مذاکرات شصت روزه میان ایران و امریکا، درنهایت باوجود تمامی حواشی و تنش های رسانه ای و سیاسی، روز یکشنبه با حضور میانجیگران قطری و پاکستانی در سوییس آغاز شد. این گفت وگوها در قالب نشست چهارجانبه و با هدف پیشبرد یادداشت تفاهم اسلام آباد و تعیین نقشه راه توافق نهایی شکل گرفت، اما از همان ساعات ابتدایی تحت تاثیر اظهارات تند دونالد ترامپ قرار گرفت و فضای مذاکرات را به شدت ملتهب کرد.

به گزارش اعتماد، در همین چارچوب و در پایان این دور از گفت وگوهای چالشی اسماعیل بقایی، سخنگوی هیات مذاکره کننده ایرانی تاکید کرد: بدون اجرای بندهای 1، 4، 5، 10 و 11، ورود به مرحله توافق نهایی ممکن نیست.

این بندها به ترتیب شامل خاتمه جنگ در جبهه ها ازجمله لبنان، رفع محاصره، بازگشایی تنگه، معافیت های نفتی و آزادسازی دارایی های بلوکه شده ایران است.

این درحالی است که همزمان، سیدعباس عراقچی، وزیر امور خارجه کشورمان، از پیشرفت های بزرگ در مسیر پایان دادن به جنگ در لبنان خبر داد و گفت: میانجیگری خستگی ناپذیر پاکستان و قطر باعث پیشرفت های بزرگی برای پایان دادن به جنگ در لبنان شد. همچنین تحریم صادرات نفت و پتروشیمی تعلیق شد، محاصره دریایی برداشته شد، برخی دارایی های مسدود شده آزاد شدند و طرح بزرگ بازسازی و توسعه اقتصادی ایران اجرایی شد.

همزمان مقام های امریکایی نیز ارزیابی مثبتی از روند مذاکرات ارایه کردند. جی دی ونس، معاون رییس جمهور امریکا و سرپرست هیات این کشور در مذاکرات، مدعی شد تهران با بازگشت بازرسان آژانس بین المللی انرژی اتمی موافقت کرده و گفت وگوهای سوییس را پایه ای موفق برای دستیابی به توافق نهایی دانست.

این ادعا در حالی مطرح شد که مقام های ایرانی تاکنون درباره سازوکار احتمالی بازگشت بازرسان آژانس و بازدید از تأسیسات هسته ای آسیب دیده اظهارنظر رسمی نکرده اند. همزمان، وزارت خزانه داری امریکا نیز با صدور یک مجوز عمومی، اجرای معافیت دوماهه صادرات نفت خام، محصولات پتروشیمی و فرآورده های نفتی ایران را آغاز کرد؛ اقدامی که علاوه بر صادرات نفت، خدمات بانکی، بیمه و حمل ونقل مرتبط را نیز دربر می گیرد و نخستین گام عملی واشنگتن در اجرای تعهدات اقتصادی مندرج در یادداشت تفاهم محسوب می شود.

در عین حال و در بیانیه مشترک میانجی ها نیز اعلام شد طرف ها بر تشکیل کمیته عالی ، ایجاد کارگروه های تخصصی و تدوین نقشه راه شصت روزه برای دستیابی به توافق نهایی به جمع بندی رسیده اند. این بیانیه همچنین از ایجاد سازوکارهای ارتباطی برای جلوگیری از تنش در تنگه هرمز و تشکیل واحدهای نظارتی برای پیگیری اجرای تفاهم خبر می دهد.

