اختلاف‌های اخیر میان ترکیه و جمهوری آذربایجان بر سر حجاب و روابط با اسراییل، شکاف‌های پنهان در اتحاد دو کشور را آشکار کرده است؛ با این حال این سوال مطرح است که آینده این روابط به کجا ختم خواهد شد؟

فارس؛ «جیمز کِر-لیندسی» تحلیلگر مسائل بین‌الملل در تحلیلی درخصوص روابط ترکیه و جمهوری آذربایجان می‌گوید اختلاف‌های فزاینده دو کشور بر سر محدودیت‌های پوشش اسلامی در مدارس جمهوری آذربایجان و روابط با اسراییل، تفاوت‌های سیاسی و راهبردی آنکارا و باکو را آشکار کرده است، با این حال، شواهدی وجود ندارد که نشان دهد اتحاد راهبردی دو کشور در آستانه فروپاشی قرار گرفته است.

این تحلیلگر با اشاره به اینکه ترکیه و جمهوری آذربایجان سال‌ها روابط خود را با شعار «یک ملت، دو دولت» توصیف کرده‌اند، تأکید می‌کند که پیوندهای زبانی، قومی و فرهنگی، هرچند دو کشور را به یکدیگر نزدیک کرده‌اند، اما نمی‌توانند اختلاف منافع ملی و سیاست خارجی آنها را از میان ببرند.

ریشه‌های اختلاف ترکیه و جمهوری آذربایجان

لیندسی با اشاره به موقعیت جغرافیایی جمهوری آذربایجان توضیح می‌دهد که این کشور با جمعیتی اندکی بیش از 10 میلیون نفر، در ساحل غربی دریای کاسپین قرار دارد و از شمال با روسیه، از جنوب با ایران و از غرب و شمال‌غرب با ارمنستان و گرجستان هم‌مرز است. جمهوری خودمختار نخجوان نیز مرز کوتاهی با ترکیه دارد.

به گفته وی، ترک‌ها و آذربایجانی‌ها به زبان‌هایی بسیار نزدیک به یکدیگر صحبت می‌کنند و پیوندهای قومی و فرهنگی عمیقی دارند، اما تفاوت‌های مهمی نیز میان آنها وجود دارد. ترکیه مدرن پس از فروپاشی امپراتوری عثمانی شکل گرفت و سپس به عضویت ناتو درآمد، در حالی که جمهوری آذربایجان بخش عمده قرن بیستم را تحت حاکمیت شوروی گذراند.

تفاوت‌های مذهبی نیز در روابط دو کشور اهمیت دارند. بیشتر مردم ترکیه سنی‌مذهب هستند، اما اکثریت جمعیت جمهوری آذربایجان پیرو مذهب شیعه‌اند. این مسئله از یک سو پیوند مذهبی با ایران ایجاد می‌کند و از سوی دیگر، به دلیل حضور میلیون‌ها آذری‌تبار در آن سوی مرزهای ایران، پیچیدگی‌های بیشتری به همراه دارد.

به گفته این تحلیلگر، رهبران جمهوری آذربایجان بر جدایی بنیادین دین و دولت تأکید می‌کنند. در نتیجه، باکو با وجود نزدیکی فرهنگی و راهبردی به آنکارا، ناچار است روابطی پیچیده و گاه دشوار با ایران را نیز مدیریت کند.

چگونه اتحاد راهبردی آنکارا و باکو شکل گرفت؟

به گفته این استاد دانشگاه، روابط سیاسی مدرن ترکیه و جمهوری آذربایجان پس از استقلال این کشور در سال 1991 شکل گرفت؛ زمانی که ترکیه نخستین کشوری بود که استقلال جمهوری آذربایجان را به رسمیت شناخت.

پس از آن، با آغاز درگیری میان نیروهای جمهوری آذربایجان و ارمنستان بر سر منطقه قره‌باغ کوهستانی، روابط دو کشور عمیق‌تر شد. این منطقه که عمدتاً جمعیتی ارمنی داشت، از کنترل باکو خارج شده بود. ترکیه علاوه بر ارائه کمک‌های نظامی به جمهوری آذربایجان، مرز خود با ارمنستان را نیز بست.

در دهه‌های بعد، همکاری‌های دفاعی دو کشور گسترش یافت و آنها به شرکای مهم انرژی تبدیل شدند. خطوط لوله‌ای که از گرجستان عبور می‌کردند، منابع انرژی جمهوری آذربایجان در دریای کاسپین را به ترکیه و بازارهای بین‌المللی متصل کردند.

برای باکو، ترکیه هم از ادعاهای این کشور در برابر کنترل ارمنستان بر سرزمین‌های مورد اختلاف حمایت می‌کرد و هم وزنه‌ای در برابر همسایگان قدرتمندتر به شمار می‌رفت. در مقابل، آنکارا از منابع انرژی جمهوری آذربایجان، نفوذ منطقه‌ای و ارتباط با جهان گسترده‌تر ترک‌زبانان بهره‌مند می‌شد.

