کوروش احمدی در یادداشتی در روزنامه هم میهن نوشت: شاید برای سنجش میزان موفقیت سیاست خارجی جمهوری اسلامی ایران در دوره های اخیر هیچ سنجه ای دقیق تر از نحوه برخورد دنیا با موضوع سه جزیره ایرانی ابوموسی، تنب کوچک و تنب بزرگ وجود نداشته باشد. مقدمتاً بگویم که برای نگارنده که در مورد این جزایر به تفصیل کار کرده و کتاب منتشر کرده، مسلم است که اسناد و شواهد تاریخی به وفور حاکی از حقانیت ایران در این مورد است اما روشن است که کشورها معمولاً توجهی به سند و مدرک ندارند و به دنبال منافع خود هستند.

بیانیه نشست شورای مشترک و نشست وزرای اتحادیه اروپا و شورای همکاری خلیج فارس در 14مهر (6اکتبر) در کویت نمونه تأسف آور دیگری در این رابطه است. همه مطالب فصل مربوط به ایران در این بیانیه به تصریح یا تلویح علیه ایران است. در بند51 بیانیه از ایران خواسته شده به اشغال سه جزیره ابوموسی و تنب کوچک و بزرگ که نقض حاکمیت امارات و اصول منشور ملل متحد است، خاتمه دهد.

بیانیه سپس ضمن ابراز نگرانی از عدم پیشرفت در جهت حل مسئله، خواستار حل از طریق مذاکرات دوجانبه یا ارجاع به دیوان بین المللی دادگستری شده است. عین همین موضع در 16اکتبر2024 برای اولین بار در بیانیه سران اتحادیه و شورای همکاری درج شده بود. پیش از آن نیز طی سال ها در بیانیه های مشابه با لحنی ملایم تر از موضع امارات در مورد سه جزیره ایرانی حمایت می شد.

در بند49 بیانیه مذکور، بازگشت تحریم های شورای امنیت علیه ایران نیز امری قطعی تلقی و از توجه شورای مشترک به بازگشت قطعنامه های قبلی علیه ایران و اینکه بازگشت تحریم ها به معنی پایان دیپلماسی با ایران نیست... سخن رفته است. تاکید بر اهمیت همکاری کامل ایران با آژانس بین المللی انرژی اتمی ، دعوت از ایران به بازگشت به پایبندی به توافق پادمان ، دعوت از ایران برای کاستن از تنش در منطقه ، لزوم اطمینان از صلح آمیز بودن برنامه اتمی ایران و تاکید بر اهمیت توقف اشاعه تکنولوژی موشکی بالستیک و پهپادی در منطقه و هر تکنولوژی دیگری که امنیت منطقه را تهدید می کند از دیگر مضامین مطروحه در بیانیه است.

متاسفانه دور جدید تعرض علیه تمامیت ارضی ایران در ارتباط با سه جزیره از دسامبر2022 و اجلاس سران چین و شورای همکاری در ریاض شروع شد. در این اجلاس چین برای اولین بار از موضوع امارات در مورد جزایر حمایت کرد و همین موضع در نشست بعدی چین و شورای همکاری در ژوئن2023 نیز تکرار شد. متعاقب این تحول مهم، حمایت از موضع امارات دو بار در ششمین نشست مجمع همکاری روسیه-کشورهای عربی در مراکش در 12ژوییه2023 و در نشست وزرای شورای همکاری و روسیه در مسکو در 20دسامبر2023 گنجانده شد.

چنین موضعی در بیانیه مشترک نشست ژاپن و اتحادیه عرب در 5سپتامبر2023 در قاهره هم درج شد و نهایتاً برای اولین بار موضع ضدایرانی امارات در بیانیه مشترک نشست وزرای خارجه آمریکا و شورای همکاری در 18سپتامبر2023 وارد شد. این در حالی بود که در بیانیه وزرای خارجه آمریکا و شورای همکاری در 7ژوئن2023 و بیانیه مشترک بایدن با سران شورای همکاری در 16ژوییه2022 صحبتی از جزایر نبود.

بحث سه جزیره که از ابتدای پیدایشش در 1971 فرازونشیب ها و به اصطلاح dormancies and vibrancies خودش را داشته، عمدتاً تابع دو عامل زیر بوده است:

1- رابطه ایران با آمریکا و اروپا. به این معنی که آیا امارات به عنوان یک کشور کوچک منطقه امکان ایجاد توازن (balancing) در قبال قدرت بزرگ منطقه، یعنی ایران، از طریق اطمینان از حمایت قدرت های جهانی را داشته است یا خیر؛ این قدرت ها دارای پایگاه نظامی در خلیج فارس بوده اند یا خیر و نوع رابطه قدرت های جهانی با ایران حاشیه مانور لازم را به امارات برای فعال کردن موضوع جزایر می داده است یا خیر. (البته اینجا منظور حمایت غرب از موضع امارات در مورد خاص سه جزیره نیست، چون آمریکا تا سپتامبر 2023 از امارات در این مورد حمایت رسمی نکرده بود.)

2- رابطه ایرانی-عربی. عامل مهم دیگر در ایجاد حاشیه مانور برای امارات جهت فعال کردن مسئله جزایر نوع رابطه ایران با اعراب است. طی چهار دهه اخیر که عرب ها همیشه مدعی دخالت ایران در امور داخلی خود بوده اند، هر اهرمی برای فشار بر ایران از جمله مسئله جزایر را مغتنم شمرده اند. در حال حاضر، به رغم برخی تحولات مثبت، کشورهای عربی همچنان در پی مهار ایران هستند. اگر بهبودی معنایی در روابط ایران و اعراب حاصل شود، آنها بدون تردید آماده کنار گذاشتن حمایت از امارات در مورد جزایر ایرانی خواهند بود.

در دهه1970 که ایران رابطه خوبی با غرب و شوروی و چین و نیز با اعراب میانه رو داشت، مسئله جزایر مسکوت بود. بعد از تحرک محدودی در 1980 (1358) مسئله جزایر این بار تحت الشعاع جنگ ایران و عراق و عدم حضور فیزیکی قدرت های جهانی در خلیج فارس قرار داشت و تا قضیه کشتی خاطر در سال 1992 مسکوت ماند. با استقرار پایگاه های آمریکایی در خلیج فارس بعد از جنگ کویت و ادامه تیرگی روابط بین ایران و جهان خارج، از 1992 امارات مسئله جزایر را فعال کرد و هر سال اوج تازه ای به آن داد.

نتیجه این شد که اکنون چهار عضو دائمی شورای امنیت حامی موضع امارات در مورد جزایر شده اند. (انگلیس به دلایل تاریخ و حقوقی خاص هنوز حمایتی از موضع امارات به عمل نیاورده است.) دلیل اصلی مشکل عدم توازن در سیاست خارجی است؛ به نحوی که حتی شرق نیز خود را بی نیاز از تلاش برای کسب رضایت ایران کرده است. اگر تحولی مثبت در روابط ایران با جهان خارج حاصل نشود، مسئله جزایر می تواند هر روز حادتر شود.