در همین راستا، گروهی از ناظران معتقدند این دور از مذاکرات در حالی آغاز شده که هم زمان با شکل گیری سازوکارهای فنی و نهادی، فضای سیاسی آن به شدت تحت تاثیر تنش های لفظی و پرونده های منطقه ای به ویژه لبنان قرار دارد. به باور این گروه، ورود مذاکرات به بازه زمانی شصت روزه اگرچه نشانه ای از اراده برای مدیریت بحران تلقی می شود، اما همزمان نشان می دهد روند گفت وگوها در نقطه ای شکننده میان فشارهای سیاسی، مطالبات منطقه ای و پرونده هسته ای قرار گرفته و موفقیت آن بیش از هر چیز به توان طرفین در کنترل هم زمان میدان و دیپلماسی وابسته است. در همین رابطه با هدف ارزیابی دور اول مذاکرات ایران و امریکا با میانجیگری پاکستان و قطر با ابوالقاسم دلفی سفیر پیشین کشورمان در فرانسه گفت وگویی انجام شده است. مشروح این گفت وگو را در ادامه می خوانید:

ابوالقاسم دلفی، سفیر پیشین ایران در پاریس در رابطه با ارزیابی اش از اولین دور از مذاکرات شصت روزه تهران و واشنگتن در سوییس گفت: مهم ترین اتفاق این دور از مذاکرات این بود که گفت وگوها در سطح مناسب خود، یعنی در سطح نمایندگان و مذاکره کنندگان اصلی دو کشور، آغاز شد. اگرچه حواشی مختلفی نیز همزمان با مذاکرات شکل گرفت و تا حدی فضای آن را تحت تاثیر قرار داد.

طبیعی است که هر یک از طرفین بر برخی موضوعاتی اصرار داشته باشند اما اصل موضوع، آغاز مذاکرات و استمرار آن است. به باور دلفی در هر صورت طرفین 2 ماه فرصت دارند تا در جریان گفت وگوها، اصول طرح 14 ماده ای یا همان یادداشت تفاهم اولیه را نهایی کرده و آن را به چارچوبی اجرایی تبدیل کنند. البته بعید است که در این بازه زمانی درباره همه بندها و تمامی موضوعات به یک قاعده جامع و نهایی برسند، اما مهم این است که روند مذاکرات ادامه پیدا کند، بنابراین باید مراقب بود که حواشی، اصل گفت وگوها را تحت الشعاع قرار ندهد و تصویر کلی مذاکرات را مخدوش نکند.

این دیپلمات پیشین کشورمان در ادامه گفت: ویژگی مهم دیگر این دور از مذاکرات، حضور دو کشور میانجی در سطحی متفاوت نسبت به ادوار گذشته بود. این موضوع نشان می دهد که دست کم از منظر ظاهری، اراده طرفین برای برگزاری مذاکراتی جدی و دارای محتوا وجود دارد. اما دلیل اهمیت حضور قطر در کنار پاکستان، آن است که مذاکرات بر دو محور اصلی متمرکز شده و هر دو موضوع نیازمند حضور افرادی است که از اختیارات لازم برای تصمیم گیری و تاثیرگذاری برخوردار باشند. نخستین محور، موضوع دارایی های مسدودشده ایران است که بخش قابل توجهی از آن از طریق قطر قابل مدیریت، تسویه و درنهایت در دسترس ایران قرار می گیرد. البته براساس برخی روایت ها، بخشی از این دارایی ها نیز آزاد شده است که نحوه اجرای آن بحث دیگری است. از طرفی حضور آقای همتی در ترکیب هیات ایرانی، در کنار نقش فعال قطر، نشان می دهد که بعد اقتصادی مذاکرات نسبت به گذشته پررنگ تر شده و این موضوع یکی از محورهای اصلی گفت وگوهاست.

این تحلیلگر ارشد مسائل سیاست خارجی در ادامه گفت: البته نقش قطر صرفا به موضوع دارایی های مسدود شده محدود نمی شود. یکی از بندهای یادداشت تفاهم، تشکیل صندوقی برای تامین منابع مالی بازسازی خسارت هایی است که در جریان حملات امریکا و اسراییل به ایران وارد شده است. براساس برخی گزارش ها، رقمی در حدود 300 میلیارد دلار برای این صندوق مطرح شده تا از محل آن هزینه های بازسازی و جبران خسارت ها تامین شود و حضور قطر در مذاکرات را باید در چارچوب همین ماموریت اقتصادی نیز ارزیابی کرد.

