واکنش کم رنگ آمریکا به حملات ایران، نگرانی کشورهای خلیج فارس درباره آتش بس را عمیق تر کرد.

نشریه وال استریت ژورنال در گزارشی می نویسد که تلاش های دولت ترامپ برای کم اهمیت جلوه دادن تبادل آتش با ایران در این هفته، نگرانی کشورهای عربی خلیج فارس را تشدید کرده است؛ کشورهایی که بیم دارند هر توافقی برای پایان جنگ، آن ها را در آینده در برابر ایرانی انتقام جو آسیب پذیر بگذارد.

به گزارش اکوایران، این نشریه همچنین در گزارشی دیگر با عنوان درون پروژه آزادی؛ تلاش نافرجام ترامپ برای بازگشایی خلیج فارس جزییاتی جالب توجه از عملیات پروژه آزادی به دست می دهد.

الاینس فرفکس، نام یک کشتی عظیم حمل خودرو به رنگ سیاه و سفید است که بیش از دو ماه در خلیج فارس گرفتار شده بود. این کشتی سرانجام داشت از مهلکه می گریخت. یک افسر ارتش آمریکا از طریق رادیو گفت: همه چیز برای حرکت شما آماده است. همزمان کشتی از تنگه هرمز می گذشت و دوشنبه در اطراف شبه جزیره در شمال عمان گردش می کرد. افسر مذکور افزود: سفر امنی داشته باشید.

اما اندکی بعد، ایران موجی از موشک ها و پهپادها را به سوی کشتی های تجاری، نیروی دریایی ایالات متحد شلیک کرد و سپس یکی از شرکای واشنگتن، یعنی امارات، هدف گرفته شد؛ جایی که یک مرکز انتقال نفت در آتش سوخت. بالگردهای آمریکایی قایق های تندروی ایران را غرق کردند و پهپادهای ایرانی به یک کشتی غیرنظامی اصابت کردند. ساعات میان این رویدادها، جدی ترین تشدید درگیری از زمان اعلام آتش بس جنگ توسط رییس جمهور ایالات متحده، دونالد ترامپ، در ماه آپریل را در بر داشت.

با بالا گرفتن تنش ها و درگیری ها، پنج شنبه شب آتش بس لرزان میان ایالات متحده و جمهوری اسلامی ایران بیش از هر لحظه دیگری بر لبه فروپاشی قرار گرفت.

پس از این، عملیات آمریکا برای هدایت کشتی ها از طریق تنگه تقریباً با همان سرعتی که آغاز شده بود، با دستور توقف ترامپ پایان یافت. زمانی که رییس جمهور آمریکا سه شنبه عملیات را متوقف کرد، یعنی حدود 36 ساعت پس از آغاز پروژه، تنها دو کشتی موفق به گذار شده بودند. رفت وآمد کشتی ها که پیش تر نیز به شکل قطره ای کاهش یافته بود، بار دیگر تقریباً متوقف شد.

این عملیات کوتاه مدت که با نام پروژه آزادی شناخته می شد، محدودیت توانایی ترامپ برای مانور در منطقه را آشکار کرد. روزنامه وال استریت ژورنال پنجشنبه گزارش داد که سعودی و کویت که از تشدید تنش ها هراس داشتند و همزمان واشینگتن حملات ایران را کم اهمیت جلوه می داد، مجوز استفاده ارتش ایالات متحد از پایگاه ها و حریم هوایی حیاتی برای این مأموریت را پس گرفتند. به گفته مقام های سعودی و آمریکایی، تماس های تلفنی میان ترامپ و محمد بن سلمان، ولیعهد سعودی، در نهایت به بازگشت این مجوزها منجر شد.

مقام های پنتاگون گفتند که ممکن است عملیات را حتی از اواخر همین هفته از سر بگیرند. کاخ سفید نیز هرگونه محدودیت یا ممنوعیت برای هواپیماهای آمریکایی را رد کرد.

