حال و هوای جامعه ایرانی پس از توافق با امریکا چگونه است؟ تجار، فعالان اقتصادی، دانشگاهیان، اهالی سیاست و فرهنگ و... درباره توافق چگونه می اندیشند و چه تصوری از ایران آینده دارند؟ نظام حکمرانی برای ورود به عصر تازه مدیریت خود به چه نوع اصلاحاتی نیاز دارد؟ در روزهایی که جامعه ایرانی پس از توافق با امریکا و پایان جنگ نوع خاصی از تحولات مثبت را تجربه می کند، بحث و تبادل نظر و پاسخ دهی به پرسش های طرح شده واجد اهمیت بسیاری است. تقی آزادارمکی، استاد دانشگاه و جامعه شناس، با اشاره به تحولات اخیر و تفاهم میان ایران و امریکا می گوید ادامه جنگ می توانست منطقه و حتی جهان را به سمت درگیری گسترده تری سوق دهد.

روزنامه اعتماد در گفت وگو با تقی آزاد ارمکی دیدگاه او را در باره تفاهم امضا شده توسط پزشکیان را بررسی کرده است.

اخبار حاکی از آن است که رییس جمهور با اعتبار سیاسی خود و همراهی برخی چهره های سیاسی مانند قالیباف و فرماندهان نظامی تلاش زیادی برای تحقق این تفاهم انجام داده است. شما این موضوع را چگونه ارزیابی می کنید و حال و هوای جامعه ایرانی در دوران پساتوافق را چطور می بینید؟

من تحلیلی دارم که شاید با برخی تحلیل های رایج متفاوت باشد. در ماجرای جنگ بارها گفته ام که به نوعی پایان جنگ همان ابتدا رقم خورد و آنچه بعد از آن رخ داد، بیشتر در مسیر اراده برای صلح بود. یعنی هم ایران و هم امریکا به سمت پایان دادن به درگیری حرکت کردند و در سطح جهانی هم نشانه های این اراده دیده می شد. محبوبیت ایران پس از مقاومت بیشتر شد و انتقادها به اسراییل و امریکا افزایش یافت. واقعیت این است که اگر جنگ ادامه پیدا می کرد، احتمال شکل گیری یک درگیری بسیار گسترده تر وجود داشت؛ درگیری که می توانست پای اروپا، ناتو و حتی روسیه و چین را نیز به میان بکشد. در چنین شرایطی، دنیا در آستانه یک بحران بزرگ قرار می گرفت.

بنابراین بسیاری از کشورها ترجیح دادند به جای گسترش جنگ، به سمت صلح حرکت کنند. البته این موضوع فقط به نیازهای داخلی کشورها هم مربوط نبود. ممکن است برخی بگویند امریکا به دلیل مسائل انتخاباتی خودش یا ایران به دلیل مشکلات اقتصادی اش به سمت ترک تخاصم و امکان دادن به تحقق صلح رفتند، اما من معتقدم مساله بزرگ تر از این حرف ها بود. ادامه جنگ می توانست به یک بحران جهانی تبدیل شود و همین مساله باعث شد اراده عمومی برای پایان دادن به آن شکل بگیرد.

در داخل ایران فضای اجتماعی و سیاسی چه شرایطی را ایجاب می کرد؟

ببینید، یک واقعیت مهم وجود دارد و آن اینکه در داخل ایران هم نیروهای مسلح با وجود مقاومت و ایستادگی در برابر امریکا و اسراییل، هیچگاه جنگ طلب نبوده اند. نیروهای نظامی ایران نشان دادند که توان دفاعی بالایی دارند، اما هدفشان گسترش جنگ یا تصاحب سرزمین های دیگر نبوده است. هر زمان که دشمن به سمت آتش بس حرکت کرده، ایران هم آن را پذیرفته است. حتی زمانی که دست بالا را در جنگ داشتیم. این نشان می دهد که ایران اساسا رویکردی صلح طلبانه دارد. در مقابل، رفتار اسراییل در منطقه نشان می دهد که این رژیم رویکردی متفاوت دارد؛ از یک سو از آتش بس سخن می گوید و از سوی دیگر حملات خود را در لبنان و... ادامه می دهد. این رفتار باعث شده بسیاری از کشورهای جهان نسبت به سیاست های جنگ طلبانه اسراییل انتقاد داشته باشند. در مجموع می توان گفت که مجموعه ای از عوامل داخلی و بین المللی باعث شد همه طرف ها به سمت صلح حرکت کنند.

