به گزارش خبرنگار مهر، در ادامه پرونده ویژه نخبگان و در سومین گفتگو به سراغ پژوهشگر، مخترعی و دانش‌آموخته برتر رشته کشاورزی رفته ایم که با کارنامه‌ای درخشان از اختراعات، مقالات بین‌المللی و محصولات دانش‌بنیان، سال‌هاست در پیچ‌وخم دیوان‌سالاری جذب هیئت‌علمی و مقاومت بدنه دانشگاهی معطل مانده است.

دکتر منصوره جوزای، پژوهشگر پسادکتری دانشگاه فردوسی مشهد و برگزیده بنیاد ملی نخبگان، نخبه‌ای است که به‌رغم دریافت ردیف استخدامی از طریق طرح «جهت» و کسب آرای قانونی از مراجع عالی نظارتی، سه سال تمام میان راهروهای وزارت علوم و مقاومت دانشگاه‌ها در رفت‌وآمد بوده است.

او در این گفتگو بی‌پرده از رنج «رقیب‌انگارانه» بودن نگاه برخی گروه‌های آموزشی به نخبگان، حاشیه‌نشینی تعمدی پژوهشگران پرکار و تبعیض‌هایی می‌گوید که یک نخبه علمی را به ستوه آورده است؛ روایتی تلخ از ماجرای جذب، که با وجود داشتن مصوبات قطعی، هنوز به صدور حکم استخدامی منتهی نشده است.

این نخبه ایرانی ضمن تشریح دستاوردهای کاربردی خود از تولید کودهای ارگانیک محرک رشد تا فناوری بومی تصفیه هوای کلان‌شهرها با نانومغناطیس، از زخم کهنه‌ای سخن می‌گوید که امروز انگیزه نخبگان را نشانه گرفته است؛ جایی که به گفته او، رزومه‌های علمی قوی به‌جای استقبال، مایه ترس و رقیب‌انگاری در برخی دانشگاه‌ها می‌شود.

در ادامه مشروح این گفتگو را می خوانید.

منصوره جوزای دانش‌آموخته مقطع دکتری و پژوهشگر پسادکتری دانشگاه فردوسی مشهد، پیرامون نحوه تعامل و ورود خود به جامعه نخبگانی در گفتگو با خبرنگار مهر اظهار داشت: من از برگزیدگان بنیاد ملی نخبگان هستم و در حقیقت تمام جوایز و تسهیلات در نظر گرفته‌شده در دوره‌های مختلف را کسب کرده‌ام؛ به‌طوری‌که از دوره دکتری تا زمان دانش‌آموختگی، هیچ جایزه‌ای نبوده که مشمول آن نشده باشم. در طول این سال‌ها در طرح‌های شاخص بنیاد همچون طرح شهید بابایی، طرح شهید چمران، طرح دانا و طرح جهت (جذب نخبگان در هیئت‌علمی دانشگاه‌ها و دستگاه‌های اجرایی) شرکت کرده و در تمامی آن‌ها پذیرفته شده‌ام. با این حال، با وجود اینکه موفق شدم ردیف استخدامی طرح «جهت» را اخذ کنم، متأسفانه دانشگاه‌ها حمایتی از این فرآیند به عمل نیاوردند.

ترجیح رابطه بر ضابطه؛ مقاومت دانشگاه در برابر جذب استاد نخبه

این پژوهشگر برگزیده کشوری در تشریح موانع پیش‌آمده در مسیر جذب خود تصریح کرد: زمانی که ردیف استخدامی طرح جهت را دریافت کردم، به دانشگاهی که فراخوان جذب اعلام کرده بود مراجعه کردم؛ اما در کمال تعجب به من صراحتاً گفتند «ما استاد نخبه نمی‌خواهیم، بلکه استادی می‌خواهیم که از مسیر معمول وزارتخانه معرفی شود». متأسفانه در فرآیند بررسی پرونده با غرض‌ورزی آشکار مواجه شدم؛ در شرایطی که من حائز جایزه برتر کشوری (تندیس طلایی رشته باغبانی) بودم، نفر اول آزمون‌ها به‌شمار می‌رفتم، چندین اختراع ثبت‌شده داشتم، کارآفرین برتر بودم و حتی در سال‌های گذشته از سوی ریاست‌جمهوری به‌عنوان بانوی نمونه کشور برگزیده شده بودم، هیچ تمایزی برای این سوابق قائل نشدند.

