به نقل از فرادید، آیا انسان های ماقبل تاریخ در غارها زندگی می کردند؟ پاسخ کوتاه این است که بله، برخی از انسان های ماقبل تاریخ واقعاً در غارها زندگی می کردند. اما پاسخ کامل بسیار پیچیده تر است. نئاندرتال ها و انسان های خردمند نه تنها از غارها برای سکونت، بلکه برای تهیه غذا، ساخت ابزار، خلق آثار هنری، دفن مردگان و احتمالاً برگزاری آیین های مذهبی استفاده می کردند.

اما در عین حال، آن ها در دشت ها، کنار رودخانه ها، در پناهگاه های سنگی و حتی در سرپناه هایی که از چوب، پوست حیوانات، علف و استخوان ساخته می شد نیز زندگی می کردند. بنابراین، غار تنها یکی از گزینه های آن ها برای سازگاری با محیط بود، نه محل دائمی زندگی.

چرا غارها مکان مناسبی برای زندگی بودند؟

برای گروه های شکارچی-گردآورنده که خانه های دائمی نداشتند، یک غار مناسب می توانست مزایای فراوانی داشته باشد. سقف سنگی از باران و برف محافظت می کرد، دیواره ها مانع وزش باد می شدند و فضای داخلی دمای نسبتاً ثابتی داشت. اگر دهانه غار رو به خورشید قرار می گرفت، نور طبیعی، تهویه مناسب و دید خوبی به دشت ها و مسیر حرکت حیوانات نیز فراهم می شد.

البته همه غارها برای سکونت مناسب نبودند. غارهای مرطوب، باریک یا آن هایی که در فصل بارندگی زیر آب می رفتند، انتخاب خوبی محسوب نمی شدند. در مقابل، غارهایی با دهانه وسیع، کف خشک و نور کافی، گاهی آن قدر ارزشمند بودند که نسل های مختلف طی صدها یا حتی هزاران سال بارها به آن ها بازمی گشتند.

در واقع، بیشتر فعالیت های روزمره در نزدیکی دهانه غار انجام می شد؛ جایی که افراد هم از سقف سنگی بهره می بردند و هم از نور خورشید و جریان هوا. به همین دلیل، باستان شناسان برای برخی از این مکان ها از اصطلاح پناهگاه سنگی استفاده می کنند؛ فضاهایی که بیشتر شبیه سایه بان های طبیعی بودند تا غارهای عمیق.

شواهد باستان شناسی چه می گویند؟

در برخی غارها، آثار سکونت انسان کاملاً آشکار است. اجاق های آتش، لایه های خاکستر، استخوان های حیوانات با آثار بریدگی، ابزارهای سنگی و بقایای ساخت ابزار نشان می دهند که این مکان ها بارها محل زندگی انسان بوده اند.

اما وجود بقایای انسانی در یک غار، الزاماً به معنای سکونت دائمی نیست. گاهی جانوران شکار خود را به غار می کشیدند، آب استخوان ها را جابه جا می کرد یا انسان ها تنها برای دفن مردگان، اجرای مراسم یا انجام فعالیتی کوتاه مدت وارد غار می شدند. بنابراین، پیدا شدن یک دندان یا استخوان انسان در یک غار، به تنهایی ثابت نمی کند که خانواده ای سال ها در آنجا زندگی کرده است.

چرا غارها بیش از دیگر محل های زندگی شناخته شده اند؟

یکی از دلایل اصلی شهرت غارها، قابلیت فوق العاده آن ها در حفظ آثار باستانی است. سقف سنگی از بقایای استخوان، چوب، پوست، خاکستر و دیگر مواد آلی در برابر باد، باران و نور خورشید محافظت می کند. به همین دلیل، چیزهایی که در فضای باز طی هزاران سال از بین می روند، در غارها گاهی تقریباً دست نخورده باقی می مانند.

از سوی دیگر، غارها برای باستان شناسان بسیار آسان تر از محوطه های روباز شناسایی می شوند. یک غار مکان مشخص و محدودی است که می توان آن را نقشه برداری و کاوش کرد، اما اردوگاهی که هزاران سال پیش در دشتی باز برپا شده بود، ممکن است امروز زیر چندین متر رسوب دفن شده، توسط رودخانه شسته شده، زیر یک شهر مدرن قرار گرفته یا کاملاً فرسوده شده باشد.

همین موضوع باعث نوعی خطای آماری شده است. اگر گروهی زمستان را در غار گذرانده باشد و گروه دیگری در کنار دریاچه ای چادرهایی از پوست حیوانات برپا کرده باشد، احتمال باقی ماندن آثار گروه اول بسیار بیشتر است. هزاران سال بعد، شاید تنها شواهد مربوط به غارنشینان باقی مانده باشد و چنین تصور شود که همه انسان های آن دوران در غار زندگی می کرده اند.

انسان های نخستین در فضای باز نیز زندگی می کردند

با وجود این، کاوش های باستان شناسی نشان داده اند که انسان های پیشاتاریخ وابسته به غارها نبودند. برای نمونه، در محوطه عین قاشیش در شمال فلسطین، بقایای نئاندرتال ها، استخوان حیوانات و ابزارهای سنگی در فضای باز و کنار رودخانه کشف شده است. بررسی ها نشان می دهد این مکان بین حدود 70 تا 60 هزار سال پیش بارها مورد استفاده قرار گرفته و بخشی از شبکه سکونت و جابه جایی نئاندرتال ها بوده است.

مطالعات دیگر نیز نشان داده اند که بسیاری از اردوگاه های روباز دارای اجاق، محل آماده سازی غذا و نشانه های اقامت های مکرر بوده اند. برخی مکان ها نیز تنها به شکار یا استخراج سنگ اختصاص داشته اند.

