پدرام پاک آیین

جمعه گذشته راهی اصفهان شدم؛ اما این بار، اصفهان، آن هستی و مستی همیشگی را نداشت. مسجد و بازار، کاخ و میدان، هر یک راوی غربتی جانکاه بودند. کاشی های فیروزه ای زخم برداشته و عطر جادویی هل و زعفران از کوچه باغ هایش رخت بربسته بود.

بغضی سنگین گلویم را می فشرد؛ زیرا اصفهان را رنجور و مجروح می یافتم. گنجینه بی بدیل فرهنگ، هنر، حکمت و تاریخ، در سکوتی تلخ فرو رفته بود؛ شهری که هویت ایرانیِ مسلمان را در متن زندگی روزمره مجسم می کرد؛ شهری که با خشت و آینه، کاشی و کلمه، میدان و مناره، بازار و باغ، حافظه تاریخی ایران را بازمی آفرید؛ شهری که هر کوچه اش فصلی از کتاب ایران و هر ستون و ایوانش سطری از دفتر تمدن این سرزمین بود، اینک خود سر در گریبان غربت داشت.

آنچه در جنگ رمضان بر اصفهان رفت، صرفاً یک عملیات نظامی نبود. ده ها تن بمب و موشک بر شهری فرود آمد که با بیش از بیست ودو هزار اثر ملی، پس از مکه، از بزرگ ترین کانون های تمدنی جهان اسلام و از مهم ترین مراکز فرهنگ و هنر آسیا به شمار می رود.

در این حملات، حتی ساختمان استانداری اصفهان نیز ویران شد؛ تنها استانداری کشور که هدف حمله ای گسترده و مستقیم قرار می گرفت.

حجم خسارت های واردشده، از نظر مالی، حتی بیش از تهران برآورد می شد و این واقعیت، حقیقتی انکارناپذیر را آشکار می کرد: جنگ تحمیلی رمضان، تنها جنگی علیه خاک و تمامیت ارضی ایران نبود؛ بلکه نبردی علیه هویت، حافظه و معنای ایران به شمار می رفت. حمله آمریکا به اصفهان، شبیخونی به ریشه های هویت ملی و حافظه تاریخی ایرانیان بود؛ شبیخونی که وسعت ویرانگری آن را به دشواری می توان با یورش مغول و تاتار یا حتی تجاوز رژیم بعث عراق مقایسه کرد.

اصفهان، پس از ظهور اسلام و با برآمدن دولت صفوی، به جایگاهی رفیع دست یافت که هنوز بر فراز قله های تاریخ ایران می درخشد. صفویان، پس از قرن ها آشفتگی و پراکندگی، ایران را بار دیگر بر مدار وحدت، اقتدار و استقلال نشاندند و عصر صفوی را به روزگار نوزایی ایران بدل کردند؛ عصری که در آن دولت ملی احیا شد، استقلال سیاسی استقرار یافت و تشیع به یکی از ارکان هویت تاریخی ایران تبدیل شد.

از این منظر، حمله به دولتخانه صفوی در اصفهان را نباید صرفاً تعرض به مجموعه ای تاریخی دانست؛ این حمله، کنشی نمادین علیه نقطه ای از تاریخ ایران بود که ایرانیان از آن بار دیگر قد برافراشتند و به وحدت، اقتدار و استقلال دست یافتند. گویی دشمنان به درستی دریافته بودند که اصفهان، شهر حکمت، گفت وگو و سنت دیرپای تمدنی ایران، با قرائت عقلانی از اسلام، یکی از مهم ترین موانع در برابر خشونت، افراط گرایی و جمود تکفیری در منطقه جنوب غرب آسیاست.

در چنین شرایطی، شایسته است دولت چهاردهم، اصفهان را نه صرفاً در قامت یک شهر، بلکه به مثابه گنجخانه هویت تاریخی ایران و اسلام و یکی از بنیادی ترین کانون های فرهنگ، پیشرفت، معنویت و همبستگی ملی بنگرد. با چنین نگاهی، بازسازی اصفهان تنها به مرمت چند بنای تاریخی آسیب دیده محدود نمی شود؛ بلکه به احیای حافظه تاریخی یک ملت و سرمایه گذاری برای پاسداری از هویت ملی، انسجام اجتماعی و ارتقای سرمایه تمدنی ایران می انجامد. هر آجری که بر جای خود می نشیند، تنها بخشی از یک بنا را بازنمی سازد؛ بلکه پاره ای از حافظه و هویت ایران را استوار می کند.