وی افزود: در کمال ناباوری، فردی را که خواهر یکی از اساتید همان دانشگاه بود و تنها با دو مقاله علمی-پژوهشی فارسی و معدلی بسیار پایین‌تر در فراخوان شرکت کرده بود، به‌عنوان نفر اول اعلام کردند و نام مرا در رتبه پنجم قرار دادند! پس از مشاهده این بی‌عدالتی، موضوع را از طریق وزارت علوم پیگیری کردم و با بنیاد ملی نخبگان نیز در میان گذاشتم. در آن برهه، موضوع را با دکتر خدایگان مطرح کردم و ایشان مستقیماً با دانشگاه مقصد تماس گرفتند و تأکید کردند که از ظرفیت نخبگان حمایت شود؛ چراکه ایشان یک نخبه معمولی نیست بلکه برگزیده جوایز ملی است. اما پاسخ مسئولان دانشگاه این بود که «ما نیروی بومی ضعیف خودمان را به یک نخبه از دانشگاه دیگر ترجیح می‌دهیم.

دوندگی در راهروهای وزارت علوم و اتلاف توان علمی پژوهشگر

جوزای با اشاره به فرآیند طولانی و فرساینده پیگیری‌های حقوقی و اداری خود خاطرنشان کرد: پرونده به هیئت داوری وزارت علوم ارجاع داده شد و من به مدت دو سال مدام درگیر این پرونده بودم؛ به‌گونه‌ای که تقریباً هر دو هفته یک‌بار مجبور بودم به تهران و ساختمان وزارت علوم مراجعه کنم. این روند فرسایشی عملاً مرا از نظر زمانی و تمرکز روی پژوهش به نقطه زیر صفر رساند؛ در حالی که این زمان ارزشمند می‌توانست صرف توسعه پروژه‌های فناورانه و کارهای تحقیقاتی برای کشور شود.

وی ادامه داد: سرانجام با بررسی‌های دقیق وزارت علوم و داوری دانشگاه ثالث، حقانیت من اثبات شد و با 33 امتیاز بالاتر از رقیب، رسماً به‌عنوان نفر اول فراخوان جذب معرفی شدم. هرچند ترجیح می‌دهم نامی از آن دانشگاه نبرم تا حساسیتی ایجاد نشود، اما اتفاقات بعدی به مراتب تلخ‌تر بود؛ مسئولان دانشگاه که سه سال پیش با ادعای اینکه «ما تنها یک نیرو می‌خواهیم و استاد نخبه نمی‌پذیریم» مرا در رتبه پنجم قرار داده بودند، این‌بار اعلام کردند که ظرفیت جذب دو نفر را دارند! به این ترتیب، بدون هماهنگی و جلب رضایت من، ردیف نخبگی طرح جهت مرا برای خودم فعال کردند و ردیف معمول وزارتخانه را به همان فرد مورد نظر خودشان اختصاص دادند تا هر دو نفر جذب شوند. دردناک است که دانشگاه از ردیف نخبگی نیز در راستای رسیدن به مقاصد درون‌سازمانی خود بهره‌برداری کرد.

کارنامه‌ای با 4 ثبت اختراع، 2 محصول دانش‌بنیان و دستاوردهای تحریمی در کشاورزی

دانش‌آموخته برتر رشته کشاورزی با اشاره به پیشینه تحصیلی و دستاوردهای پژوهشی خود در مقاطع مختلف دانشگاهی توضیح داد: من دوره کارشناسی را در دانشگاه صنعتی شاهرود، کارشناسی‌ارشد را در دانشگاه فردوسی مشهد و مقطع دکتری تخصصی را در دانشگاه علوم کشاورزی و منابع طبیعی گرگان پشت سر گذاشتم و دوره پسادکتری (پست‌داک) خود را نیز در دانشگاه فردوسی مشهد گذراندم. در تمام این سال‌ها پژوهش‌هایم به تولید فناوری ختم شده است؛ حاصل دوره دکتری من 3 ثبت اختراع و از دوره پسادکتری نیز تاکنون 1 ثبت اختراع و 2 محصول دانش‌بنیان است.