انسان ها خود نیز سرپناه می ساختند

انسان های پیشاتاریخ تنها به پناهگاه های طبیعی متکی نبودند، بلکه خود نیز انواع مختلفی از سرپناه را می ساختند. باستان شناسان بقایای گودال های محل ستون ها، حلقه های سنگی، اجاق ها و آثار دیگری یافته اند که نشان می دهد انسان ها کلبه هایی از چوب، شاخه، پوست حیوانات و دیگر مواد طبیعی می ساختند.

در برخی محوطه های دوره پارینه سنگی در اروپای مرکزی و شرقی نیز خانه هایی ساخته شده از چوب و استخوان ماموت کشف شده است. البته این موضوع به معنای آن نیست که همه انسان ها در خانه های استخوانی زندگی می کردند، بلکه نشان می دهد نوع مسکن بسته به آب وهوا، منابع در دسترس، اندازه گروه و مدت اقامت، تغییر می کرد.

زندگی در غار معمولاً در نزدیکی دهانه آن جریان داشت

برخلاف تصویر رایج فیلم ها، زندگی روزمره معمولاً در اعماق تاریک غارها انجام نمی شد. ورود به بخش های عمیق نیازمند مشعل یا چراغ، سوخت کافی و تحمل تاریکی مطلق بود. زمین ناهموار، تجمع دود ناشی از آتش، رطوبت و حضور حیواناتی مانند خرس های غارنشین یا کفتارها نیز مشکلات دیگری ایجاد می کرد.

به همین دلیل، بیشتر آثار زندگی انسان در نزدیکی دهانه غارها یافت شده اند؛ جایی که نور، هوای تازه و فضای قابل استفاده بیشتر بود. از این نظر، غار بیش از آنکه شبیه خانه ای زیرزمینی باشد، به ایوانی طبیعی شباهت داشت که مرز میان فضای باز و دنیای زیرزمین را تشکیل می داد.

همچنین، سکونت در غارها اغلب دائمی نبود. شکارچیان و گردآورندگان غذا همواره در جست وجوی حیوانات، گیاهان، منابع سنگ و آب در حرکت بودند. آن ها ممکن بود چند هفته یا چند ماه در یک غار بمانند، سپس آن را ترک کنند و فصل بعد دوباره بازگردند. گاهی نیز قرن ها بعد، گروهی کاملاً متفاوت همان غار را دوباره اشغال می کرد.

غارهای عمیق همیشه محل زندگی نبودند

با وجود آنکه انسان های پیشاتاریخ به اعماق برخی غارها نیز وارد می شدند، هدف آن ها همیشه سکونت نبود. در غار برونیکل در جنوب غربی فرانسه، نئاندرتال ها حدود 176 هزار سال پیش استالاگمیت ها را شکسته و آن ها را به شکل حلقه های بزرگ در فاصله 336 متری از دهانه غار چیده بودند. آثار آتش نیز در این محل دیده شده است. اما هیچ نشانه ای وجود ندارد که این بخش عمیق غار محل زندگی روزمره بوده باشد.

نمونه مشهور دیگر، غار شووه در فرانسه است که بیش از 435 نقش جانوری در آن شناسایی شده است. قدیمی ترین این نقاشی ها حدود 36 هزار و 500 سال قدمت دارند. این بخش های عمیق بیشتر محل خلق آثار هنری و فعالیت های نمادین بوده اند تا محل سکونت.

چنین شواهدی نشان می دهد غارها برای انسان های باستان تنها پناهگاه نبودند، بلکه کارکردهای فرهنگی، آیینی و اجتماعی نیز داشتند؛ هرچند ماهیت دقیق بسیاری از این فعالیت ها هنوز ناشناخته است.

چرا تصویر غارنشین این قدر ماندگار شده است؟

بخش مهمی از این تصور به تاریخ علم باستان شناسی بازمی گردد. نخستین فسیل های مهم انسان های باستانی که در قرن نوزدهم شناخته شدند، عمدتاً از غارها به دست آمدند. نمونه شاخص نئاندرتال در سال 1856 در دره نئاندر آلمان کشف شد و بعدها یافته های مهم دیگری نیز در غارهایی مانند کرومانیون، لاشاپل اوسن و شانیدر به دست آمدند.

از سوی دیگر، غارها برای موزه ها، نقاشان و فیلم سازان پس زمینه ای بسیار جذاب فراهم می کردند، زیرا دیوارهای سنگی هزاران سال دوام می آورند، اما کلبه های چوبی یا چادرهای پوست حیوانات مدت ها پیش از بین رفته اند. به همین دلیل، غار به تدریج به نماد تصویری دوران پیشاتاریخ تبدیل شد.

واقعیت بسیار پیچیده تر از یک کلیشه است

امروزه باستان شناسان معتقدند عنوان غارنشین تصویر دقیقی از زندگی انسان های پیشاتاریخ ارائه نمی دهد. این انسان ها میلیون ها سال در زیست بوم های بسیار متنوع، از دشت ها و جنگل ها گرفته تا سواحل، رودخانه ها و بیابان ها زندگی کردند و بسته به شرایط محیطی، از هر نوع سرپناهی که در اختیار داشتند استفاده می کردند.

بنابراین، پاسخ درست این است که انسان های پیشاتاریخ گاهی در غارها زندگی می کردند و برخی غارها برای نسل های پیاپی اهمیت فراوانی داشتند. اما آن ها به همان اندازه در فضای باز نیز اردو می زدند، سرپناه می ساختند و پیوسته در چشم اندازهای گوناگون جابه جا می شدند. غار تنها یکی از فصل های زندگی آن ها بود، نه تمام داستان.