| به نقل از خبرآنلاین: پس از 9 ماه مقاومت ملی ایرانیان در برابر تجاوز نظامی آمریکا و اسراییل، پرسش های بنیادینی در افکار عمومی و محافل سیاسی کشور پیرامون کارآمدی مؤلفه های بازدارندگی شکل گرفته است. طرح علنی درخواست تغییر دکترین هسته ای از سوی برخی نمایندگان مجلس، تریبون های رسمی و بخشی از جامعه، این گمانه را پررنگ کرده که شاید در اختیار داشتن تسلیحات هسته ای می توانست مانع از وقوع حملات اخیر و تحمیل محاصره اقتصادی شود. اما آیا حرکت به سمت ساخت بمب اتمی در شرایط کنونی، امنیت ملی ایران را تضمین می کند یا خود به عاملی برای تشدید تهدیدات موجودیتی و شکل گیری یک مسابقه تسلیحاتی ویرانگر در منطقه بدل خواهد شد؟ ناصر هادیان، استاد برجسته علوم سیاسی دانشگاه تهران، در گفت وگوی تفصیلی با خبرآنلاین، با تفکیک دقیق میان مطلوبیت و امکان دستیابی به سلاح هسته ای، تشریح می کند که چرا ساخت پنهانی بمب در سایه نفوذ اطلاعاتی سنگین دشمنان عملاً ناممکن است و در صورت فقدان توانایی ضربه دوم ، صرفاً به معنای دعوت از خصم برای حمله پیش دستانه خواهد بود. وی با استناد به نظریه توانایی قانونمند و نقد دیدگاه های موازنه وحشت، هشدار می دهد که هزینه های حرکت به سوی سلاح هسته ای در شرایط امروز، می تواند کشور را با خساراتی غیرقابل جبران مواجه سازد. این تحلیل گر ارشد مسائل بین الملل در بخش دیگری از این مصاحبه، با کالبدشکافی پنج دستاورد استراتژیک ایران در جنگ اخیر، از جمله بازدارندگی تنگه هرمز، اراده پاسخگویی، انسجام ملی و شکست ابهت نظامی آمریکا، تأکید می کند که عدم درک عمیق از این پیروزی راهبردی، ممکن است تصمیم گیران را به سمت به خطر انداختن آن بر سر جزییات تاکتیکی مذاکرات سوق دهد. از نگاه هادیان، در حالی که ادامه محاصره اقتصادی برای ایران قابل تحمل نیست و منافع اسراییل تماماً در تداوم جنگ تعریف می شود، عبور از تعامل گزینشی و دستیابی به توافقی گام به گام برای پایان قطعی جنگ، عقلانی ترین مسیر برای تثبیت بازدارندگی درازمدت کشور است. در ادامه متن کامل گفت وگوی کامل را با ناصر هادیان، استاد علوم سیاسی دانشگاه تهران مطالعه می کنید. داشتن سلاح هسته ای الزاماً امنیت ما را تأمین نمی کند؛ بحث اصلی بر سر امکان و هزینه است *** جنگ ها معمولاً باعث تحولات عظیمی در اذهان و افکار ملت ها می شوند. تا پیش از جنگ 12 روزه، به دلیل ممنوعیت شرعی و فتوای رهبری، موضوع تسلیحات هسته ای در گفت وگوهای عادی مردم و رسانه های رسمی چندان رایج نبود؛ اما پس از جنگ و حتی پیش از درگیری اخیر، شاهد نامه حدود 70 تا 80 نماینده مجلس برای تغییر فتوا و طرح این پرسش در تریبون های نماز جمعه و میان مردم هستیم که شاید اگر بمب اتمی داشتیم، این حمله و محاصره اقتصادی اتفاق نمی افتاد. ارزیابی شما از این رویکرد چیست؟ دلایل متعددی ممکن است وجود داشته باشد که برخی دوستان معتقد باشند بمب هسته ای می تواند مانع حمله شود یا امروز بحث تغییر دکترین هسته ای ایران را مطرح کنند. بخشی از این ادعاها به سطح دانش و تجربه این افراد بازمی گردد. برای کسانی که تخصص چندانی در این حوزه ندارند، طرح این ایده که خوب است ما بمب هسته ای داشته باشیم ایرادی ندارد. در دانشگاه نیز بارها با دانشجویان مقاطع کارشناسی ارشد و دکتری روابط بین الملل و حتی با یکی از همکاران متخصص فقیدم بر سر این مسئله کلنجار می رفتیم که چرا داشتن سلاح هسته ای الزاماً امنیت ما را تأمین نمی کند. بنابراین، این بحث جدید نیست و تصور ساده ای است که در ذهن بسیاری شکل می گیرد. برای پاسخ به این پرسش که آیا سلاح هسته ای امنیت ما را تأمین می کند یا نه، ابتدا باید روی خودِ تهدید تمرکز کنیم؛ باید ببینیم با چه تهدیداتی مواجه هستیم و تسلیحات هسته ای دقیقاً چگونه می تواند به مهار آن ها کمک کند. اگر از یک فرد عادی بپرسید آیا خوب است ایران سلاح هسته ای داشته باشد، طبیعتاً پاسخ مثبت می دهد؛ زیرا آن را یک مؤلفه مهم قدرت و بازدارندگی می داند. اما بحث اصلی بر سر این است که به چه هزینه ای می خواهید آن را به دست آورید و مهم تر از آن، اصلاً امکان دستیابی به آن وجود دارد یا خیر؟ در اینجا بیشتر بحث امکان مطرح است تا مطلوبیت . اگر امکانش وجود داشت، تاکنون این کار را کرده بودیم. به دلایل متعددی این امکان وجود نداشته و ندارد؛ به عنوان نمونه، من فتوای رهبری را جزء موانع امکان می دانم. ممکن است شهید فخری زاده علاقه داشته که به سمت ساخت بمب برود، اما فتوایی وجود داشت که این امکان را از او سلب می کرد و نمی توانست چنین اقدامی انجام دهد. من در مقاله ای با عنوان ایران و توانایی قانونمند که در سال 1389 به همراه دکتر شانی هرمزی در پژوهشنامه علوم سیاسی منتشر کردیم، 14 دلیل برشمردم که چرا امکان دستیابی به سلاح هسته ای برای ایران وجود ندارد. علی رغم گذشت 16 سال از چاپ آن مقاله، شاید تنها 5 تا 10 درصد نیاز به تعدیل داشته باشد و بسیاری از مباحث آن همچنان معتبر و کلیدی است.  اگر امارات سلاح هسته ای داشته باشد، برتری های متعارف ما بی معنا می شود *** یکی از محورهای مهمی که در آن مقاله به آن اشاره کرده اید، خطر بروز مسابقه تسلیحاتی در منطقه است. آیا کسانی که امروز خواهان تغییر دکترین هستند، به پیامدهای منطقه ای این تصمیم توجه دارند؟ دوستانی که امروز می گویند ما باید سلاح هسته ای داشته باشیم، باید به این فکر کنند که اگر ما به این سلاح برسیم، دیگران نیز به دنبال آن خواهند رفت. محمد بن سلمان صراحتاً اعلام کرده است که اگر ایران سلاح هسته ای داشته باشد، عربستان نیز آن را به دست خواهد آورد. او برنامه ریزی خود را به گونه ای چیده که حداقل تا 10 سال دیگر به آستانه هسته ای — همان نقطه ای که ما اکنون در آن قرار داریم — نزدیک شود. نباید فراموش کنیم که ایران در مقایسه با کشورهای منطقه، در سایر مؤلفه های قدرت، به ویژه جمعیت و تسلیحات متعارف، از برتری آشکاری برخوردار است. اما اگر کشوری مانند امارات به سلاح هسته ای دست یابد، تمام این برتری های ما بی معنا خواهد شد. نمونه آن هند و پاکستان است؛ هند از نظر سلاح های متعارف بسیار پیشرفته تر از پاکستان است، اما از زمانی که هر دو هسته ای شدند، این برتری متعارف اهمیت خود را از دست داد و موازنه وحشت برقرار شد. حالا اگر از بحث امکان عبور کنیم و وارد بحث مطلوبیت شویم — یعنی فرض کنیم از نظر فناوری، مواد و اقتصاد توانایی ساخت سلاح را داریم — باید بپرسیم آیا این کار به مصلحت ماست؟ امروز تهدید اصلی علیه ما از سوی آمریکا و اسراییل است؛ اما اگر فردا کشورهای اطراف ما نیز از طریق خرید یا ایجاد زیرساخت به سلاح هسته ای دست یابند، چه وضعیتی پیدا خواهیم کرد؟ البته احتمال اینکه آن ها زودتر از ما به این مرحله برسند بسیار ضعیف است. امارات اکنون نیروگاه هسته ای دارد اما توافق کرده در خاک خود غنی سازی نکند؛ با این حال، اگر ایران به سمت سلاح برود، امارات نیز خواستار غنی سازی خواهد شد. عربستان هم در مذاکرات خود با آمریکا به شدت روی حق غنی سازی و رسیدن به آستانه هسته ای پافشاری می کند، هرچند حداقل 10 سال طول می کشد تا به سطح کنونی ما برسند و در آنجا نیز به دلیل محاسبات استراتژیک مجبور به توقف می شوند. پرسش کلیدی این است: آیا ما می خواهیم در محیط امنیتی زندگی کنیم که چندین کشور پیرامون ما دارای سلاح هسته ای باشند؟ اگر شرایطی بود که بدون پرداخت هیچ هزینه ای و در کنار رونق اقتصادی، این سلاح را در اختیار داشتیم، هر کسی می گفت چرا فرانسه و انگلیس داشته باشند و ما نداشته باشیم؛ اما مسئله به این سادگی نیست.  