وی افزود: طی دو یا سه سالی که درگیر موانع جذب هیئت‌علمی بودم و استخدامم به تعویق افتاد، زمان را از دست ندادم و یک هسته فناور در مرکز رشد راه‌اندازی کردم که امروز محصولات آن وارد بازار شده است. ما موفق شدیم برند اختصاصی کودهای بیولوژیک را به ثبت برسانیم؛ از جمله دو کود ارگانیک محرک رشد به صورت مایع و جامد که مورد تأیید مراکز دانشگاهی قرار گرفته است. تمرکز ما روی محصولات استراتژیک استان خراسان نظیر زعفران، پسته و انگور بوده است. در حوزه زعفران توانستیم با این دستاوردها تأییدیه کنترل کیفی آزمایشگاهی را اخذ کنیم و مؤلفه‌های ارزشمند زعفران (کروسین) را از عدد 220 به 290 ارتقا دهیم؛ به‌طوری‌که هم‌اکنون دانشکده داروسازی در حال بررسی نتایج آن در زمینه داروها و درمان سرطان است. در این مسیر پارک علم و فناوری خراسان و بنیاد ملی نخبگان حمایت‌های ارزنده‌ای داشتند.

خروجی دوره پسادکتری؛ مهار آلودگی هوای کلان‌شهرها با فناوری دیوارهای سبز پایدار

جوزای درباره دیگر دستاوردهای علمی خود در دوره پسادکتری و کاربرد آن‌ها در معضلات ملی تصریح کرد: یکی از ارزشمندترین خروجی‌های دوره پسادکتری من، طراحی سامانه‌های نوین تصفیه هوا با استفاده از سازه‌های سبز عمودی است. از سال 1396 به‌صورت تخصصی روی دیوارهای سبز پایدار کار کردم و موفق شدیم این فناوری را در کشور به ثبت برسانیم. در دوره ارشد روی طرح‌های جانبی با اساتید همکاری داشتم و در دوره دکتری سامانه بازچرخانی آب در بیمارستان‌ها را با استفاده از گیاهان نرس و سویه‌های زیستی به ثبت اختراع رساندم.

وی خاطرنشان کرد: در دوره پسادکتری با ارتقای همین سازه‌های سبز، سیستمی را برای تصفیه هوا و جذب ذرات معلق PM10 و PM2.5 که عامل اصلی آلودگی هوای کلان‌شهرها و تعطیلی مکرر مدارس و ادارات هستند، ابداع کردیم. این سیستم با به‌کارگیری فناوری نانومغناطیس عمل می‌کند که خوشبختانه در کمتر از یک سال، علاوه بر ثبت اختراع، به انتشار دو مقاله تراز اول بین‌المللی (Q1) منتهی شد.

ریشه‌های ماندن در وطن؛ درختان ریشه‌دار و پایدار بر جای خود می‌مانند

این پژوهشگر و مخترع جوان در پاسخ به این پرسش که آیا با توجه به دستاوردها فرصت مهاجرت برای او فراهم بوده است، گفت: بله، قطعاً شرایط مهاجرت برای من وجود داشت، اما شخصاً هیچ علاقه‌ای به مهاجرت ندارم. من هفت سال است که در دانشگاه‌های استان خراسان از جمله دانشگاه تربت حیدریه به‌صورت حق‌التدریس به آموزش دانشجویان مشغولم و همواره به آن‌ها نیز تأکید می‌کنم که باید با چالش‌ها روبه‌رو شد و در برابر سختی‌ها ایستادگی کرد. این موانع هستند که انسان را قوی‌تر و بزرگ‌تر می‌کنند.

وی تأکید کرد: محصولات فناورانه من درست در دل همین دو سه سال دشوار و با حمایت‌های پایه‌ای بنیاد شکل گرفت؛ اگر دوره پسادکتری نبود، شاید امروز دستگاه تصفیه هوا هم وجود نداشت. باور قلبی من این است که در هنگام طوفان و حوادث در جنگل، حیوانات فرار می‌کنند اما درختان ریشه‌دار و پایدار بر جای خود می‌مانند و ایستادگی می‌کنند. ما نیز باید درختانی با ریشه‌های عمیق در خاک وطن باشیم و دست در دست هم مشکلات را در داخل کشور برطرف کنیم.

