کامران کرمی در دنیای اقتصاد نوشت: اعلام محاصره دریایی عربستان از سوی انصارالله یمن را نمی توان صرفا در چارچوب اقدامی تلافی جویانه در پاسخ به حملات اخیر سعودی به صنعا تحلیل کرد. این تحول، در سطحی عمیق تر، نشانه فعال شدن دوباره یکی از مهم ترین گسل های امنیتی جنوب شبه جزیره عربستان است؛ گسلی که طی سال های گذشته، اگرچه از سطح جنگ تمام عیار به وضعیت نه جنگ، نه صلح منتقل شده بود، اما هیچ گاه از میان نرفت.

اکنون، در شرایطی که جنگ ایران و آمریکا تنگه هرمز را به کانون بحران انرژی و امنیت دریایی تبدیل کرده است، باب المندب نیز در حال تبدیل شدن به یک اهرم فشار ژئوپلیتیک است؛ اهرمی که ظرفیت آن را دارد تا منازعه یمن را از یک جغرافیای محلی و منطقه ای مجددا به بخشی از یک معماری گسترده تر برای فشار جهانی تبدیل کند.

فارن پالیسی در تحلیل اخیر خود با اشاره به اعلام محاصره دریایی عربستان از سوی جنبش حوثی ها، این تحول را نقطه فشار تازه ای بر بازارهای جهانی انرژی ارزیابی کرده است؛ بازاری که پیش تر به دلیل اختلال در تردد کشتی ها در تنگه هرمز تحت فشار قرار گرفته است.

اهمیت تحلیل فارن پالیسی در این است که تهدید باب المندب را نه یک بحران مستقل، بلکه در امتداد بحران هرمز می بیند. به این معنا، اگر هرمز در شرق شبه جزیره عربستان به گلوگاه فشار بر صادرات انرژی تبدیل شده باشد، باب المندب می تواند در غرب شبه جزیره به حلقه دوم همین زنجیره تبدیل شود.

در واقع، مساله اصلی نه صرفا بسته شدن باب المندب، بلکه ایجاد نااطمینانی پایدار در این آبراه است. تجربه حملات یمنی ها به کشتیرانی در دریای سرخ طی سال های گذشته نشان داد که بازیگران غیردولتی برای اثرگذاری بر تجارت جهانی لزوما به توانایی بستن فیزیکی یک آبراه نیاز ندارند. کافی است سطح ریسک حمل ونقل دریایی، بیمه و امنیت کشتی ها به اندازه ای افزایش یابد که شرکت های کشتیرانی مسیر خود را تغییر دهند.

تحولات اخیر نیز از همین منطق پیروی می کند. رویترز گزارش داده است که پس از هشدار حوثی ها، دو نفتکش حامل نفت خام عربستان مسیر خود را تغییر داده اند و یک نفتکش دیگر نیز از ادامه حرکت به سوی بندر ینبع منصرف شده است. بنابراین، محاصره پیش از آنکه به معنای حقوقی و نظامی آن تحقق پیدا کند، در حال تبدیل شدن به یک واقعیت اقتصادی و رفتاری است.

برای فهم این تحول باید به زمینه درگیری در یمن بازگشت. تحولات یک دهه گذشته در یمن نشان داد که نه مداخله نظامی توانست انصارالله را از معادله قدرت حذف کند و نه روندهای دیپلماتیک توانستند به یک توافق سیاسی جامع منجر شوند. نتیجه، شکل گیری نوعی وضعیت خاکستری بود که در آن جنگ به پایان نرسید، اما شکل آن تغییر کرد.

در این وضعیت، عربستان به تدریج از راهبرد مداخله مستقیم فاصله گرفت و تلاش کرد از طریق مذاکره و مدیریت تنش، هزینه های امنیتی و اقتصادی پرونده یمن را کاهش دهد. در مقابل، انصارالله توانست کنترل خود بر صنعا و بخش عمده ای از شمال و غرب یمن را تثبیت کند و از یک بازیگر محلی به یک بازیگر شبه دولتی با ظرفیت اثرگذاری منطقه ای تبدیل شود. از این منظر، در بحران یمن با نوعی منازعه چندسطحی مواجهیم که در آن پویایی های داخلی، رقابت ایران و عربستان و امنیت خطوط ارتباطی دریایی به یکدیگر پیوند خورده اند.

رصد تحلیل های اخیر نیز نشان می دهد که روند صلح در یمن در وضعیت شکننده ای قرار دارد و تنش های نظامی و سیاسی بار دیگر افزایش یافته است. در همین چارچوب الجزیره تاکید کرده که تحولات جدید در یمن را نمی توان از بحران گسترده تر منطقه جدا کرد و باب المندب به یکی از مهم ترین اهرم های بالقوه انصارالله در شرایط جدید تبدیل شده است.