دلفی در ادامه خاطرنشان کرد: از منظر دیگری نیز حضور قطر اهمیت ویژه ای دارد، چراکه این کشور می تواند چه به طور مستقیم و چه به نمایندگی از کشورهای منطقه ای که مایل به مشارکت در این روند هستند، نقش فعالی در پیشبرد توافقات و به ویژه ابعاد اقتصادی آن ایفا کند.

دلفی در ادامه و در رابطه با تحلیل پیش شرط های ایران برای ورود به ادوار بعدی مذاکرات ازجمله مساله لبنان و همچنین تحقق این پیش شرط ها ازجمله بندهای 1، 4، 5، 10 و 11 گفت: از نظر سیاسی نیز، موضوع لبنان همچنان محور اصلی مذاکرات محسوب می شود. همان طور که مطرح شده، به نظر می رسد اسراییل، چه تحت فشار امریکا و چه براساس ارزیابی خود از شرایط میدانی، به این جمع بندی رسیده که ادامه وضعیت گذشته امکان پذیر نیست و ناچار شده است، هر چند با اکراه آتش بس را بپذیرد. مهم این است که آتش بس در سطحی برقرار شود که برای ایران قابل قبول باشد؛ یعنی لبنان به آرامش برسد و حملات اسراییل به حزب الله، جنوب لبنان، بیروت و دیگر مناطقی که در کنترل حزب الله قرار دارند، متوقف شود. لذا شاهد هستیم که این تحولات از دو منظر اقتصادی یعنی بحث آزادسازی اموال بلوکه شده و نیز صندوق سرمایه گذاری و همزمان بعد سیاسی آن، در جریان است و همین اتفاق می تواند چشم انداز نسبتا مثبتی برای ادامه گفت وگوها ترسیم کند.

به باور دلفی از طرفی نحوه برگزاری این دور از مذاکرات و حضور همزمان دو میانجی در روند گفت وگوها نشان می دهد که با تفاوت هایی نسبت به دوره های گذشته مواجه هستیم. نکته مهم اما این است که نباید تصور شود یک طرفه می توان از مذاکرات دستاورد کامل گرفت؛ به عنوان مثال این گونه نیست که ما انتظار داشته باشیم در یک روند مذاکراتی همه مطالبات تهران هم زمان محقق شود؛ از حل مساله لبنان گرفته تا آزادسازی منابع، فروش نفت و رفع کامل تحریم ها. در مقابل، طرف امریکایی نیز باید بتواند در داخل کشور خود توضیح دهد که چه دستاوردی از این روند به دست آورده است، بنابراین ماهیت این مذاکرات اساسا دوطرفه است و هر دو طرف باید بتوانند برای افکار عمومی داخلی خود دستاورد قابل ارایه تعریف کنند. در همین چارچوب، فشارهای سیاسی داخلی در امریکا بر دونالد ترامپ نیز قابل توجه است، به همین دلیل او تلاش می کند همزمان با مذاکرات، از ابزارهای فشار سیاسی استفاده کند تا بتواند در داخل امریکا نشان دهد که در حال کسب امتیاز از ایران است. همین مساله گاهی باعث می شود فضای مذاکرات متشنج به نظر برسد و حتی در مقاطعی احتمال توقف یا خروج از روند گفت وگوها مطرح شود. اما درنهایت باید توجه داشت که این فشارها بخشی از واقعیت سیاست داخلی امریکا است.