جوزای در خصوص وضعیت بهره‌مندی از تسهیلات مسکن نخبگان اظهار داشت: برای دریافت تسهیلات مسکن بنیاد ملی نخبگان درخواست خود را ثبت کرده‌ام و موافقت اولیه آن نیز صادر شده است؛ اما هنوز به مرحله دریافت نهایی و انعقاد قرارداد نرسیده‌ام و پیگیری‌ها برای استفاده از این تسهیلات در جریان است.

هراس از نخبگان مستقل و «توصیه به نصف‌کردن رزومه!»

عضو بنیاد ملی نخبگان در بیان انتظارات و مطالبات جدی خود از دولت و ارکان آموزش عالی اظهار کرد: نخبگان ماهیتی پژوهشگر، جستجوگر و نقاد دارند و طبعاً نمی‌توانند در هر ساختاری صرفاً شنونده و بله‌قربان‌گو باشند؛ چراکه ایده‌های تحول‌آفرین دارند. متأسفانه همین روحیه به همراه رزومه علمی سنگین، باعث ایجاد هراس در برخی بدنه‌های سنتی دانشگاهی می‌شود. از رساله دکتری من تا به امروز 24 خروجی علمی اعم از مقالات، ثبت اختراع و محصولات فناورانه حاصل شده است، اما کار به جایی رسیده که در کمال تعجب به من توصیه می‌کنند «اگر جایی برای مصاحبه رفتی، نصف رزومه‌ات را پنهان کن!»

وی با ابراز تأسف از این فضا گفت: برخی دانشگاه‌ها موفقیت را صرفاً با چند مقاله مقایسه می‌کنند و می‌پرسند چطور یک نفر این تعداد دستاورد دارد؛ در حالی که پژوهش برای من عشق و زیست واقعی است، نه انجام وظیفه اجباری. انتظار روشن ما از دولت این است که مانع تحقیر و بی‌احترامی به نخبگان در فرآیندهای جذب شوند. برای من به‌هیچ‌وجه قابل هضم نیست که یک نخبه با سبدی پر از افتخارات ملی ناچار باشد سه سال مداوم در مسیر وزارت علوم رفت‌وآمد کند، در حالی که می‌شد این توان را در تعامل با استانداری‌ها و حل معضلات صنعتی و اجرایی استان به کار گرفت.

جوزای افزود: بنیاد ملی نخبگان در ابعاد پژوهشی و مالی حمایت‌های مؤثری دارد؛ به‌طوری‌که حدود 90 درصد هزینه‌های آزمایشگاهی رساله دکتری و طرح‌های پژوهشی مرا تقبل کرد و در طرح شهید بابایی پشتیبان ما بود، اما واقعیت این است که نخبگی در جامعه دانشگاهی ما خریدار ندارد. کار به‌جایی رسیده که برخی به من طعنه می‌زنند «قوی بودن به کار پژوهشی نیست!» و من اکنون ناچارم بخشی از مقالات تراز اول (Q1) و کارهای جدیدم را ابراز نکنم تا مبادا حساسیت‌های بازدارنده بیشتری علیه من ایجاد شود.

بلاتکلیفی سه‌ساله؛ آرای قانونی وزارت علوم در انتظار امضای حکم دانشگاه

این مخترع و استاد دانشگاه در پایان با تشریح آخرین وضعیت پرونده استخدامی خود و ابراز امیدواری برای حل این گره فرساینده تأکید کرد: در حال حاضر من هم دارای ردیف استخدامی مصوب طرح «جهت» هستم و هم با رأی مثبت وزارت علوم، ابلاغیه ماده 21 و ماده 15 را دریافت کرده‌ام و حتی از سوی شورای عالی انقلاب فرهنگی نیز رأی قانونی و مصوب دارم؛ اما گروه آموزشی دانشگاه همچنان از پذیرش این موضوع استنکاف می‌ورزد و اعلام می‌کند همان فرد مورد نظر خودمان را می‌خواهیم. مدیریت دانشگاه در حال پیگیری است، اما واقعیت میدانی این است که از سال 1402 تاکنون، با گذشت سه سال کامل از عمرم، هنوز هیچ حکم استخدامی برای من صادر نشده و همچنان در وضعیت بلاتکلیفی به سر می‌برم؛ وضعیتی فرساینده که امیدوارم با رسیدگی مسئولان وزارت علوم و دولت برای همیشه سامان پیدا کند.