به گفته تحلیلگران نظامی، این مأموریت نشان داد که حتی موفقیت های تاکتیکی کوچک نیز می توانند به چالش های راهبردی بزرگ تر تبدیل شوند. ارتش ایالات متحد موفق شد دو کشتی را از منطقه خارج کند، اما همزمان باعث تشدید واکنش ایران شد؛ واکنشی که تسلط تهران بر مهم ترین مسیر انتقال انرژی جهان را تقویت کرد.

ریشه های این برنامه به هفته های نخست کارزار بمباران مشترک آمریکا و اسراییل بازمی گردد؛ زمانی که ترامپ نخستین بار پیشنهاد داد نیروی دریایی آمریکا وقتی زمانش برسد کشتی ها را از تنگه اسکورت خواهد کرد.

به گفته مقام های دفاعی، ارتش ایالات متحد در ماه آپریل به طور محرمانه زمینه سازی برای عملیاتی جهت عقب راندن نفوذ ایران بر تنگه را آغاز کرد و پهپادهای دریایی بدون سرنشین را برای جست وجوی مین ها به منطقه فرستاد تا در نهایت مسیر امن کشتیرانی تازه ای در امتداد بخش جنوبی تنگه ایجاد کند. ایالات متحده همچنین در اواسط آپریل دو ناوشکن را طی یک عملیات اولیه وارد تنگه کرد.

فراهم کردن سپر نظامی برای کشتی های غیرنظامی می توانست در جریان مذاکرات، فشار بر تهران را افزایش دهد و همزمان تلاش ایران برای نهادینه کردن کنترل خود بر تنگه، از جمله از طریق گرفتن عوارض عبور، را عقب براند.

ژنرال دن کین، رییس ستاد مشترک ارتش ایالات متحد و دریادار برد کوپر، فرمانده سنتکام، یکم ماه مه در کاخ سفید مجموعه ای از گزینه های نظامی، از جمله چگونگی هدایت کشتی ها از تنگه، را ارائه کردند. ترامپ سوم ماه مه در پیامی در شبکه های اجتماعی آغاز قریب الوقوع این مأموریت را اعلام کرد و آن را اقدامی بشردوستانه برای خارج کردن خدمه گرفتار از خلیج فارس توصیف کرد، درحالی که به ایران هشدار داد دخالت نکند.

به گفته مقام های آمریکایی، ترامپ بر یک مأموریت دفاعی مبتنی بر ناوشکن های مجهز به موشک هدایت شونده و بیش از صد هواپیما برای پوشش هوایی توافق کرده بود. اعزام کشتی های بیشتر، نیروهای آمریکایی بیشتری را در معرض خطر قرار می داد و منابع را از مأموریت مهم دیگر نیروی دریایی در منطقه منحرف می کرد: محاصره بنادر ایران برای قطع درآمدهای نفتی حکومت ایران.

در مقابل، عملیات آمریکا برای اسکورت کشتی ها در جریان جنگ نفتکش ها در دهه 1980 شامل استقرار ناوهای جنگی در مجموعه ای از نقاط موسوم به نیلوفرهای آبی در سرتاسر خلیج فارس، گشت زنی در تنگه هرمز و پشتیبانی هوایی بود.

برایان کلارک، مقام پیشین پنتاگون و پژوهشگر ارشد مؤسسه هادسون، گفت: آن ها امیدوار بودند با کمترین هزینه صرفاً با حضور این ناوها و نشان دادن وجود یک مسیر امن کار را پیش ببرند؛ اما خیلی زود مشخص شد که به اندازه کافی امن نیست.

اطلاعیه ای کوتاه برای دریانوردان صادر شد که آن ها را به استفاده از کریدور امن تازه ای در نزدیکی سواحل عمان در بخش جنوبی تنگه هدایت می کرد؛ مسیری که عملاً تنگه را به دو خط کشتیرانی رقیب تقسیم می کرد.

ایران در ماه آپریل به کشتی ها دستور داده بود از مسیر تازه ای در امتداد سواحل خود استفاده کنند که در بخش شمالی گذرگاه یک پیچ تند ایجاد می کرد. نیروی دریایی آمریکا هشدار داده بود که مسیر عادی مورد استفاده پیش از جنگ، به دلیل مین های کارگذاشته شده به دست ایران، دیگر امن نیست.