دلفی در ادامه و در رابطه با مهم ترین موضوع مورد اختلاف تهران و واشنگتن که به بازه زمانی شصت روزه موکول شده است گفت: در عین حال، موضوع اصلی این مذاکرات همچنان پرونده هسته ای است. اگر قرار باشد درنهایت توافقی شکل بگیرد که برای طرفین قابل قبول و دارای دستاورد باشد، ناگزیر باید برای مساله هسته ای یک راه حل مشخص تعریف شود. این راه حل صرفا به اعلام عدم ساخت سلاح هسته ای محدود نمی شود، چراکه این اصل از پیش نیز در سیاست های اعلامی ایران وجود داشته است. مساله اصلی، نحوه مدیریت صنعت هسته ای ایران است؛ به گونه ای که این مدیریت بتواند جامعه بین المللی و به ویژه طرف امریکایی را قانع کند که ایران به سمت تولید سلاح هسته ای حرکت نخواهد کرد.

به گفته دلفی بنابراین در این میان شاهد بودیم که علاوه بر میانجی های پاکستانی و قطری، حضور رافائل گروسی، مدیرکل آژانس بین المللی انرژی اتمی نیز در روند مذاکرات قابل توجه است. نقش او در واقع به عنوان مدیرکل آژانس بین المللی انرژی اتمی و بخشی از جامعه بین المللی، پیگیری این موضوع است که پرونده هسته ای به نتیجه ای قابل قبول برسد. حال اینکه با توجه به این شرایط آیا طرفین به تعهدات خود پایبند خواهند ماند یا خیر. پاسخ به این سوال تا حد زیادی به همان مساله هسته ای بازمی گردد. اگر بتوان در حوزه مدیریت صنعت هسته ای به الگویی رسید که برای جامعه جهانی قانع کننده باشد بدان معنا که فعالیت های هسته ای ایران صرفا صلح آمیز بوده و برای نیازهای داخلی، ازجمله غنی سازی در سطوح مورد نیاز، تعریف شده است در آن صورت بسیاری از موضوعات دیگر ازجمله تحریم ها، مسائل مالی، صادرات نفت و حتی پرونده هایی مانند لبنان، با امکان تحقق بیشتری روبه رو خواهند شد، بنابراین کلید اصلی موفقیت این روند، مدیریت هوشمندانه و قابل قبول پرونده هسته ای است؛ مدیریتی که بتواند هم نیازهای داخلی ایران را پوشش دهد و هم نگرانی های بین المللی را تا حد قابل توجهی کاهش دهد.

این دیپلمات پیشین کشورمان در رابطه با چالش های احتمالی پیش روی مذاکرات گفت: یکی از مهم ترین چالش ها، شخص دونالد ترامپ است. شرایط داخلی امریکا، وضعیت اقتصادی این کشور، فضای سیاسی و حتی تحولات انتخاباتی و رقابت های داخلی، و برگزاری تورنمنت جام جهانی همگی بر رفتار و مواضع او اثر می گذارد. در چنین فضایی، ترامپ تلاش می کند از هر موقعیت به عنوان یک فرصت سیاسی استفاده کند بنابراین طبیعی است که چنین فضایی بر موضع گیری های لحظه ای او تاثیرگذار باشد.

دلفی در ادامه و با اشاره به دیگر چالش احتمالی اثرگذار بر روند مذاکرات خاطرنشان کرد: موضوع اسراییل و تحولات لبنان یک متغیر بسیار مهم است. وضعیت میدانی در لبنان و نقش اسراییل در آن، بدون تردید باید مورد توجه جدی قرار گیرد. در همین چارچوب، این بحث مطرح شده که احتمالا گفت وگوهایی میان امریکا، لبنان و اسراییل نیز در جریان است یا در حال شکل گیری است. اگر چنین سازوکاری وجود داشته باشد، می تواند به ایجاد وضعیت بهتری کمک کند، چرا که از این مسیر امکان شکل گیری یک چارچوب منسجم تر برای مدیریت تنش ها فراهم می شود. با این حال، باید توجه داشت که هدف اصلی این است که اسراییل به نقطه ای برسد که نتواند به صورت یک جانبه دست به اقدامات مخرب در لبنان بزند و نوعی مهار عملی برای رفتارهای آن ایجاد شود. البته مساله این است که لبنان در وضعیت فعلی، دولت بسیار باثبات و قدرتمندی ندارد و به همین دلیل، ظرفیت لازم برای پیگیری و تضمین تعهدات اسراییل را به تنهایی دراختیار ندارد. در چنین شرایطی، نقش امریکا و سازوکارهای میانجیگرانه می تواند اهمیت پیدا کند و به عنوان یک مسیر میانی برای کنترل وضعیت عمل کند.

