استاد پژوهشکده زلزله شناسی پس از زلزله امروز که غرب تهران و کرج را لرزانده است گفت: پمپاژ آب زیرزمینی در لایه های سطحی دشت غربی تهران و جنوب کرج ممکن است به تحریک گسل هایی مانند گسل ماهدشت-جنوب کرج در دشت ماهدشت و شهریار منجر شود. پمپاژ آب های زیرزمینی از لایه های آبرفتی کم ژرفا (0 تا 500 متر) می تواند زلزله هایی را در گسل های مجاور در ژرفای بیشتر (5 تا 10 کیلومتر)، از جمله رویدادهایی با بزرگی 5 یا بیشتر، ایجاد کند.

به گزارش خبرآنلاین، زلزله ای با بزرگای 2٫5، امروز پنج شنبه 16 مردادماه، شهریار در غرب استان تهران را لرزاند. زلزله در این مقایس شاید ترسناک نباشد اما برای مردم تهران که سال هاست ترس یک زلزله بزرگ برسرشان سایه انداخته، قطعا بی ترس و نگرانی نیست، بررسی این زلزله و البته مطرح شدن این سوال که چرا این زلزله در سایت ژئوفیزیک دانشگاه تهران ثبت نشده است، هم جای بحث دارد.

مهدی زارع، زمین شناس و استاد پژوهشکده زلزله شناسی، در گفت وگو با خبرآنلاین درباره این زلزله می گوید: جمعیت حدود سه ونیم میلیون نفری مستقر در غرب تهران، هم در احساس زلزله های کوچک مؤثر است و هم نشان دهنده ی بهره برداری گسترده از چاه های عمیق در این منطقه است. این برداشت گسترده ی آب زیرزمینی، که در مرداد 1404 شدت گرفته، به عنوان عاملی محرک برای زلزله های کوچک عمل می کند.

او ادامه می دهد: زلزله ی 24 اردیبهشت 1404 با بزرگای 3٫3 در صفادشت و زلزله ی 13 اردیبهشت 1404 با بزرگای 4 در حوالی ماهدشت، همین منطقه در غرب استان تهران را در ماه های اخیر لرزانده است. تخلیه ی مایعات زیرزمینی فشار منفذی را در عمق تغییر می دهد و تنش مؤثر در امتداد گسل های لرزه ای را عوض می کند که این امر به افزایش فعالیت لرزه ای منجر می شود. از پیامدهای افت سطح آب زیرزمینی می توان به فرونشست زمین در دشت های شهریار و ملارد و فعال شدن مجدد گسل های فعال اشاره کرد.

زارع تاکید می کند: پمپاژ آب زیرزمینی در لایه های سطحی دشت غربی تهران و جنوب کرج ممکن است به تحریک گسل هایی مانند گسل ماهدشت-جنوب کرج در دشت ماهدشت و شهریار منجر شود. پمپاژ آب های زیرزمینی از لایه های آبرفتی کم ژرفا (0 تا 500 متر) می تواند زلزله هایی را در گسل های مجاور در ژرفای بیشتر (5 تا 10 کیلومتر)، از جمله رویدادهایی با بزرگی 5 یا بیشتر، ایجاد کند. به نظر می رسد زمین لرزه های 29 آذر 1396 با بزرگای 5، 13 اردیبهشت 1404 با بزرگای 4 و 24 اردیبهشت 1404 با بزرگای 3٫3 در اثر تحریک گسل ماهدشت-جنوب کرج به دلیل پمپاژ آب در دهه های اخیر رخ داده باشند.
به گفته این استاد دانشگاه انتشار فشار منفذی و تحریک گسل زمانی رخ می دهد که آب از سفره های کم ژرفا استخراج شود و فشار هیدرولیکی کاهش یافته به مرور به سمت پایین منتشر شود، به ویژه اگر زیرسطح دارای مسیرهای نفوذپذیر مانند شکستگی ها، گسل ها یا لایه های سنگی نفوذپذیر باشد. اگر این تغییر فشار به گسلی با تنش بحرانی در عمق 5 تا 10 کیلومتر برسد، می تواند تنش نرمال مؤثر اعمال شده بر گسل را کاهش دهد و آن را به شکست نزدیک تر کند. حتی تغییرات کوچک فشار منفذی در ژرفاهای زیاد می تواند گسل هایی را که نزدیک به شکست هستند، بی ثبات کند.

زارع می گوید: از سوی دیگر، استخراج آب های زیرزمینی طی دهه ها جرم را از پوسته ی بالایی حذف می کند و منجر به بازگشت کشسان پوسته می شود. این تخلیه می تواند میدان تنش را در ژرفای بیشتر تغییر دهد. تغییرات تنش به کوچکی 0٫1 تا 1 بار می تواند باعث ایجاد زلزله در گسل های با تنش بحرانی شود.

زلزله ی لورکا با بزرگای 5٫1 در اسپانیا در 11 مه 2011 به تخلیه ی آب های زیرزمینی در یک سفره ی زیرزمینی مرتبط بود که تنش ها را روی گسلی کم ژرفا در 2 تا 4 کیلومتری سطح تغییر داد. توسعه ی لغزش به سمت سطح رخ داد و مساحت لغزش گسل با الگوی تغییر تنش کولمب مثبت ناشی از استخراج آب های زیرزمینی در یک سفره ی حوضه ی مجاور همبستگی داشت. در دره ی مرکزی کالیفرنیا، پمپاژ آب های زیرزمینی با افزایش لرزه خیزی در سیرا نوادا، از جمله رویدادهای پوسته ای ژرف تر، مرتبط بوده است. در اوکلاهمای آمریکا، هرچند بیشتر زلزله های القایی ناشی از تزریق فاضلاب هستند، پمپاژهای کم ژرفا در انتقال تنش به گسل های ژرف تر نقش داشته اند.

استاد پژوهشکده زلزله شناسی درباره اینکه چرا زلزله امروز ثبت نشده، می گوید: اعلام نشدن زلزله با بزرگای 2٫5 به سیاست گذاری مرکز لرزه نگاری کشوری از حدود 12 سال پیش بازمی گردد. حمید بعیدی نژاد، سفیر ایران در انگلیس و رییس تیم کارشناسی هیئت مذاکره کننده ی هسته ای ایران، در 1 بهمن 1396 با انتشار پستی در صفحه ی اینستاگرام خود اشاره کرد که پس از زلزله ی کرمانشاه، برخی رسانه ها با اعلام اخبار زلزله های حتی کوچک، باعث شده اند مردم در التهابی دائمی در انتظار زلزله باشند. او پرسید آیا اعلام عمومی تمامی زمین لرزه های ثبت شده توسط لرزه نگارها لازم است و آیا این اعلام نتیجه ی مفیدی دارد؟

او تاکید می کند: به باور من عدم اعلام زلزله های کوچک به کاهش نگرانی مردم کمکی نمی کند و در عوض می تواند در مناطق پرجمعیتی مانند استان تهران به ابهام درباره ی رخدادها منجر شود. زلزله های کوچک که در ژرفای کم در مناطق پرجمعیت رخ می دهند، بالاخره توسط گروه هایی از مردم احساس می شوند و باید درباره ی چنین رخدادهایی شفاف سازی دقیقی انجام شود.