شرکت های درگیر در عملیات اولیه برای دریافت جزییات بیشتر از اطلاعیه یک صفحه ای نیروی دریایی تلاش می کردند. به گفته مقام های شرکت، شرکت دانمارکی ای. پی. مولر-مرسک تنها چند ساعت فرصت داشت تا الاینس فرفکس، کشتی حمل خودروی دارای پرچم آمریکا، را جابه جا کند.

این عملیات از منطقه امنیتی تقویت شده تازه در آب های عمان استفاده می کرد. عرض این مسیر حدود 500 فوت بود؛ یعنی تنها به اندازه ای که یک ابرنفتکش بتواند از آن گذر کند. به این معنا که هر بار فقط یک کشتی می توانست از آن خارج شود.

مرسک سابقه ای طولانی در انتقال نیرو و تسلیحات برای ارتش ایالات متحد از زمان جنگ ویتنام دارد و مقام های این شرکت گفتند هنگامی که به آن ها گفته شد کشتی هایشان تحت حفاظت نیروی دریایی آمریکا قرار دارند، احساس امنیت کردند. وقتی زمان حرکت فرا رسید، نیروهای آمریکایی از طریق رادیو کشتی را در طول مسیر هدایت کردند.

آمریکا نیروی هوایی گسترده ای را به پرواز درآورد، از جمله بالگردهای آپاچی و سی هاوک؛ ابزارهایی مهم برای مقابله با تهدید ناوگان پشه ای ایران متشکل از قایق های تندرو کوچک. دریادار کوپر روز دوشنبه به خبرنگاران گفت که آمریکا همچنین در سرتاسر منطقه از پهپادها، جنگنده ها و دیگر ناوهای جنگی برای پشتیبانی از عملیات استفاده کرد.

به گفته مقام ها و تحلیلگران نظامی، طرح این بود که ناوشکن ها چتر ضد موشکی فراهم کنند و همزمان بالگردهای آمریکایی از کشتی ها در برابر قایق های تهاجمی ایران محافظت کنند.

یک افسر از ناو جنگی آمریکا از طریق رادیو به الاینس فرفکس گفت: مسیر خود را حفظ کنید، لطفاً تغییر مسیر ندهید. شما در معرض خطر حمله نیستید.

بر اساس فایل های صوتی که وال استریت ژورنال آن ها را بررسی کرده است، افسر کشتی پاسخ داد: بله، آهسته حرکت می کنیم و مسیر را حفظ کرده ایم. او افزود: به ما اطلاع دهید چه زمانی می توانیم حرکت کنیم. بی صبرانه منتظریم از اینجا خارج شویم. حدود سه ساعت طول کشید تا کشتی از تنگه گذر کند.

سپس ایرانی ها یک اسکادران از قایق های تهاجمی کوچک اعزام کردند. زمان گذر از تنگه 20 مایلی، به بالگردهای آمریکایی فرصت واکنش داد. استیون ویلز، افسر پیشین نیروی دریایی آمریکا و تحلیلگر مرکز راهبرد دریایی در واشینگتن، گفت: وقتی قایق های کوچک وارد شدند، دشمن طبیعی شان بالگرد بود.

اگرچه آمریکا موفق شد از کشتی های دخیل در این ابتکار دفاع کند، ایران حملات تلافی جویانه گسترده تری را در خلیج فارس آغاز کرد که به سرعت خطر بازگشت منطقه به یک جنگ تمام عیار را به وجود آورد.

بنا بر تحلیل خبرنگار الجزیره، راهبرد ایران در هرمز بر قایق های کوچک و تندرو متمرکز است. نشریه نیویورک تایمز نیز دو گزارش درباره نیروهای مسلح ایران کار کرده است که یکی از آن ها قایق های تندرو و دیگری توان پهپادی ایران را در کانون توجه خود قرار داده اند.

این حملات شامل کشتی هایی می شدند که در پروژه آزادی دخالتی نداشتند. حوالی ظهر، مکالمه ای به زبان چینی از طریق رادیوی دریایی VHF شنیده شد: ما یک کشتی چینی هستیم. در مختصات 26°01.1 و 55°48.2 هدف موشک قرار گرفتیم. عرشه در آتش است. این موضوع را خدمه کشتی های اطراف و نیز فایل صوتی که وال استریت ژورنال بررسی شان کرده است، تأیید کردند.