تنها راه آزمون نظریه موازنه وحشت، وقوع خودِ جنگ هسته ای است *** برخی با استناد به نمونه هند و پاکستان استدلال می کنند که دستیابی به تسلیحات هسته ای و ایجاد توازن وحشت در منطقه، می تواند بازدارندگی ایجاد کند و مانع از وقوع جنگ شود. آیا چنین توازنی مطلوب نیست؟ این دیدگاه متعلق به کنت والتز ، یکی از مهم ترین نظریه پردازان روابط بین الملل است. او معتقد بود گسترش سلاح هسته ای چیز بدی نیست؛ زیرا جنگ هسته ای آن قدر پرهزینه است که هیچ کس آغازگر آن نخواهد بود و به همین دلیل پس از جنگ جهانی دوم، هیچ جنگ هسته ای رخ نداده است؛ به ویژه زمانی که دو طرف به توانایی ضربه دوم برسند و دکترین نابودی تضمین شده متقابل (MAD) مانند آمریکا و شوروی حاکم شود. من 40 سال پیش، در سال 1986 که دانشجو بودم، مقاله ای در نقد والتز از زاویه فلسفه علم نوشتم و این پرسش را مطرح کردم که گزاره او چگونه ابطال پذیر است؟ والتز تنها در یک صورت حاضر به دست کشیدن از فرضیه خود می شود و آن زمانی است که جنگ هسته ای واقعاً رخ دهد! این راه بسیار پرهزینه ای برای آزمون یک فرضیه است. دو تن از همکاران من در آمریکا با بازسازی شرایط بحران موشکی کوبا و گفت وگو با رابرت مک نامارا (وزیر دفاع وقت آمریکا در دوره کندی)، نشان دادند که جهان تا چه اندازه به جنگ هسته ای نزدیک شده بود. در شرایط مه آلودگی جنگ ، تصمیمات الزاماً در محیطی شفاف اتخاذ نمی شوند و اگر در همان لحظات حساس تماسی میان مسکو و واشنگتن برقرار نشده بود، فاجعه رخ می داد. بشریت مسیر معقول تری را در قالب معاهده عدم اشاعه (NPT) برگزید که یکی از ارکان آن خلع سلاح است؛ یعنی از میان 9 کشور دارنده سلاح، 4 کشور اساساً نباید آن را داشته باشند و 5 کشور دیگر نیز باید در مسیر خلع سلاح قرار گیرند. هرچند آن ها به این تعهد عمل نمی کنند و در حال نوسازی زرادخانه های خود هستند، اما این به معنای آن نیست که حرکت به سمت گسترش سلاح هسته ای مسیر درستی است. با این نفوذ اطلاعاتی، ساخت پنهانی بمب بالای 90 درصد لو می رود *** مدافعان تغییر دکترین معتقدند معاهده NPT امروز به یک تله تبدیل شده که دست وپای ایران را بسته است؛ به طوری که هم از داشتن سلاح محرومیم و هم تحریم و محاصره می شویم، در حالی که اطراف ما را روسیه، پاکستان، هند، اسراییل و سلاح های استراتژیک مستقر در ترکیه احاطه کرده اند. در این شرایط واقع گرایانه، چه باید کرد؟ اگر بخواهیم در عالم واقع تصمیم بگیریم، باید بپرسیم در صورت اراده برای ساخت سلاح، دقیقاً چگونه می خواهیم آن را بسازیم؟ مدافعان ساخت سلاح ادعا می کنند می توانیم به صورت مخفیانه اورانیوم را تا 90 درصد غنی سازی کنیم. بله، غنی سازی 90 درصد برای ما کاملاً ممکن است و شاید ظرف 10 تا 14 روز بتوانیم از 60 درصد به 90 درصد برسیم؛ این بخش پیچیده ماجرا نیست. اما آنچه کار را به شدت پیچیده می کند، مراحل پس از غنی سازی برای تبدیل مواد به یک سلاح معتبر و قابل ارسال است. ابتدا باید به یک انفجار خام هسته ای موفق دست یابید که نیازمند چاشنی انفجاری پیچیده است و فاصله زیادی با صرفاً داشتن اورانیوم 98 درصد دارد. مرحله بعد، کوچک سازی و نصب آن روی کلاهک است. از آنجا که ما هواپیمای استراتژیک برای حمل بمب نداریم، محتمل ترین گزینه برای ما موشک است؛ بنابراین باید کلاهک را روی موشکی با قابلیت حمل سلاح هسته ای سوار کرد. بسیاری از متخصصان معتقدند طی کردن این مراحل دو سال زمان می برد؛ من می گویم شاید این برآورد اغراق آمیز باشد و بتوان با شبیه سازی آن را به 6 ماه کاهش داد. حال در شرایطی که اسراییل و آمریکا چنین نفوذ اطلاعاتی گسترده ای دارند — به طوری که از محل جلسات رهبری و فرماندهان ما مطلع می شوند — برای من بسیار عجیب است که کسی تصور کند آن ها متوجه غنی سازی 98 درصدی و مراحل ساخت و نصب چاشنی و کلاهک نخواهند شد. به احتمال بالای 90 درصد، آن ها در همان مراحل میانی متوجه این روند می شوند.  