این همکاری البته بدون اختلاف نبود. برای نمونه، در سال 2009، باکو با ابتکار ترکیه برای عادی‌سازی روابط با ارمنستان مخالفت کرد. با این حال، این اختلاف مانع تداوم شراکت دو کشور نشد.

در اواخر سال 2020، با بازگشت جمهوری آذربایجان و ارمنستان به جنگ، عمق این همکاری بار دیگر آشکار شد. نیروهای جمهوری آذربایجان با برخورداری از حمایت نظامی گسترده ترکیه و اسراییل از جمله پهپادها، مناطقی را که نزدیک به 30 سال پیش از دست داده بودند، بازپس گرفتند.

سال بعد، «رجب طیب اردوغان» رییس‌جمهور ترکیه، و «الهام علی‌اف» رییس‌جمهور جمهوری آذربایجان، بیانیه شوشا را امضا کردند و روابط دو کشور رسماً به سطح اتحاد ارتقا یافت. جمهوری آذربایجان نیز در سال 2023 عملیات نظامی دیگری انجام داد و کنترل باقی‌مانده مناطق تحت کنترل ارامنه در قره‌باغ را به‌دست گرفت.

اختلاف بر سر حجاب؛ تقابل دو نگاه به سکولاریسم

لیندسی می‌گوید تنش‌های کنونی میان ترکیه و جمهوری آذربایجان عمدتاً حول دو مسئله شکل گرفته‌اند که نخستین آنها به مقررات پوشش در مدارس جمهوری آذربایجان مربوط می‌شود.

جمهوری آذربایجان از ماه سپتامبر مقررات جدیدی برای پوشش دانش‌آموزان وضع کرد که بر اساس آن، لباس‌هایی که ناسازگار با آموزش سکولار تشخیص داده شوند، ممنوع هستند.

اگرچه این مقررات صراحتاً به حجاب اسلامی اشاره نمی‌کنند اما دانش‌آموزان و معلمان به دلیل استفاده از روسری از حضور در مدارس منع شده‌اند. این اقدامات اعتراض‌هایی را به دنبال داشت و موضوع به‌سرعت در ترکیه نیز مورد توجه قرار گرفت.

حزب حاکم «عدالت و توسعه» ترکیه که ریشه در اسلام سیاسی دارد، به این مسئله واکنش نشان داد. یکی از مشاوران ارشد اردوغان و شماری از نمایندگان این حزب از محدودیت‌ها انتقاد کردند.

در مقابل، حزب حاکم «آذربایجان نوین» به‌شدت در برابر این انتقادها موضع گرفت و از سکولاریسم دفاع کرد. این حزب تأکید کرد که پیوندهای نزدیک ملی میان دو کشور به معنای آن نیست که دیگران بتوانند دیدگاه‌های ایدئولوژیک خود را بر جمهوری آذربایجان تحمیل کنند.

طبق ارزیابی لیندسی، اهمیت این اختلاف فراتر از موضوع پوشش دانش‌آموزان است. این مسئله برای اردوغان و حامیانش حساسیت ویژه‌ای دارد زیرا ترکیه برای چندین دهه استفاده از حجاب را در دانشگاه‌ها و نهادهای عمومی محدود کرده بود و لغو این محدودیت‌ها یکی از دستاوردهای مهم حزب عدالت و توسعه محسوب می‌شود.

از این منظر، اعمال محدودیت‌های مشابه در کشوری که ترکیه آن را برادر خود می‌داند، به موضوعی حساس در سیاست داخلی ترکیه تبدیل شده است.

اسراییل، اختلافی فراتر از مسائل داخلی

دومین محور اختلاف میان آنکارا و باکو به روابط آنها با اسراییل مربوط می‌شود؛ موضوعی که طی سال‌های گذشته بیش از پیش آشکار شده است.

لیندسی توضیح ‌داد که جمهوری آذربایجان طی حدود یک دهه گذشته روابط نزدیکی با اسراییل برقرار کرده است. این کشور به اسراییل نفت می‌فروشد و در مقابل، تسلیحاتی خریداری می‌کند که به تقویت نیروهای مسلح جمهوری آذربایجان کمک کرده‌اند و در بازپس‌گیری قره‌باغ نیز نقشی مهم داشته‌اند.

برای باکو، رابطه با اسراییل بخشی از منافع ملی است و یک شریک امنیتی دیگر در کنار ترکیه در اختیار این کشور قرار می‌دهد.

از همین رو، حزب حاکم جمهوری آذربایجان صراحتاً از روابط با اسراییل دفاع کرده و آن را انتخابی مستقل در سیاست خارجی و از حقوق حاکمیتی این کشور دانسته است.

در سوی مقابل، اردوغان به یکی از منتقدان سرسخت اقدامات اسراییل در غزه تبدیل شده و حمایت از فلسطینیان را در مرکز مواضع منطقه‌ای خود قرار داده است. هم‌زمان، ترکیه و اسراییل در سوریه نیز به رقبایی هرچه خصمانه‌تر تبدیل شده‌اند.

