به نقل از خبرآنلاین، الهه جعفرزاده: یکی از زیباترین و در عین حال بنیادین ترین ویژگی های کودکی آن است که کودک هنوز به طور کامل شناخته نشده است؛ نه برای دیگران و نه حتی برای خودش. کودکی، دوران جست وجو، تجربه، آزمون، اشتباه، بازگشت و کشف است. انسان در سال های نخست زندگی بارها تغییر می کند، علایقش دگرگون می شود، باورهایش شکل می گیرد و شخصیتش به تدریج ساخته می شود. هیچ کس نمی تواند با قطعیت بگوید کودکی ده ساله در بیست سالگی چه انسانی خواهد بود. همین ناشناخته بودن، بخشی از آزادی و کرامت انسانی کودک است. اما جهان دیجیتال، آرام آرام این ویژگی بنیادین را به چالش کشیده است.

بنا به گفته محمدمهدی سیدناصری، حقوقدان و پژوهشگر حقوق بین الملل کودکان: در گذشته، کودکان فرصت داشتند بدون نظارت دائمی رشد کنند. بسیاری از تجربه های آنان در حافظه محدود خانواده، مدرسه یا دوستان باقی می ماند و با گذشت زمان فراموش می شد. اما در محیط دیجیتال، هر رفتار، هر انتخاب، هر جست وجو و هر تعامل به داده ای تبدیل می شود که قابلیت ثبت، تحلیل و پیش بینی دارد. کودک دیگر فقط زندگی نمی کند؛ او دائماً مشاهده، اندازه گیری و طبقه بندی می شود.

این تحول، پرسش عمیقی را در برابر حقوق کودک قرار داده است: آیا کودکان حق دارند برای سامانه های هوشمند ناشناخته باقی بمانند؟

دکتر محمدمهدی سیدناصری، حقوقدان، مدرس دانشگاه و پژوهشگر حقوق بین الملل کودکان، در گفت وگو با خبرآنلاین به این پرسش پاسخ می دهد.

وقتی الگوریتم ها کودک را تعریف می کنند

سیدناصری با بیان اینکه در نگاه نخست، شناخت بیشتر کودکان از طریق فناوری می تواند به معنای ارائه خدمات بهتر به آنان باشد، می گوید: مسئله دقیقاً از همین نقطه آغاز می شود. زمانی که سامانه های دیجیتال به طور مداوم رفتار کودکان را رصد می کنند، به تدریج تصویری از شخصیت آنان می سازند؛ تصویری که ممکن است سال ها پیش از آنکه خود کودک هویتش را بشناسد، او را تعریف کند.

او ادامه می دهد: این وضعیت از منظر حقوق کودک بسیار حساس است. کودک موجودی در حال رشد است. شخصیت او هنوز کامل نشده و بخش مهمی از فرآیند رشد انسانی در امکان تغییر نهفته است. اگر سامانه های هوشمند کودکان را بر اساس الگوهای رفتاری گذشته طبقه بندی کنند، خطر آن وجود دارد که فرصت طبیعی کشف خویشتن محدود شود. کودکی که بارها به عنوان فردی با علایق مشخص شناخته می شود، ممکن است ناخواسته در همان چارچوب باقی بماند.

آزادی هویتی؛ حق کودکان برای تغییر

این پژوهشگر حقوق کودک یکی از مهم ترین ابعاد این مسئله را آزادی هویتی می داند و توضیح می دهد: آزادی هویتی یعنی انسان بتواند در طول زندگی خود تغییر کند، خود را بازتعریف نماید و مسیرهای تازه ای را تجربه کند. این آزادی برای کودکان اهمیت دوچندان دارد، زیرا کودکی اساساً دوره شکل گیری هویت است.

به گفته او، اگر سامانه های دیجیتال پیش از شکل گیری کامل شخصیت، برچسب هایی دائمی بر کودکان بزنند، بخشی از این آزادی از بین خواهد رفت.

سیدناصری با اشاره به ابعاد روان شناختی موضوع نیز می گوید: کودک برای رشد سالم نیاز دارد امکان تجربه نقش های مختلف را داشته باشد. او باید بتواند علایق گوناگون را بیازماید، مسیرهای متفاوت را تجربه کند و حتی گاهی اشتباه کند. اما محیطی که دائماً رفتار او را تحلیل و پیش بینی می کند، ممکن است به تدریج فضای تجربه آزاد را محدود سازد.

حقی نوظهور به نام حق بر ناشناخته ماندن

این حقوقدان معتقد است یکی از خطرات مهم عصر هوش مصنوعی زمانی پدیدار می شود که پیش بینی های فناورانه جایگزین امکان های انسانی شوند.

او در این باره توضیح می دهد: اگر سامانه ها بر اساس داده های گذشته پیش بینی کنند که یک کودک چه خواهد شد، چه چیزی را دوست خواهد داشت یا چه توانایی هایی خواهد داشت، احتمال دارد فرصت های جدیدی که می توانست مسیر زندگی او را تغییر دهد، نادیده گرفته شود.

به باور او، یکی از حقوق نوظهور کودکان در عصر دیجیتال می تواند "حق بر ناشناخته ماندن" باشد؛ حقی که بر اساس آن، هیچ سامانه ای نباید چنان کودک را تحلیل و طبقه بندی کند که امکان رشد آزادانه و غیرقابل پیش بینی او محدود شود.