از این منظر، اعلام محاصره دریایی را می توان نوعی بازدارندگی نامتقارن دانست. انصارالله در برابر برتری نظامی عربستان و ائتلاف های منطقه ای و فرامنطقه ای، از جغرافیای یمن و موقعیت خود در ساحل دریای سرخ به عنوان یک مزیت استراتژیک استفاده می کند. منطق این بازدارندگی ساده است: اگر فشار نظامی و اقتصادی بر مناطق تحت کنترل حوثی ها افزایش یابد، هزینه آن می تواند از طریق تهدید امنیت تجارت و انرژی به رقیب منتقل شود.

در چنین چارچوبی، محاصره بیش از آنکه یک عملیات کلاسیک دریایی باشد، یک پیام راهبردی است: انصارالله می خواهد نشان دهد که امنیت عربستان را نمی توان صرفا در مرزهای زمینی این کشور تعریف کرد. این گروه با انتقال فشار از جبهه زمینی به حوزه دریایی، تلاش می کند آسیب پذیری های ساختاری اقتصاد عربستان را هدف قرار دهد؛ اقتصادی که بخش مهمی از قدرت آن به صادرات انرژی و امنیت مسیرهای دریایی وابسته است.

در اینجا پرسش مهم تری مطرح می شود: آیا اقدام انصارالله را باید بخشی از راهبرد منطقه ای ایران دانست یا تصمیمی مستقل از سوی این گروه؟ پاسخ، به نظر می رسد، در میانه این دوگانه قرار دارد. ساختار تصمیم گیری جنبش انصارالله نشان می دهد که این گروه را نمی توان صرفا یک نیروی نیابتی با تصمیم گیری کاملا تابع تهران تلقی کرد. انصارالله منافع، محاسبات داخلی و اهداف سیاسی خاص خود را دارد و در بسیاری از موارد، از پیوند با ایران برای ارتقای جایگاه منطقه ای و داخلی خود استفاده می کند. این تمایز برای فهم بحران کنونی اهمیت زیادی دارد. اگر حوثی ها صرفا مجری دستور تهران بودند، می توانستیم اقدام اخیر را مستقیما بخشی از راهبرد ایران در جنگ با آمریکا تلقی کنیم. اما واقعیت پیچیده تر است.

انصارالله همزمان سه هدف را دنبال می کند: حمایت از متحد راهبردی خود، افزایش هزینه های منطقه ای جنگ و تقویت جایگاه خود در معادلات داخلی یمن. از این منظر، محاصره دریایی عربستان را می توان نوعی هم پوشانی منافع ایران و انصارالله و نه لزوما یک رابطه فرماندهی و کنترل مستقیم ارزیابی کرد. ایران از افزایش فشار کنترل شده بر عربستان و همزمان ایجاد یک جبهه جدید در برابر آمریکا منتفع می شود؛ انصارالله نیز از این وضعیت برای تثبیت جایگاه خود به عنوان یک بازیگر منطقه ای بهره می گیرد. این همان نقطه ای است که بحران یمن می تواند به تدریج از یک منازعه دوجانبه به یک معادله در مقیاس منطقه ای تبدیل شود.

مهم ترین پیامد سیاسی بحران جدید می تواند برای روابط ایران و عربستان رقم بخورد. توافق تهران و ریاض در سال 2023، با میانجی گری چین، اگرچه توانست سطحی از تنش را کاهش دهد، اما به معنای حل اختلافات ساختاری دو کشور در پرونده های منطقه ای نبود. یمن همچنان یکی از مهم ترین آزمون های این رابطه است. در کوتاه مدت، بعید است ریاض بخواهد این بحران را به یک رویارویی مستقیم با ایران تبدیل کند. عربستان طی یک دهه گذشته سرمایه سیاسی و اقتصادی قابل توجهی برای کاهش تنش های منطقه ای و تمرکز بر توسعه داخلی صرف کرده است. بازگشت به جنگ مستقیم با انصارالله می تواند این محاسبات را برهم بزند.

از سوی دیگر، تهران نیز در شرایط فعلی انگیزه ای برای تخریب کامل مسیر تنش زدایی با ریاض ندارد. تبدیل بحران یمن به یک منازعه مستقیم ایران و عربستان می تواند کشورهای عربی خلیج فارس را بیش از گذشته به سمت همکاری امنیتی با آمریکا سوق دهد؛ نتیجه ای که با منافع راهبردی ایران سازگار نیست. با این حال، مساله اصلی در اینجا ریسک سرریز ناخواسته است.