این تحلیلگر ارشد مسائل سیاست خارجی در ادامه یادآور شد: برخی گزارشات حکایت از آن دارد که گفت وگوهای سه جانبه میان امریکا، اسراییل و لبنان ممکن است در روزهای آینده در واشنگتن برگزار شود و همین موضوع می تواند بر روند کلی مذاکرات اثرگذار باشد. در این چارچوب، شاید یکی از مسیرهای موثر این باشد که در مذاکرات دوجانبه با امریکا، فشار لازم وارد شود تا واشنگتن در قبال اسراییل تعهداتی را در زمینه لبنان بپذیرد و آنها را اجرایی کند؛ به گونه ای که نوعی توازن تعهدی میان طرف ها ایجاد شود. در مجموع، چه موضوع شرایط پیرامونی شخص ترامپ و چه مساله اسراییل و لبنان، هر دو از عواملی هستند که می توانند نوعی شکنندگی در چارچوب یادداشت تفاهم ایجاد کنند و روند آن را با چالش مواجه سازند.

به گفته این تحلیلگر ارشد مسائل دیپلماتیک، طبیعتا باید در چنین شرایطی خط فشار و جنگ روانی دونالد ترامپ را نیز مدنظر داشت. ترامپ مطابق شیوه شناخته شده خود، همزمان با پیشبرد مذاکرات، از همه ابزارهای فشار سیاسی و رسانه ای استفاده می کند تا طرف مقابل را در میز مذاکره به دادن امتیاز وادار کند. اظهاراتی که او پیش از آغاز مذاکرات مطرح کرد نیز عمدتا در همین چارچوب قابل ارزیابی است. واقعیت این است که پس از دو رویارویی نظامی و نزدیک به دو سال مواجهه با دولت ترامپ، باید با ادبیات و شیوه رفتاری او در مذاکرات آشنا شده باشیم. البته نباید از کنار این تهدیدها به سادگی عبور کرد، اما در عین حال نباید در دام جنگ روانی نیز افتاد و تصور کرد هر آنچه ترامپ مطرح می کند، الزاما قابلیت اجرا دارد. تجربه نشان داده است که بخش قابل توجهی از این اظهارات، بیش از آنکه برنامه ای عملیاتی باشد، ابزاری تبلیغاتی برای افزایش فشار بر طرف مقابل در جریان مذاکرات است. به همین دلیل، لازم است هم تیم مذاکره کننده و هم تیم رسانه ای همراه آن، با شناخت دقیق این تاکتیک ها، اجازه ندهند فضای روانی ناشی از این اظهارات بر روند مذاکرات یا افکار عمومی اثر تعیین کننده بگذارد.

دلفی در ادامه و با اشاره به شرایط داخلی کشور و آثار احتمالی آن بر روند مذاکرات به عنوان دیگر چالش پیش روی مذاکرات گفت: واقعیت این است که در داخل کشورمان همچنان نوعی چندصدایی درباره مذاکرات وجود دارد و این مساله به طور کامل حل نشده است. برخی جریان های مخالف مذاکرات، یا کسانی که از شرایط موجود برای فشار بر تیم دیپلماسی استفاده می کنند، همچنان فعال هستند و این فضا را تا حدی پیچیده تر می کنند. طبیعتا لازم است این جریان ها نیز به نوعی نسبت به ضرورت های منافع ملی قانع و همراه شوند و به سمت نوعی همگرایی حرکت کنند. هر چند این امر ساده ای نیست و تجربه تاریخی کشور نیز نشان می دهد که در مقاطع حساس، رسیدن به اجماع کامل داخلی درباره موضوعات کلان سیاست خارجی همیشه آسان نبوده است. با این حال، این موضوع یکی از متغیرهای مهمی است که تیم مذاکره کننده و رییس هیات مذاکره باید در محاسبات خود مدنظر قرار دهند.