سیدناصری تأکید می کند: کودک باید حق داشته باشد دیگران را غافلگیر کند، تغییر کند و چیزی متفاوت از پیش بینی ها باشد.

آیا کودک حق دارد دیده نشود؟/ دیده نشدن ؛ مطالبه ای تازه برای نسل دیجیتال

این پژوهشگر حقوق بین الملل کودکان در ادامه بحث را به یکی دیگر از چالش های اساسی عصر دیجیتال پیوند می زند و می گوید: در طول تاریخ بشر، کودکی همواره با قلمروهایی از خلوت، سکوت و ناشناختگی همراه بوده است. کودکان بازی می کردند، رشد می کردند، اشتباه می کردند و بسیاری از لحظات زندگی آنان فقط در حافظه خانواده یا دوستان نزدیک باقی می ماند. اما جهان دیجیتال این وضعیت را دگرگون کرده است.

او می افزاید: امروزه میلیون ها کودک پیش از آنکه حتی بتوانند سخن بگویند، وارد فضای عمومی دیجیتال می شوند. تصاویر آنان منتشر می شود، ویدئوهایشان بازنشر می گردد و جزییات زندگی شان به بخشی از محتوای روزمره فضای مجازی تبدیل می شود.

پرسش بنیادین اینجاست که آیا کودک حق دارد دیده نشود؟

سیدناصری در پاسخ می گوید: مسئله فقط انتشار چند تصویر یا ویدئو نیست؛ بلکه سخن از تغییر ماهیت کودکی است. کودک امروز در جهانی رشد می کند که حضور عمومی به یک وضعیت دائمی تبدیل شده است. او نه تنها مصرف کننده محتوا، بلکه موضوع محتوا نیز هست.

ردپای دیجیتالی که کودک انتخابش نکرده است

سیدناصری با اشاره به نقش بزرگسالان در شکل گیری هویت دیجیتال کودکان می گوید: در بسیاری از موارد، کودکان هیچ نقشی در تصمیم گیری درباره حضور دیجیتالی خود ندارند. والدین، بستگان، مدارس و حتی شرکت های تجاری درباره انتشار اطلاعات آنان تصمیم می گیرند.

او ادامه می دهد: در نتیجه، کودکی که هنوز مفهوم رضایت آگاهانه را درک نکرده است، صاحب ردپایی دیجیتالی می شود که ممکن است تا پایان عمر همراه او باقی بماند.

حق بر سکوت دیجیتالی ؛ ضرورتی برای نسل آینده

این حقوقدان در ادامه از مفهومی سخن می گوید که آن را حق بر سکوت دیجیتالی می نامد. به گفته او، این حق به معنای آن است که کودک بتواند بخشی از زندگی خود را خارج از چرخه دائمی دیده شدن، ثبت شدن و انتشار عمومی تجربه کند. همان گونه که کودکان به استراحت جسمی نیاز دارند، به خلوت هویتی نیز نیازمندند.

سیدناصری معتقد است یکی از پیامدهای مهم فقدان سکوت دیجیتالی، از بین رفتن مرز میان زندگی خصوصی و زندگی عمومی است: کودکانی که از نخستین سال های زندگی دائماً در معرض نمایش قرار دارند، ممکن است به تدریج احساس کنند هر لحظه زندگی آنان باید ثبت و به اشتراک گذاشته شود. این وضعیت می تواند بر شکل گیری استقلال شخصی و امنیت روانی آنان اثر بگذارد.

او از منظر روان شناسی رشد نیز بر اهمیت این موضوع تأکید می کند و می گوید: کودک برای ساختن هویت مستقل نیازمند فضاهایی امن و غیرنمایشی است. او باید فرصت داشته باشد بدون نگرانی از قضاوت عمومی، تجربه کند، اشتباه کند و رشد یابد. اما هنگامی که همه چیز قابلیت انتشار پیدا می کند، این فضای امن کوچک تر و کوچک تر می شود.

آیا کودکان برای حضور دائمی در فضای عمومی آفریده شده اند؟

سیدناصری در پایان با تأکید بر پیوند این موضوع با کرامت انسانی کودکان می گوید: کرامت فقط به معنای حمایت در برابر آسیب نیست؛ بلکه به معنای احترام به حق انتخاب و کنترل بر زندگی شخصی نیز هست. کودکان نباید صرفاً به سوژه های دائمی تولید محتوا تبدیل شوند.

او معتقد است: شاید در آینده نزدیک، همان گونه که حق آموزش و حق سلامت به عنوان حقوق بنیادین کودکان شناخته می شود، حق بر سکوت دیجیتالی نیز جایگاه ویژه ای پیدا کند. زیرا کودکی فقط حق دیده شدن ندارد؛ گاهی حق دارد دیده نشود، ثبت نشود و در آرامش رشد کند.

این پژوهشگر حقوق بین الملل کودکان در پایان می گوید: جهان امروز بیش از هر زمان دیگری باید به این پرسش بیندیشد که آیا کودکان برای حضور دائمی در فضای عمومی آفریده شده اند یا همچنان نیاز دارند بخشی از زندگی خود را در سکوت، خلوت و آزادی تجربه کنند. اگر پاسخ دوم درست باشد، سکوت دیجیتالی دیگر یک امتیاز نیست؛ بلکه حقی بنیادین برای نسل آینده است.