمینه فرزندآوری هستیم، تصریح کرد: نرخ تورم در کشور بسیار زیاد است و درگیر مسائل متعدد هستیم؛ با وجود این شرایط، در 32 شهرستان نرخ TFR بالای 2.5 است؛ یعنی هر زن 2.5 فرزند به دنیا می آورد و بالای سطح جانشینی قرار دارند و جمعیت این شهرها جوان باقی می ماند. این در حالی است که سایر شهرستان ها افت کرده اند.

سعیدی با بیان اینکه کار فرهنگی حرف اول را در فرزندآوری می زند، توضیح داد: کسانی که فرزندآوری اعتقاد دارد یا نظام ارزشی و فکری او به نحوی است که فرزند یک نعمت الهی و برکت خانه است، صاحب فرزند می شود.

او درباره مولفه مهم و اثرگذاری در حوزه فرزندآوری گفت: صاحب جایگاه حقوقی هستم و مواردی که قانون لحاظ شده اجرا می کنم. براساس دیدگاه شخصی خود معتقدم ازدواج ، ازدواج و ازدواج سه اولویت اصلی در زمینه جمعیت است. اگر ازدواج جوانان را درنیابیم، جامعه آسیب بسیار زیادی می بیند. ازدواج یک حق طبیعی و الهی است و جامعه می بایست بستر ازدواج جوانان را فراهم کند و می بایست در این زمینه بسیار سرمایه گذاری کنیم.

رییس مرکز جوانی جمعیت، سلامت خانواده و مدارس وزارت بهداشت درباره جمعیت جوان مجرد گفت: در حال حاضر، میزان جمعیت جوان مجرد بالای 20 سال حدود 12 میلیون نفر و تعداد افراد مجرد بیش از 45 سال نیز یک میلیون و 200هزار نفر است. افراد مجرد بالای 45 تا 50 سال نیز به سن تجرد قطعی رسیده اند و بعید بنظر می رسد ازدواج کنند. حدود یک تا یک ونیم درصد در 30 تا 40 سال گذشته به 45 تا 50 سال می رسیدند و مجرد بودند؛ این در حالی است که طی این روزها 25 درصد افراد مجرد به سنین 45 تا 50 سال می رسند. موضوعی که بسیار بد قلمداد می شود. وبنابراین باید در زمینه ازدواج جوانان و فراهم کردن بستر آن کار کرد و آن را جدی گرفت.