در واقع، موفقیت یا عدم موفقیت هر روند دیپلماتیک، صرفا به طرف مقابل وابسته نیست، بلکه میزان انسجام داخلی و حمایت سیاسی در داخل کشور نیز نقش تعیین کننده ای در پیشبرد یا تضعیف آن دارد.

دلفی در ارتباط با سناریوهای احتمالی حاصل از مذاکرات باتوجه به صدور بیانیه مشترک توسط میانجیگران گفت: در مجموع، این روند را می توان یک حرکت رو به جلو ارزیابی کرد. همان طور که از ابتدا نیز مطرح شده بود، مبنای کار بر مذاکرات در سطح عالی قرار دارد، درحالی که همزمان گفت وگوهای کارشناسی نیز ادامه خواهد یافت. تیم مذاکره کننده ایران، همان طور که پیش از اعزام به اسلام آباد نیز در جریان بوده، مذاکرات غیرمستقیم با طرف امریکایی را از طریق میانجی ها پیش برده و مقدمات لازم را نیز فراهم کرده است. اکنون به نظر می رسد این روند یا در سوییس ادامه پیدا کند یا احتمال بازگشت آن به اسلام آباد نیز وجود دارد. در هر صورت، این تیم کارشناسی طرفین هستند که ادامه گفت وگوها را تا رسیدن به نقاط قابل جمع بندی و نهایی شدن پیش خواهند برد و در مراحل بعدی، روسای هیات ها برای تایید نهایی وارد عمل خواهند شد.

دلفی همچنین تصریح کرد: به اعتقاد من، مرحله پیشِ رو باید بیش از هر چیز بر سطح کارشناسی متمرکز باشد. این سطح از مذاکرات دو مزیت مهم دارد: نخست آنکه کمتر تحت تاثیر فشارهای سیاسی و رسانه ای، ازجمله اظهارات و تهدیدهای دونالد ترامپ قرار می گیرد، زیرا ذات مذاکرات کارشناسی، غیرعلنی و فنی است و امکان اثرگذاری مستقیم فضای رسانه ای در آن کمتر است. دوم اینکه این گفت وگوها در فضایی آرام تر و دقیق تر پیش می رود و امکان بررسی جزییات با دقت بیشتری فراهم می شود. البته باید توجه داشت که توافقات کارشناسی به تنهایی به معنای نهایی شدن توافق سیاسی نیست و در نهایت این روسای هیات ها هستند که باید آن را تایید و جمع بندی کنند. با این حال، می توان گفت حرکت به سمت سطح کارشناسی، در مجموع یک گام مثبت محسوب می شود و می تواند چشم انداز روشن تری برای ادامه روند مذاکرات ترسیم کند.

به گفته دلفی هدف اصلی این است که در پایان این بازه زمانی، به نتایجی برسیم که نه تنها برای طرفین قابل قبول باشد، بلکه بتواند این پیام را به امریکا و سایر بازیگران بین المللی منتقل کند که مسیر دیپلماسی و مذاکره، موثرتر از هر ابزار دیگری است. درنهایت نیز باید درنظر داشت که ضامن اجرای هر توافقی، منافع متقابل طرفین است؛ بدان معنا که هم ایران و هم امریکا باید از این روند منتفع شوند. در غیر این صورت، اگر یک طرف احساس کند که توافق صرفا به سود طرف مقابل است، طبیعتا آن را نخواهد پذیرفت، بنابراین با درنظر گرفتن این دو اصل محدودیت زمانی و ضرورت انتفاع متقابل طرفین باید مذاکرات با دقت، تمرکز و اشراف کامل بر تمام ابعاد سیاسی، امنیتی و منطقه ای دنبال شود.