بیژن همدرسی در اعتماد نوشت: این دوره از جنگ ایران و امریکا تا کجا پیش خواهد رفت؟ آیا منطقه در آستانه یک جنگ فراگیر قرار دارد یا آنچه امروز شاهد آن هستیم، بخشی از یک نبرد کنترل شده و فرسایشی است؟ پاسخ به این پرسش، تنها با شمارش موشک ها، پهپادها یا ارزیابی توان نظامی دوطرف ممکن نیست.

جنگ امروز، دیگر تنها در آسمان، دریا یا مرزها جریان ندارد؛ هم زمان در رسانه ها، شبکه های اجتماعی، اتاق های فکر، بازارهای مالی و ذهن میلیون ها انسان نیز در حال وقوع است. به همین دلیل، برای درک آنچه امروز میان ایران و امریکا جریان دارد، باید از نگاه صرفا نظامی فاصله گرفت و به مفهوم جنگ ترکیبی توجه کرد.

نخستین تفاوت این دوره از درگیری با دوره های گذشته، تغییر جغرافیای عملیات است. برخلاف تصور بسیاری، دامنه اصلی حملات بیش از آنکه متوجه تهران باشد، در جنوب کشور، سواحل خلیج فارس، آبراه های راهبردی و زیرساخت های مرتبط با حوزه انرژی متمرکز شده است. این تغییر می تواند نشان دهنده آن باشد که اهداف عملیاتی، بیش از آنکه بر مراکز پرجمعیت متمرکز باشند، بر نقاطی قرار گرفته اند که از منظر نظامی، اقتصادی و لجستیکی اهمیت بیشتری دارند.

ازسوی دیگر، گسترش حملات به پایتخت، می تواند هزینه های سیاسی، انسانی و بین المللی بسیار بیشتری برای هر طرف ایجاد کند و دامنه بحران را از سطح کنترل خارج سازد. همزمان، نحوه روایت این جنگ نیز نسبت به گذشته تغییر کرده است. اگر در مقاطع پیشین، نام اسراییل تقریبا در همه تحلیل ها و گزارش ها در کنار امریکا دیده می شد، اکنون ایالات متحده بیش از گذشته مسوولیت عملیات نظامی را مستقیما برعهده گرفته و تلاش می کند تصویر یک بازیگر مستقل را از خود ارایه دهد.

این موضوع می تواند دلایل مختلفی داشته باشد؛ از مدیریت پیام سیاسی گرفته تا تلاش برای کاهش حساسیت برخی کشورهای منطقه یا جلوگیری از گسترش دامنه درگیری. البته این یک تحلیل است و به معنای قطع همکاری های اطلاعاتی یا امنیتی میان امریکا و اسراییل نیست. اما شاید مهم ترین تفاوت این جنگ با جنگ های کلاسیک، جبهه ای باشد که صدای انفجار در آن شنیده نمی شود؛ جنگ روایت ها.

در این نبرد، هدف تنها تخریب یک پایگاه نظامی یا انهدام یک سامانه دفاعی نیست؛ بلکه تلاش می شود افکار عمومی، روحیه جامعه، اعتماد مردم و حتی قدرت تحلیل مخاطبان تحت تأثیر قرار گیرد. هر خبر، هر تصویر، هر ویدیو و هر تحلیل می تواند بخشی از یک عملیات روانی باشد؛ عملیاتی که گاه تاثیر آن از یک حمله نظامی نیز بیشتر است.

در این میان، رسانه ها، شبکه های اجتماعی و شمار قابل توجهی از فعالان و چهره های فارسی زبان به یکی از مهم ترین میدان های این جنگ تبدیل شده اند. برخی آن ها آشکارا از سیاست های یک طرف حمایت می کنند، برخی خود را رسانه مستقل معرفی می کنند و برخی نیز تنها بازنشرکننده اخبار و تحلیل های دیگران هستند. در چنین فضایی، مخاطب ایرانی هر روز با روایت هایی مواجه می شود که گاه کاملا متناقض اند و هر یک می کوشند برداشت او را از واقعیت تغییر دهند.

بی تردید، همه دولت ها و بازیگران درگیر در یک جنگ تلاش می کنند روایت مطلوب خود را بر افکار عمومی مسلط کنند و این موضوع منحصر به یک کشور نیست. با این حال، نمی توان انکار کرد که در سال های اخیر، جنگ شناختی و عملیات رسانه ای به یکی از ارکان اصلی منازعات بین المللی تبدیل شده است؛ جایی که تاثیرگذاری بر ذهن انسان ها، گاه ارزشی هم سنگ یا حتی فراتر از موفقیت در میدان نبرد پیدا می کند.

شاید به همین دلیل باشد که سرنوشت این جنگ، تنها در جنوب ایران، خلیج فارس یا اتاق های فرماندهی نظامی تعیین نخواهد شد، بلکه در ذهن میلیون ها فارسی زبان نیز رقم خواهد خورد. هر کاربری که بدون بررسی، خبری را منتشر می کند، هر رسانه ای که آگاهانه یا ناآگاهانه روایتی را برجسته می سازد و هر تحلیلگری که احساسات را جایگزین واقعیت می کند، بخشی از این میدان پیچیده و چندلایه است. از همین رو، اگر بخواهیم به پرسش آغاز این مقاله بازگردیم که این جنگ تا کجا پیش خواهد رفت؟ شاید پاسخ آن تنها در تعداد موشک ها یا حجم حملات نباشد. آینده این رویارویی به تصمیمات سیاسی، خطوط قرمز دو طرف، توان مدیریت بحران و همچنین موفقیت هر یک در تسلط بر افکار عمومی بستگی دارد. جنگ امروز، بیش از هر زمان دیگری، جنگ اراده ها، ادراک ها و روایت هاست؛ جنگی که ممکن است پیش از آنکه در میدان نبرد پایان یابد، در ذهن ملت ها برنده و بازنده خود را مشخص کند.