به گفته این تحلیلگر، برخی منتقدان ترکیه معتقدند ادامه همکاری جمهوری آذربایجان با اسراییل با ادعای همبستگی میان کشورهای مسلمان سازگار نیست و نوعی بی‌اعتنایی به ترکیه به شمار می‌رود.

با این حال، از نگاه باکو، روابط با اسراییل تصمیمی مستقل و مرتبط با امنیت ملی است و نباید تحت تأثیر اختلاف‌های سیاسی ترکیه با تل‌آویو قرار گیرد.

پرسش‌هایی که درباره حدود نفوذ به‌وجود آمده است

لیندسی با اشاره به دو اختلاف اصلی میان آنکارا و باکو، یعنی مسئله حجاب و روابط با اسراییل، می‌گوید این مسائل تفاوت‌های عمیق‌تری را در نگرش سیاسی و راهبردی دو کشور آشکار کرده‌اند و پرسش‌هایی درباره حدود نفوذ هر یک بر دیگری به وجود آورده‌اند.

جمهوری آذربایجان خواهان حفظ دوستی و حمایت ترکیه است، اما در عین حال می‌خواهد اختیار نظام سیاسی داخلی و روابط خارجی خود را در دست داشته باشد.

با وجود این، وی تأکید می‌کند که باید درباره ارزیابی احتمال فروپاشی اتحاد دو کشور محتاط بود. هرچند اختلاف‌ها جدی هستند، هیچ شواهدی وجود ندارد که نشان دهد این اتحاد در حال فروپاشی است یا یکی از دو کشور قصد دارد شراکت راهبردی خود را کنار بگذارد.

صریح‌ترین انتقادها و موضع‌گیری‌ها تاکنون از سوی مشاوران، نمایندگان پارلمان و بیانیه‌های احزاب حاکم مطرح شده‌اند و دو رییس‌جمهور عمدتاً از رویارویی علنی و مستقیم با یکدیگر پرهیز کرده‌اند.

نشانه‌هایی نیز وجود دارد که دو طرف در تلاش‌اند دامنه اختلاف‌ها را کنترل کنند. برای نمونه، «هاکان فیدان» وزیر خارجه ترکیه در 15 اکتبر با علی‌اف در باکو دیدار کرد. فیدان در جریان این سفر و در گفت‌وگو با خبرنگاران، از دو کشور خواست اختلاف‌های خود را از طریق گفت‌وگو حل کنند، نه از طریق تبلیغات و مجادلات در شبکه‌های اجتماعی.

همچنین خبرهایی منتشر شده که نشان می‌دهد اردوغان و علی‌اف مستقیماً با یکدیگر تماس تلفنی داشته‌اند. این تماس البته مشکلات زیربنایی را حل نمی‌کند، اما نشان می‌دهد کانال‌های دیپلماتیک میان دو کشور همچنان باز هستند.

چرا دو کشور به همکاری با یکدیگر ادامه خواهند داد؟

این تحلیلگر معتقد است دلایل اصلی همکاری میان ترکیه و جمهوری آذربایجان همچنان پابرجا هستند.

جمهوری آذربایجان همچنان از حمایت دفاعی ترکیه و دسترسی به مسیرهای صادراتی بهره می‌برد. در مقابل، ترکیه نیز به منابع انرژی جمهوری آذربایجان و موقعیت این کشور در منطقه قفقاز نیاز دارد.

از آنجا که هر دو کشور به دنبال گسترش ارتباطات و پیوندهای منطقه‌ای هستند، انگیزه‌های قدرتمندی برای مهار اختلاف‌ها و جلوگیری از تشدید تنش دارند.

لیندسی همچنین تأکید می‌کند که اختلاف بر سر اسراییل لزوماً به گسست قطعی در روابط منجر نخواهد شد. حتی ممکن است با تشدید تنش‌ها میان ترکیه و اسراییل، موقعیت جمهوری آذربایجان اهمیت بیشتری پیدا کند.

به‌عنوان نمونه، جمهوری آذربایجان در آوریل 2025 میزبان مذاکرات ترکیه و اسراییل بود که با هدف جلوگیری از درگیری‌های نظامی میان دو طرف در سوریه برگزار شد.

نشانه‌های واقعی فروپاشی اتحاد چه خواهد بود؟

لیندسی در جمع‌بندی ارزیابی خود می‌گوید آنچه اکنون میان ترکیه و جمهوری آذربایجان جریان دارد، بیش از آنکه نشانه آغاز فروپاشی اتحاد باشد، اختلاف بر سر شرایط و حدود یک شراکت نزدیک است.

به گفته وی، اگرچه موضع‌گیری‌های دو طرف جدی بوده‌اند، نشانه‌های واقعی خطر زمانی آشکار خواهند شد که تغییراتی در همکاری‌های دفاعی، ترتیبات انرژی یا هماهنگی دیپلماتیک دو کشور رخ دهد. تاکنون هیچ نشانه‌ای از چنین تحولاتی دیده نشده است.