یکی از خدمه چینی از طریق رادیو پرسید: برادر، موقعیت شما کجاست؟ نفتکش هستید یا کشتی باری؟ دیگر دریانوردان حاضر در کانال رادیویی به تندی متوجه شدند که کشتی هدف قرار گرفته یک نفتکش چینی با نام جی وی اینوویشن است. بر اساس داده های شرکت اطلاعات مالی ال اس ای جی، این کشتی حامل 38 کیلوتن محصولات پتروشیمی از الجبیل عربستان سعودی بود. کاپیتان کشتی از طریق رادیو گفت: هنوز مشغول خاموش کردن آتش روی عرشه هستیم، اما دیگر شعله قابل مشاهده ای وجود ندارد.

کشتی دیگری به نام اچ ام ام نامو متعلق به کره جنوبی نیز اواخر دوشنبه هدف یک انفجار قرار گرفت. شرکت فرانسوی سی ام ای سی جی ام نیز اعلام کرد روز بعد کشتی کانتینربر سن آنتونیو متعلق به این شرکت هدف حمله قرار گرفت که موجب زخمی شدن خدمه و آسیب به کشتی شد.

روز سه شنبه، دومین کشتی دارای پرچم ایالات متحده، با نام سی اس آنتِم، یک نفتکش حامل فرآورده های نفتی که شرکت کرولی مریتایم آن را اداره می کرد، با استفاده از کریدور نیروی دریایی ایالات متحد از تنگه گذر کرد. این آخرین کشتی شناخته شده ای بود که گذر کرد.

بامداد 6 مه، ترامپ در شبکه های اجتماعی اعلام کرد پروژه آزادی متوقف شده است و دلیل آن را پیشرفت در مذاکرات با ایران و درخواست پاکستان، میانجی مذاکرات با ایران، عنوان کرد.

وال استریت ژورنال در گزارشی دیگر مرتبط با موضوع چنین می نویسد: ژنرال دن کین، رییس ستاد مشترک ارتش ایالات متحد، حملات ایران به کشتی ها در تنگه هرمز را آتش مزاحمتی سطح پایین توصیف کرد. دونالد ترامپ نیز روز پنجشنبه ادعا کرد که این حملات فقط با ماور رفت.

این تلاش ها برای کوچک جلوه دادن حملات در حالی صورت گرفت که دولت ترامپ می کوشید از آتش بس شکننده محافظت کند و مذاکرات صلح را ادامه دهد. مارکو روبیو، وزیر خارجه ایالات متحد، گفت واشینگتن انتظار دارد تا جمعه پاسخی به تفاهم نامه یک صفحه ای خود دریافت کند؛ تفاهم نامه ای که پایان رسمی جنگ دوماهه را اعلام می کند. او همزمان هشدار داد که اگر ایران به آمریکا و متحدانش حمله کند، منفجر خواهد شد.

اما برای کشورهای خلیج فارس که میزبان پایگاه های مهم نظامی آمریکا هستند و سال ها روابط دفاعی با واشینگتن را سپری در برابر ایران می دانستند، حملات ایران یک تحقیر دیگر در جنگی بود که به امنیت و اقتصاد آن ها آسیب جدی زده است.

مقام های ارشد خلیج فارس می گویند اکنون آن ها نگرانند که توافق پایان جنگ صرفاً بر نگرانی اصلی واشینگتن، برنامه هسته ای ایران، متمرکز شود، درحالی که تهدیدهایی که آن ها مهم تر می دانند، یعنی موشک های متعارف ایران و گروه های منطقه ای متحدش، دست نخورده باقی بمانند.

دانیا ثافر، مدیر اجرایی مجمع بین المللی خلیج فارس در واشینگتن، در این رابطه می گوید: داشتن ایرانی خشمگین، زخمی و در گوشه افتاده برای کشورهای خلیج فارس بد است، چون دیگر مثل قبل مهارشدنی نیست.