سلاح هسته ای بدون توان ضربه دوم، دعوت به حمله است *** حتی اگر فرض کنیم این مراحل به صورت پنهانی طی شد و به سلاح رسیدیم، آیا این سلاح مانع از وقوع جنگ های آینده نخواهد شد؟ فرض کنیم همه این مراحل را بدون لو رفتن طی کردیم و به یک موشک هسته ای رسیدیم. تا زمانی که به توانایی ضربه دوم (Second Strike) نرسیده ایم — یعنی توانایی پاسخگویی ویرانگر پس از خوردن ضربه اول دشمن — داشتن یک یا چند موشک هسته ای نه تنها بازدارنده نیست، بلکه دقیقاً دعوت به حمله است. آیا دشمن صبر می کند تا ما تعداد موشک هایمان را افزایش دهیم و مراحل را کامل کنیم؟ قطعاً خیر؛ پیش از آن به ما حمله خواهد کرد. (البته به باور من، استقرار گلوله های توپ هسته ای در لبنان و سوریه به مراتب امکان پذیرتر و بازدارنده تر از موشک است.) اصلاً فرض کنیم هم سلاح داریم و هم توان ضربه دوم؛ آیا این مانع از وقوع جنگ های متعارف می شود؟ سلاح هسته ای می تواند از جنگ جهانی جلوگیری کند، اما مانع جنگ های منطقه ای و متعارف نمی شود. روسیه دارای بزرگ ترین زرادخانه هسته ای است، اما آیا این مانع از حمله اوکراین به خاک روسیه شد؟ یا مثلا در همین جنگ اسراییل و آمریکا که هر دو دارای سلاح هسته ای هستند به ما حمله کردند، مگر باعث شد که ما به آنها حمله نکنیم؟ ما هم به اسراییل حمله کردیم و هم پایگاه ها و نیروها و منافع آمریکایی را هدف قرار دادیم. سلاح هسته ای آنها مانع نشد که به آنها حمله نکنیم. سلاح هسته ای تنها از تهدید علیه بقا جلوگیری می کند. اسراییل اگر بقایش در خطر بیفتد حتماً از آن استفاده می کند و ما هم اگر داشتیم در زمان تهدید بقا استفاده می کردیم؛ اما در جنگ های محدود و متعارف کاربردی ندارد. *** برخی به اظهارات رییس جمهور آمریکا در دوران جنگ استناد می کنند که گفت اگر ایران سلاح هسته ای داشت، مانند کره شمالی با زبان دیگری با آن صحبت می کردم. پاسخ شما به این استدلال چیست؟ این افراد فقط آن بخش از حرف های ترامپ را می پذیرند که به نفع استدلال خودشان است. همین فرد ضرب الاجل تعیین کرد و گفت می خواهم تمدن شما را نابود کنم، اما در عمل جور دیگری رفتار کرد. به اعتقاد من، آمریکا — به جز شاید دو یا سه روز — به دنبال تغییر رژیم در ایران نبود؛ اسراییل به دنبال تغییر رژیم بود، نه آمریکا. بنابراین، بقای ما در این جنگ در معرض تهدید مستقیم آمریکا نبود که بگوییم داشتن سلاح هسته ای می توانست مفید باشد. از سوی دیگر، کسانی که می گویند ما تاکنون همه هزینه ها از تحریم و محاصره تا جنگ را پرداخته ایم، توجه ندارند که هزینه حرکت به سمت ساخت سلاح هسته ای اصلاً قابل مقایسه با جنگ 12 روزه یا 40 روزه اخیر نیست. اگر به سمت ساخت سلاح برویم، بقیه دنیا نیز به آمریکا و اسراییل ملحق می شوند و روایت آن ها را می خرند. در آن صورت، حمله به ایران محدود نخواهد بود؛ تمام زیرساخت ها، پل ها و شریان های حیاتی کشور را نابود می کنند. نمونه کره شمالی نیز قابل مقایسه با ایران نیست. امروز اگر تصمیم به ساخت سلاح بگیریم، هزینه اش آن قدر سنگین خواهد بود که نه تنها به بمب نمی رسیم، بلکه کشور را در معرض خساراتی همچون ناامنی شدید، جنگ داخلی و حتی خطر تجزیه قرار می دهیم. هر تصمیم گیرنده ای باید بداند که اگرچه داشتن سلاح بدون هزینه مطلوب است، اما پرداخت هر هزینه ای برای آن غیرقابل قبول است. طرح بحث تغییر دکترین در داخل، اگر با هدف ارسال پیام به دشمن باشد، غیرمفید نیست *** مفهوم توانایی ضربه دوم را که در ادبیات هسته ای بسیار تکرار می شود، دقیق تر توضیح دهید. آیا ایران در برابر آمریکا یا اسراییل چنین ظرفیتی دارد؟ توانایی ضربه دوم به این معناست که هرگاه کشور متخاصم به شما حمله اتمی کرد، پس از دریافت ضربه اول، همچنان این ظرفیت را داشته باشید که با سلاح هسته ای خصم را نابود کنید. در این حالت، هر دو طرف به این نتیجه می رسند که آغاز جنگ به صرفه نیست. ما در برابر آمریکا احتمالا چنین توانی نداریم و در برابر اسراییل نیز با توجه به سامانه های پدافند هوایی پیشرفته آن ها و برخورداری شان از سه گانه پرتاب زمین پایه، هواپایه و زیردریایی، شرایط بسیار دشواری داریم. ما تنها واسطه پرتاب زمین پایه (موشک) داریم که البته اگر تعداد آن کافی باشد، می تواند بر اساس دکترین ابهام (یعنی تردید دشمن نسبت به اینکه آیا می تواند همه آن ها را رهگیری کند یا نه) نوعی بازدارندگی ایجاد کند. البته تمام این محاسبات بر فرض عقلانیت استوار است؛ یعنی هر دو طرف به بقای خود اولویت می دهند. با این حال، طرح بحث تغییر دکترین هسته ای در فضای داخلی می تواند یک کارکرد دیگر نیز داشته باشد: ارسال پیام به طرف مقابل. این پیام که اگر فشارها را بیش از حد افزایش دهید، آن فتوایی که پیش تر مانع ساخت بمب بود ممکن است تغییر کند و این به یک مطالبه عمومی تبدیل شود؛ بنابراین انتظارات خود را معقول کنید و به سمت صلح بیایید. اگر هدف از دامن زدن به این مباحث، ارسال چنین سیگنالی در میدان دیپلماسی باشد، من آن را غیرمفید نمی دانم.  حاضر نیستم هزینه جنگ را حتی برای کسب توانایی قانونمند بپردازم *** آیا بهتر نیست از همین امروز روی زیرساخت هایی مانند ساختار فرماندهی و واسطه های پرتاب کار کنیم تا در صورت نیاز آینده، ظرفیت لازم را داشته باشیم؟ محور اصلی مقاله من و همکارم دقیقاً همین تفکیک مفهومی بود. در حالی که ما می گفتیم دنبال انرژی و پزشکی هستیم و غربی ها مدعی بودند دنبال بمبیم، من برای نخستین بار در سال 2003 یا 2004 در کمیته روابط خارجی سنای آمریکا بحث ظرفیت (Capability) را مطرح کردم. ما این ظرفیت را به دو دسته توانایی قانونمند و توانایی کامل تقسیم کردیم و از توانایی قانونمند حمایت نمودیم. توانایی کامل شامل سه بخش است: نخست، اشراف به دانش و فناوری چرخه سوخت (که غنی سازی یکی از هفت مؤلفه آن است)؛ دوم، داشتن سیستم معتبر ارسال (مانند موشک، شناور، زیردریایی یا توپخانه که همگی سلاح های متعارف هستند و منع قانونی ندارند)؛ و سوم، صرفاً مطالعه درباره سلاح بدون ایجاد آزمایشگاه یا انجام آزمایش، که طبق قرائت مسلط حقوقی، خلاف قوانین بین المللی و آژانس بین المللی انرژی اتمی است. دو بخش اول توانایی قانونمند را می سازد و با افزودن بخش سوم، توانایی کامل شکل می گیرد که همچنان با سلاح هسته ای فاصله دارد. با این وجود، هر کسی که وارد این بحث می شود باید به سه پرسش کلیدی پاسخ دهد: چه می خواهی؟ برای چه هدفی می خواهی (از میان 5 هدف سیاست خارجی)؟ و حاضر به پرداخت چه هزینه ای برای آن هستی؟ من شخصاً با وجود اینکه خود مبدع و حامی گزینه توانایی قانونمند بوده ام، اما حاضر نیستم برای کسب آن 500 میلیارد دلار خسارت یا هزینه جنگ و از دست رفتن فرماندهان و عزیزانمان را بپردازم. ارزش ندارد به خاطر دو روز اختلاف در ترتیب اقدامات، وارد جنگ شویم *** با توجه به برآوردهایی مانند اظهارات آقای ظریف مبنی بر 500 میلیارد دلار منفعت از دست رفته برای غنی سازی و وقوع دو جنگ، آیا نظر شما نسبت به 16 سال پیش تغییر کرده است؟ شرایط امروز کاملاً متفاوت است. زمانی که در سال 1389 از توانایی قانونمند حمایت کردم، جنگی رخ نداده بود. در بحث با آقای زیباکلام نیز گفتم اگر به روز اول بازمی گشتیم، با توجه به موقعیت بین المللی ما، شاید شروع این برنامه اشتباه بود؛ اما وقتی هزینه ها را داده بودیم، دیگر نمی شد آن را رها کرد و برجام در سال 1394 نشان داد که این مسیر شدنی بود. در برجام، ما غنی سازی 3.67 درصد و 300 کیلو ذخیره را حفظ کردیم و غنی سازی تعلیق نشد. آن ها مفهوم گریز هسته ای یک ساله را بر مبنای چهار فاکتور (نوع و تعداد سانتریفیوژ، میزان ذخایر و خلوص غنی سازی) ساختند و زیرکانه آن را به جای زمان ساخت بمب جا انداختند، در حالی که از داشتن مواد تا ساخت بمب دو سال فاصله است. برجام یعنی نه به جنگ ، اما ترامپ با پاره کردن آن، بستر را برای جنگ آماده کرد. امروز شرایط تغییر کرده، دو جنگ رخ داده و محدودیت هایی برای برنامه هسته ای ما ایجاد شده است. اکنون دعوای اصلی نه بر سر اصل غنی سازی، بلکه بر سر ترتیب اقدامات و تفکیک (دی لینک کردن) موضوع تنگه هرمز از مذاکرات هسته ای است. از 60 روز به 30 روز، سپس 7 روز و اکنون به دو روز رسیده ایم؛ یعنی شما امروز اقدام کنید و ما فردا تنگه را باز می کنیم. به باور من، اصلاً ارزش ندارد به خاطر دو روز تقدم و تأخر، کل کشور را دوباره وارد جنگ کنیم. دشمن خود را هرگز نباید احمق فرض کرد؛ او می داند که اکنون پایش را روی گلوی ما گذاشته است. در موضوع غنی سازی نیز گرچه کلمات همان معامله 23 ساله است، اما ماهیتش فرق کرده است. درباره ذخایر اورانیوم 60 درصد، طرف مقابل پذیرفته که به جای خروج، در داخل ایران رقیق شود. البته دموکرات ها به ترامپ می گویند این مشکل را خودت با خروج از برجام ساختی و رقیق سازی آن دستاوردی برای تو نیست. اما اگر ترامپ بتواند به جای 5 سال پیشنهادی ما و 20 سال پیشنهادی خودش، یک تعلیق مثلاً 12 ساله بگیرد، می تواند در داخل آمریکا ادعا کند کاری کرده که رؤسای جمهور قبلی نتوانستند. سایر مسائل فنی مانند بازرسی ها و سانتریفیوژها زیرساختش در برجام وجود دارد و کارشناسان به راحتی حلش می کنند؛ گره اصلی، تصمیم سیاسی است. ابهت نظامی آمریکا در جنگ با ما شکست؛ دستاوردهای این جنگ هنوز عمیقاً درک نشده است *** شما بر ضرورت شناخت دستاوردهای ایران در جنگ اخیر تأکید دارید. این دستاوردهای استراتژیک دقیقاً چیست؟ متأسفانه حتی در بالاترین سطوح تصمیم گیری کشور، درک عمیقی از دستاوردهای استراتژیک این جنگ صورت نگرفته است. ما پنج دستاورد بسیار بزرگ داشته ایم: بازدارندگی استراتژیک تنگه هرمز: ما نباید خودمان را درگیر جزییاتی مثل عوارض و درآمدزایی از تنگه کنیم؛ اهمیت اصلی آن در ایجاد بازدارندگی است. این جنگ ثابت کرد که تا ده ها سال دیگر هیچ رییس جمهور آمریکایی — به عنوان تنها کشوری که توان جنگیدن با ما را دارد — جرأت حمله به ایران را نخواهد داشت، زیرا هزینه اش بسیار سنگین است. اورانیوم غنی شده که در اختیار داشتیم مانع حمله نشد، اما کنترل تنگه هرمز بازدارندگی واقعی ایجاد کرد. توان و اراده پاسخگویی: بسیاری از کشورها توان نظامی دارند، اما اراده پاسخگویی به آمریکا را ندارند. ما در برابر دو قدرت، هم توان و هم اراده تلافی علیه پایگاه های آمریکا در منطقه را نشان دادیم و این پیام بسیار بازدارنده ای به طرف مقابل مخابره کرد. انسجام ملی: مردم ایران علی رغم انتقادها و نارضایتی های جدی از حکومت و دولت، یک ضرب وتقسیم استراتژیک انجام دادند و در شرایط جنگی به خیابان نریختند. حضور مردم در صحنه مانع از سوءاستفاده دشمن شد و این معادله را تثبیت کرد که حمله نظامی منجر به فروپاشی داخلی نمی شود. افزایش قدرت نسبی ایران در منطقه: کشورهای عربی خلیج فارس که امنیت و توسعه خود را به آمریکا برون سپاری کرده بودند، دیدند واشنگتن نه تنها منافع آن ها را در نظر نگرفت، بلکه وجود پایگاه های آمریکایی در خاکشان برای آن ها تولید ناامنی کرد. اکنون آن ها به طور جدی به این نتیجه رسیده اند که هرگونه ترتیبات امنیتی منطقه ای باید با حضور ایران و احتمالاً عراق و یمن شکل گیرد. کاهش قدرت نسبی و نرم آمریکا در جهان: در میان چهار