به نقل از ایرنا، بانک مرکزی، چک رمزدار را به دلیل فقدان قابلیت استعلام، محدودیت مکانی و آسیب پذیری در برابر پولشویی و کلاهبرداری کنار گذاشته و چک تضمین شده را با مزیت هایی، چون استعلام از طریق شناسه صیادی، حذف محدودیت مکانی و اتصال به سامانه صیاد جایگزین آن کرده است.

نظام پرداخت ایران در آستانه یک تغییر ساختاری مهم قرار گرفته است؛ بر اساس تصمیم بانک مرکزی، صدور چک رمزدار از 7 مهرماه 1405 ممنوع و پذیرش (واگذاری) این چک ها در سامانه چکاوک نیز از اول دی ماه امسال متوقف می شود. این اقدام را باید در چارچوب یک راهبرد کلان تر فهمید: حذف کامل چک رمزدار از شبکه بانکی و جایگزینی آن با چک تضمین شده، اما یک سوال مهم مطرح می شود. چرا بانک مرکزی چک های رمزدار را از چرخه خدمات بانکی حذف کرده و چک تضمین شده را جایگزین آن کرده است؟

در نگاه اول بین نحوه ارائه خدمت در چک رمزدار و چک تضمین شده مشابهت های زیادی مشاهده می شود، اما چک تضمین شده نسبت به چک رمزدار دارای مزایای متعدد بوده و در مقابل، چک رمزدار دارای کاستی های زیادی است.

چک رمزدار ابزاری بود که به طور سنتی برای انتقال وجوه با مبالغ بالا در معاملات به کار می رفت، اما این ابزار در معماری خود دارای محدودیت های جدی بود. نخستین و مهمترین اشکال، فقدان قابلیت استعلام بود. دارنده چک رمزدار نمی توانست پیش از دریافت، از صحت و اصالت آن مطلع شود. این نقص اطلاعاتی، عدم تقارن اطلاعاتی میان طرفین معامله را تشدید می کرد و زمینه را برای سوءاستفاده فراهم می ساخت. علاوه بر این به دلیل اینکه مشخصات طرف صادرکننده به درستی ثبت و رصد نمی شد، برخی افراد سودجو از این ابزار برای کلاهبرداری، فرار مالیاتی و پولشویی استفاده می کردند.

محدودیت دیگر این ابزار، محدودیت مکانی و شعبه ای است. دریافت کننده چک رمزدار ناچار بود به شعبه همان بانک در همان استان مراجعه کند. این ویژگی، کارایی چک رمزدار را در اقتصاد مدرن که در آن جابه جایی وجوه میان استان ها و مناطق مختلف امری روزمره است، به شدت کاهش می داد. این امر سبب می شد که دریافت کننده چک رمزدار برای نقد کردن آن دچار دردسر و سردرگمی شود.

ضرورت های جایگزینی چک تضمین شده؟

چک تضمین شده به عنوان جایگزین اصلی چک رمزدار، چند مزیت ساختاری دارد. اولین مزیت چک تضمین شده، رفع محدودیت جغرافیایی است. چک تضمین شده فاقد محدودیت مراجعه به شعبه همان بانک و همان استان است و این ویژگی، استفاده از این ابزار را آسان تر کرده است.

دومین قابلیت چک تضمین شده، استعلام از طریق شناسه صیادی و ثبت این گونه چک ها است، این در حالیست که چک های رمزدار چنین قابلیتی نداشتند. دارنده چک تضمین شده می تواند با استفاده از شناسه صیادی 16 رقمی، پیش از دریافت چک، نسبت به استعلام آن اقدام کند. این امکان، عدم تقارن اطلاعاتی را کاهش می دهد و اعتماد در مبادلات را تقویت می کند.

سومین مزیت ویژه چک های تضمین شده، اتصال به سامانه صیاد است. چک تضمین شده از طریق سامانه صیاد (پیچک) ثبت صدور می شود و مشمول قانون جدید چک است. این شمول، پشتوانه قانونی و حقوقی قوی تری برای دارنده ایجاد می کند و امنیت چک را افزایش می دهد.

چهارمین مزیت عدم امکان سوءاستفاده برای فعالیت های مجرمانه و پولشویی است. چک رمزدار به دلیل عدم اتصال به سامانه های نظارتی، مستعد سوءاستفاده برای فعالیت های مجرمانه، فرار مالیاتی و کلاهبرداری بود. اتصال چک تضمین شده به سامانه صیاد، ردیابی و نظارت را ممکن می سازد و احتمال چنین اقداماتی را به طور معناداری کاهش می دهد.

چک تضمین شده علاوه بر اینکه از مزایای متعددی برخوردار است، همچون چک های رمزدار، نقدشونده، غیرقابل برگشت خوردن بوده و قابلیت انتقال نیز ندارد.

بانک مرکزی در طرح جایگزینی چک تضمین شده با چک رمزدار اعلام کرده است که در گام نخست، از 7 مهرماه 1405، صدور چک رمزدار ممنوع است و بانک ها مکلفند صرفاً چک تضمین شده صادر کنند.

در گام دوم، از ابتدای دی ماه امسال پذیرش (واگذاری) چک رمزدار ممنوع خواهد شد و چک رمزدار به طور کامل از چرخه خدمات شبکه بانکی خارج می شود. البته پس از این تاریخ، پرداخت چک رمزدار منحصراً با مراجعه ذی نفع به شعبه مقصد و تکمیل فرم های مربوطه انجام می شود.

طبق اعلام بانک مرکزی، پرداخت وجه چک تضمین شده بلافاصله و مطابق با روال پرداخت چک رمزدار اجرایی می شود تا امور مشتریان با وقفه یا اختلال مواجه نشود. همچنین، از آنجا که چک های تضمین شده از طریق سامانه صیاد ثبت صدور می شوند، واگذاری آنها در سامانه چکاوک باید به صورت سیستمی انجام شود و تعیین وضعیت چک نیز با اتکا به داده های ثبت شده انجام شود تا از عودت غیرموجه جلوگیری به عمل آید.

حذف چک رمزدار را نباید صرفاً یک تغییر فنی دانست؛ بلکه اقدامی در جهت ارتقای شفافیت، کاهش ریسک و هم راستایی نظام پرداخت با استانداردهای نظارتی مدرن است. چک تضمین شده با بهره گیری از زیرساخت صیاد، هم امنیت بیشتری برای دارنده فراهم می کند و هم امکان نظارت مؤثرتر برای نهادهای ناظر را ممکن می سازد.