این جنگ همچنین روند دیپلماتیکی را که ترامپ برای عادی سازی روابط کشورهای خلیج فارس با اسراییل آغاز کرده بود، تضعیف کرده و پرسش هایی درباره تضمین های امنیتی آمریکا که پشتوانه آن بود ایجاد کرده است؛ ضمن آنکه قدرت و جاه طلبی نظامی اسراییل را نیز آشکارتر ساخته است.

شش پادشاهی عربی کرانه خلیج فارس که شورای همکاری خلیج فارس را تشکیل می دهند، سال ها امنیت خود را از طریق حفظ کانال ارتباطی با تهران و همزمان تعمیق روابط دفاعی با واشینگتن تأمین می کردند؛ اما مقام های ارشد خلیج فارس می گویند اکنون آن ها در حال بازنگری در وابستگی خود به آمریکا هستند؛ زیرا دریافته اند که نفوذ اندکی بر اقدامات نظامی واشینگتن دارند و پایگاه های آمریکایی در خاکشان نیز نتوانستند ایران را از حمله به آن ها بازدارد.

محمد بحرون، مدیر مرکز تحقیقات سیاست عمومی دبی، در این رابطه می گوید: وقتی آمریکا حمله خود را آغاز کرد، نگرانی های امنیتی شورای همکاری خلیج فارس را در نظر نگرفت. ما بخشی از آن ارزیابی نبودیم.

روبیو، شاید برای آرام کردن نگرانی متحدان خلیج فارسی، این هفته فروش تسلیحاتی به ارزش 25.8 میلیارد دلار به شرکای خاورمیانه ای را تأیید کرد؛ رقمی که سه برابر میزان اعلام شده هفته گذشته توسط دولت بود.

شش پادشاهی خلیج فارس اکنون درباره چگونگی برخورد آینده با ایران، آمریکا و اسراییل دچار اختلاف داخلی شده اند. بخشی از این اختلاف به این دلیل است که حملات ایران به طور مساوی به آن ها آسیب نزد.

دود از سمت یک تأسیسات انرژی در فجیره، امارات متحد عربی، در ماه مارس به هوا برمی خیزد.

بیشتر حملات ایران متوجه امارات متحد عربی، از جمله بندر حیاتی فجیره، تأسیسات نفتی و دیگر زیرساخت ها، بود. کویت نیز به دلیل حضور پایگاه های آمریکایی به شدت هدف قرار گرفت. سعودی بارها هدف حمله قرار گرفت، اما آسیب های نسبتاً محدودی دید و بسیاری از موشک ها را رهگیری کرد. عمان که مدت ها نقش میانجی در خاورمیانه را داشت، از حملات مستقیم عمده در امان ماند.

به گفته ثافر این تنظیم سطح حملات از سوی ایران عمدی بود و همسایگان عرب تهران را وادار کرده به جای ارائه جبهه ای متحد، بر منافع امنیتی فردی و گاه متضاد خود تمرکز کنند. او گفت: مشکل این است که کشورهای خلیج فارس تهدید ایران را به یک شکل نمی بینند.

ترامپ در دوره نخست ریاست جمهوری خود توافق های دیپلماتیکی موسوم به توافق نامه های ابراهیم را برای عادی سازی روابط اسراییل با کشورهای مختلف خلیج فارس میانجی گری کرد؛ توافق هایی که به طور گسترده یک موفقیت مهم سیاست خارجی تلقی می شوند.

جنگ غزه نخستین ضربه را به روند عادی سازی وارد کرد و از نظر سیاسی برای برخی رهبران عرب ادامه روابط دیپلماتیک با اسراییل را دفاع ناپذیر ساخت. سپس جنگ ایران اختلافات میان کشورهای خلیج فارس را تشدید و محدودیت های حمایت آمریکا را آشکارتر کرد و به گفته مقام های خلیج فارس، بیشتر به توافق ها آسیب زد.

یکی از مواضعی که کشورهای خلیج فارس را متحد می کند، مخالفت با سلطه راهبردی اسراییل بر منطقه است. مقام های خلیج فارس می گویند آن ها به طور یکپارچه معتقدند اسراییل به همان اندازه ی ایران برای ثبات منطقه خطرناک است و می کوشد آن ها را وارد جنگ کند.