قدرت بین المللی (آمریکا، چین، روسیه و اروپا)، آمریکا به دلیل نیروی دریایی، پایگاه ها و دلار تنها قدرت جهانی است؛ اما ابهت نظامی آن در این جنگ آزمون شد و شکست. ناو هواپیمابری که نیروی هوایی آن از سه چهارم کشورهای جهان قوی تر است، گرچه ضربات تاکتیکی زد، اما نتوانست به اهداف استراتژیک خود برسد. علاوه بر این، آغاز یک جنگ انتخابی بدون مجوز شورای امنیت و زیر پا گذاشتن حقوق بین الملل، حیثیت آمریکا را تخریب کرد و برعکس، احترام به مقاومت ایران در جنوب جهانی به شدت افزایش یافت. امروز این جنگ را تمام کنیم بهتر از فرداست؛ دستاوردها را فدای جزییات نکنیم *** برخی ممکن است با شنیدن این مؤلفه های قدرت بگویند پس جنگ را ادامه دهیم تا قدرت ما بیشتر شود! دقیقاً برعکس؛ بحث من این است که کاری نکنیم این دستاوردهای عظیم را از دست بدهیم یا در معرض تهدید قرار دهیم. آیا عاقلانه است به خاطر دو روز اختلاف در تفکیک پرونده ها یا جزییات رقیق سازی اورانیوم، وارد جنگی شویم که زیرساخت های ما را ویران کند؟ من معتقدم رقیق سازی یا واگذاری اورانیوم هر تصمیمی که باشد، باید در چهار قسط انجام شود تا یک قسط آن به سال اول رییس جمهور بعدی آمریکا بیفتد و نوعی بازدارندگی ایجاد کند. امروز این جنگ را تمام کنیم بهتر از فرداست. اگر امروز جنگ رسماً پایان یابد، تا دهه ها هیچ رییس جمهور آمریکایی جرأت حمله به ما را نخواهد داشت. اما اگر توافق نکنیم، هیچ اطمینانی وجود ندارد که همین هفته دوباره جنگ آغاز نشود یا تحرکات کنونی بخشی از یک عملیات فریب نباشد. محاصره اقتصادی چیزی جز جنگ با ابزار دیگر نیست و ما به سمت شکستن آن می رویم *** اگر فرض کنیم جمهوری اسلامی ایران نه وارد جنگ شود و نه توافق کند و دو سال همین وضعیت جاری را ادامه دهد، چه می شود؟ همه مسئولان و کارشناسان می دانند که ادامه این وضعیت ممکن نیست. در جامعه ای که حقوق ها 20 درصد اضافه می شود و تورم 50 درصدی حاکم است، نمی توان تداوم این شرایط را تاب آورد. ادامه وضع موجود یعنی پذیرش محاصره زمینی، هوایی و دریایی (دروازه آهنی) که آمریکا ایجاد کرده است. نمی توان کشور بزرگی مانند ایران را که نیازهایش از طریق کشتی تأمین می شد، با قاچاق اداره کرد. آمریکا امیدوار است با ادامه این محاصره، مردم خسته شوند و کار به نتیجه برسد؛ اما از آنجا که ما نمی توانیم این وضعیت را تحمل کنیم، ناگزیر به سمت شکستن محاصره حرکت خواهیم کرد. محاصره چیزی جز جنگ با ابزار دیگر نیست و حرکت برای شکستن آن به معنای آغاز دوباره جنگ است. بنابراین، در عمل دو سناریو بیشتر وجود ندارد: یا مصالحه و مذاکره، یا جنگ.  ساختار فرماندهی ما مثل ساعت سوییسی کار کرد؛ غرب دچار اشتباه محاسباتی شد *** چرا طی 23 سال گذشته، تمام تمرکز اطلاعاتی آمریکا و اسراییل روی برنامه هسته ای بود و ظرفیت ایران در تنگه هرمز تا این حد دست کم گرفته شده بود؟ این موضوع ناشناخته نبود و در ادبیات سیاسی داخل و خارج مطرح بود، اما آمریکا دچار یک اشتباه محاسباتی و توهم بزرگ شده بود. آن ها تصور می کردند در صورت بسته شدن تنگه هرمز، می توانند در کوتاه مدت آن را باز کنند. همان طور که شناخت دقیقی از توانمندی های پهپادی و موشکی و همچنین آرایش نظامی ما نداشتند. ساختار فرماندهی ما را نباید دست کم گرفت؛ با وجود آنکه رده های اول، دوم و تا حدودی سوم فرماندهان هدف قرار گرفتند، اما ماشین جنگی ما مانند ساعت سوییسی عمل کرد و اگر در دفعه اول پس از 16 تا 17 ساعت پاسخ دادیم، این بار ظرف سه تا چهار ساعت واکنش نشان دادیم. این توانمندی موشکی و پهپادی مستقیماً به قدرت ما در ناامن کردن تنگه هرمز و تحمیل هزینه های چندبرابری به کشتیرانی گره خورده است. باید از تعامل گزینشی عبور کنیم و با تنها قدرت جهانی تعامل همه جانبه داشته باشیم *** شما همواره بر ضرورت یک پیمان جامع و همه جانبه و عدم تخاصم میان ایران و آمریکا تأکید داشته اید. آیا همچنان معتقدید توافق موردی فایده ای ندارد؟ سیاست آمریکا در قبال ما مهار به علاوه تعامل گزینشی و سیاست ما ضدمهار به علاوه تعامل گزینشی بوده است. این رویکرد غلط است؛ زیرا تعامل گزینشی همواره بر سر موضوعی بوده که برای آمریکا اورژانسی است (مانند برجام) و پس از رسیدن به هدفش زیر آن زده است. ما می توانیم فرانسه، انگلیس، روسیه یا چین را نادیده بگیریم، اما هیچ راهی برای نادیده گرفتن آمریکا به عنوان تنها قدرت جهانی نداریم. اگر در برجام محدودیت هایی را پذیرفتیم، از روی اجبار در برابر فشار یک قدرت جهانی بود، نه فشار اروپا. بنابراین باید به سمت تعامل همه جانبه برویم و همه موضوعات از جمله عراق و یمن را روی میز بگذاریم و مسائل یمن را با عربستان حل وفصل کنیم. تعامل همه جانبه الزاماً به معنای عادی سازی روابط (نرمالایز کردن) با آمریکا نیست، اما به بهبود روابط منجر می شود. البته برای عادی سازی روابط، با شناختی که از نفوذ اسراییل در آمریکا دارم، باید موضوع اسراییل را نیز تدبیر کرد. امروز در کل دنیا تنها ایران و اسراییل هستند که راهکار دو دولتی را نمی پذیرند و ما بابت این موضع هزینه سرسام آوری می پردازیم. بدون آنکه نیازی به رسمیت شناختن اسراییل باشد، می توانیم به صورت غیرمستقیم از طرح صلح اعراب (طرح ملک عبدالله) حمایت کنیم. حمایت از حقوق فلسطینی ها که 98 درصد مردم دنیا و حتی بسیاری از جوانان یهودی آمریکا حامی آن هستند، به معنای نابودی اسراییل نیست. منافع اسراییل صددرصد در جنگ و تجزیه ایران است، اما آمریکا به دنبال نظم است *** با توجه به موضع اسراییل، آیا آن ها اجازه شکل گیری چنین تعاملی را می دهند؟ اسراییل صددرصد منافعش در تداوم جنگ است، زیرا هزینه اصلی را پرداخت نمی کند. اگر آمریکا به ما حمله کند و ما دو ناو آن را غرق کنیم و زیرساخت های منطقه را بزنیم و 50 موشک متعارف به اسراییل اصابت کند، باز هم اسراییل برنده است؛ زیرا منطقه ویران می شود و غربی ها با سه برابر هزینه برای بازسازی می آیند، در حالی که ایران در معرض خطر فروپاشی و تجزیه قرار می گیرد. من معتقدم آمریکا به عنوان تنها قدرت جهانی به دنبال تجزیه ایران نیست، زیرا وظیفه خود را ایجاد نظم می داند؛ اما اسراییل از هرج ومرج و تجزیه ایران سود می برد و اکنون تلاش می کند از بی تجربگی و ناپختگی ترامپ برای کشاندن او به جنگ نهایی سوءاستفاده کند؛ کاری که اوباما و بایدن هرگز زیر بار آن نرفتند. هیچ تضمینی در عالم واقع وجود ندارد؛ مهم ترین ضمانت، اقدام گام به گام و بازدارندگی جنگی است *** نگرانی جدی در داخل کشور این است که اگر امتیاز هسته ای بدهیم، چه تضمینی وجود دارد که ایران به سرنوشت معمر قذافی دچار نشود؟ این نگرانی از آنجا ناشی می شود که هنوز عمیقاً درک نکرده ایم در این جنگ به پیروزی استراتژیک (و نه تاکتیکی) دست یافته ایم و اعتمادبه نفس ناشی از آن را نداریم. اولاً در عالم واقع هیچ تضمین مطلقی وجود ندارد. مهم ترین ضمانت عملی، اجرای متقابل و گام به گام تعهدات است؛ مثلاً رقیق سازی اورانیوم در چهار قسط انجام شود تا در برابر هر اقدام آن ها، ما یک گام برداریم. ضمانت دوم و مهم تر، همان دستاوردهای این جنگ، نحوه جنگیدن ما و کنترل تنگه هرمز است که تا دهه ها مانع حمله هر رییس جمهور آمریکایی خواهد شد؛ البته به شرطی که این جنگ رسماً پایان یابد. تا زمانی که پایانی برای جنگ اعلام نشود و توافقی با مکانیسم مشخص حل اختلاف شکل نگیرد، ترامپ می تواند در داخل آمریکا ادامه حملات را توجیه کند؛ اما اگر توافق و پایان جنگ رقم بخورد، آغاز دوباره یک جنگ جدید در فضای داخلی آمریکا برای او به شدت دشوار خواهد شد. |