اگر یک نفتکش سعودی هدف قرار گیرد، اگر حملات به زیرساخت های بندری عربستان گسترش یابد، یا اگر ریاض به این جمع بندی برسد که امنیت انرژی آن به طور مستقیم هدف قرار گرفته است، فضای مانور دیپلماتیک کاهش خواهد یافت و در آن صورت، پرونده یمن می تواند بار دیگر به آزمونی برای روابط تهران و ریاض تبدیل شود. به عبارت دیگر، چالش اصلی برای روابط دو کشور نه الزاما تصمیم آگاهانه تهران برای تقابل با ریاض، بلکه عدم مدیریت زنجیره ای از کنش ها و واکنش ها است.

بعد اقتصادی بحران شاید از بعد سیاسی آن نیز مهم تر به نظر برسد. تنگه هرمز و باب المندب دو گلوگاه متفاوت، اما مکمل در شبکه انرژی جهانی محسوب می شوند. در فضای اختلال همزمان هر دو گلوگاه، مساله صرفا کاهش عرضه نفت نیست؛ بلکه افزایش هزینه های حمل ونقل، بیمه، زمان انتقال و اختلال در زنجیره تامین است که به چرخه تراکم بحران اضافه می شود.

رویترز برآورد کرده است که در صورت اختلال جدی در باب المندب، حدود 3میلیون بشکه در روز از نفت عربستان ممکن است مجبور به تغییر مسیر شود؛ مسیری که می تواند زمان حمل را تا حدود یک ماه افزایش دهد و هزینه های حمل ونقل را به شکل قابل توجهی بالا ببرد. در سناریوهای شدیدتر، برخی تحلیلگران احتمال افزایش قیمت نفت تا محدوده 115 تا 120 دلار را مطرح کرده اند، هرچند وجود مسیرهای جایگزین مانند خط لوله سومد و مسیر دماغه امید نیک می تواند بخشی از شوک را جذب کند. بنابراین، باید میان دو سناریو تمایز قائل شد:

سناریوی اول، محاصره محدود و انتخابی است؛ یعنی تهدید کشتی های مرتبط با عربستان، ایجاد ریسک برای بنادر سعودی و تغییر مسیر بخشی از نفتکش ها می تواند هزینه های حمل ونقل و بیمه را افزایش دهد، اما الزاما به بحران عرضه جهانی منجر نمی شود.

سناریوی دوم، انسداد یا ناامن سازی گسترده باب المندب است که تحقق چنین وضعیتی، مساله را بسیار متفاوت خواهد کرد. الجزیره گزارش داده که در سال 2024 حدود 4.1میلیارد بشکه نفت خام و فرآورده های نفتی از این آبراه عبور کرده است و همزمانی اختلال در باب المندب با تداوم بحران هرمز می تواند فشار بسیار شدیدی بر بازار جهانی وارد کند.

نکته مهمی که در این میان وجود دارد این واقعیت است که بازار نفت به همان اندازه که به حجم واقعی عرضه واکنش نشان می دهد، به انتظارات درباره آینده عرضه نیز حساس است. حتی اگر نفتکش ها بتوانند با تغییر مسیر به مقصد برسند، افزایش نااطمینانی می تواند قیمت ها را بالا ببرد. از این منظر، قدرت انصارالله در این بحران نه فقط در توانایی فیزیکی برای بستن باب المندب، بلکه در توانایی ایجاد نااطمینانی ژئوپلیتیک نهفته است.

برآورد نهایی در خصوص احتمال سرایت بحران یمن به سطح منطقه ای تا حد زیادی به سه متغیر بستگی دارد: نخست، میزان تداوم جنگ ایران و آمریکا؛ دوم، سطح واکنش عربستان به تهدید دریایی انصارالله؛ سوم، توان تهران و ریاض برای جلوگیری از پیوند خوردن پرونده یمن با رقابت دوجانبه خود. اگر این سه متغیر همزمان در مسیر تشدید حرکت کنند، نه جنگ، نه صلح یمن می تواند به پایان خود از مسیر بازگشت منازعه به یک الگوی جدید از بازدارندگی متقابل، جنگ نامتقارن و رقابت بر سرگلوگاه های دریایی نزدیک شود.

در چنین سناریویی، باب المندب صرفا یک جغرافیای یمنی نخواهد بود؛ بلکه به بخشی از معادله امنیت انرژی جهانی و یکی از حساس ترین نقاط اتصال میان بحران یمن، رقابت ایران و عربستان و جنگ گسترده تر خاورمیانه تبدیل خواهد شد.