بااین حال، امارات متحد عربی به دنبال تقویت روابط خود با اسراییل است؛ بحرین نیز تا حدی برای مقابله با تهدیدهای ایران چنین رویکردی دارد. اسراییل در ماه مارس سامانه گنبد آهنین و ده ها نیرو به امارات اعزام کرد. امارات همچنین ماه گذشته اعلام کرد از سازمان کشورهای صادرکننده نفت (اوپک) خارج خواهد شد؛ نشانه ای دیگر از اینکه این کشور بیش از پیش تک روانه عمل می کند.

سم ووربی، مدیر شرکت مشاوره ژئوپولیتیکی گلوبال ریپیوت، در این رابطه گفت: امارات این پیام را می دهد که صرف نظر از پایان جنگ، اعتماد خود را به ارزش همکاری منطقه ای از دست داده است. به گفته ووربی، بدترین سناریو برای پادشاهی های عربی این خواهد بود که رقابت آن ها در جریان مدیریت تقابل ایالات متحد و ایران به شکاف تازه ای در خلیج فارس بینجامد؛ شکافی که می تواند فراتر از خاورمیانه گسترش یابد. رقابت میان امارات و سعودی در گذشته دو قدرت منطقه را در جنگ های داخلی سودان و یمن در جبهه های مخالف قرار داده بود.

سعودی و قطر به گونه ای فزاینده به دنبال حمایت قدرت های دیگر هستند. پاکستان ماه گذشته پس از امضای پیمان امنیتی با ریاض در ماه سپتامبر، جنگنده هایی را به ریاض اعزام کرد. سعودی، قطر و امارات به سامانه های دفاع موشکی کره جنوبی و پهپادهای اوکراینی روی آورده اند. چین، روسیه و ترکیه نیز به طور فزاینده ای در حال دنبال کردن منافع امنیتی خود در منطقه اند.

عمان به مهم ترین صدای مخالف اسراییل تبدیل شده است. نقش میانجی گرانه و مذاکرات پشت پرده این کشور با ایران به کشورهای خلیج فارس کمک کرد تا تنها چند روز پس از آغاز جنگ، مسیرهای پروازی را بازگشایی کنند. مقام های عمانی همچنان تلاش می کنند همسایگان خلیج فارسی خود را به حفظ دیپلماسی با ایران متقاعد کنند و پذیرفته اند که با توجه به ناتوانی در پیش بینی یا تأثیرگذاری بر ترامپ، تعامل با ارتش ایران اجتناب ناپذیر است.

کشورهای خلیج فارس سال ها میزبان پایگاه های آمریکا بوده اند با این فرض که این پایگاه ها امنیت برایشان به ارمغان می آورد. اما این پایگاه ها در میان افکار عمومی عربی بحث برانگیز بودند و زمانی که حملات تلافی جویانه ایران آن ها را هدف قرار داد، به یک نقطه ضعف تبدیل شدند. قطر به طور خاص شروع به زیر سؤال بردن این سیاست کرده است. با این حال، قطع همکاری نظامی با آمریکا پیچیده است، زیرا سامانه های دفاعی خلیج فارس به تجهیزات، نگهداری و آموزش آمریکایی وابسته اند.

تصمیم گیران خلیج فارس همچنین درباره ایجاد یک ائتلاف نظامی قدرتمند میان خود بحث می کنند، اما برخی تردید دارند که بتوانند صنعت نظامی مستقلی بسازند که قادر به بازدارندگی ایران باشد.

دینا اسفندیاری، تحلیلگر خاورمیانه و نویسنده کتاب نظم جدید در خلیج فارس: ظهور امارات ، گفت هیچ راه آسانی برای بازدارندگی حملات آینده ایران وجود ندارد. به گفته او: تنها راه بازسازی بازدارندگی، ترکیبی از مهار و تعامل است. باید با ایرانی ها روابطی ایجاد کنید تا به حملات هوایی علیه قلمرو شما متوسل نشوند؛ اما فکر نمی کنم همه کشورهای عربی خلیج فارس چنین دیدگاهی داشته باشند.