موضوع مهم بعدی، شانه ای است که بتواند بار مسوولیت توافق و ترک تخاصم را به دوش بکشد؟ یک بار آیت الله هاشمی رفسنجانی جان خود را گرو گذاشتند و امام(ره) حمایت کردند و امروز هم مسعود پزشکیان تلاش کردند و با حمایت رهبری انقلاب حرکت به سمت صلح آغاز شد. از نظر شما در ایران چه کسی می توانست پروژه صلح را راهبری کند؟

دقیقا همین طور است. چنین مسوولیتی را فقط افرادی می توانند بپذیرند که از جایگاه و پشتوانه سیاسی و اجتماعی بالایی برخوردار باشند. در تاریخ جمهوری اسلامی هم نمونه هایی از این موضوع وجود دارد. برای مثال آیت الله هاشمی رفسنجانی با حمایت امام خمینی توانست در مقطع خاصی تصمیم های مهمی بگیرد. امروز هم چنین مسوولیتی بر دوش رییس جمهور پزشکیان قرار دارد. رییس جمهور با حمایت رهبر سوم انقلاب و با استفاده از ظرفیت های دیپلماسی کشور توانست این مسیر را مدیریت کند. در واقع مسوولیت حوزه دیپلماسی با دولت است و طبیعی است که رییس جمهور باید برای مذاکره و ایجاد تفاهم اقدام کند. به نظر من این روند در مجموع موفق بوده است. حتی در امریکا هم برخی تحلیلگران گفته اند که ایران در میز مذاکره دست بالا را داشته است. بنابراین می توان گفت که مدیریت این روند در داخل کشور به شکل قابل توجهی انجام شده است. پزشکیان را باید معمار توافق با امریکا بدانیم.

اما تندروها فشار زیادی وارد ساخته و از دولت به خاطر این توافق انتقاد می کنند .

طبیعی است که چنین تصمیم هایی با مخالفت هایی هم همراه باشد. همیشه گروه هایی وجود دارند که ادامه تنش را ترجیح می دهند. برخی جریان های رادیکال یا تندرو ممکن است احساس کنند که با پایان جنگ، یکی از ابزارهای سیاسی خود را از دست می دهند. این گروه ها ممکن است تلاش کنند فضای سیاسی را متشنج کنند یا با فضاسازی رسانه ای مخالفت خود را نشان دهند. اما این موضوع تا حدی طبیعی است و در بسیاری از کشورها هم دیده می شود. مهم این است که جامعه در نهایت چه مسیری را انتخاب می کند.

حال و هوای جامعه را پس از توافق چگونه می بینید؟ مردم چه شرایطی را تجربه می کنند؟

جامعه ایران به طور کلی به دنبال سازگاری، توسعه و دموکراسی است. تجربه جنگ نشان داد که جامعه تمایلی به رادیکال شدن ندارد و حتی در شرایط سخت هم تلاش کرده از افراط دوری کند. در زمان جنگ بسیاری از فعالیت های اجتماعی و اقتصادی عملا متوقف شده بود. کسب وکارها دچار رکود شده بودند، فعالیت های فرهنگی کاهش یافته بود، دانشگاه ها و مراکز علمی با محدودیت روبه رو بودند و بسیاری از بخش های اقتصادی و خدماتی تحت تأثیر شرایط قرار داشتند. طبیعی است که با پایان این وضعیت، بخش بزرگی از جامعه احساس آرامش و امید بیشتری داشته باشد.

تجار، دانشگاهیان، هنرمندان، کارآفرینان و فعالان اقتصادی همگی از شرایط صلح استقبال می کنند، زیرا صلح امکان فعالیت و توسعه را فراهم می کند. در مقابل، گروه های محدودی ممکن است با این روند مخالف باشند، اما وزن اجتماعی آنها در مقایسه با اکثریت جامعه چندان زیاد نیست. جامعه ایران در مجموع از صلح استقبال می کند و این روند را فرصتی برای بازگشت به مسیر توسعه می داند. به همین دلیل است که می بینیم بسیاری از مردم از کسانی که برای کاهش تنش و پایان جنگ تلاش کردند قدردانی می کنند.

همانطور که اشاره کردید جامعه به سمت صلح حرکت می کند. به نظر شما ایران در دوره پساتوافق به چه اصلاحاتی در نظام حکمرانی نیاز دارد؟

من پیش تر درباره مفهومی با عنوان جمهوری سوم با خود شما صحبت کرده ام. منظورم این است که اگر حاکمیت می خواهد در آینده نیز موثر و پایدار باشد، باید تصویر تازه ای از جمهوری اسلامی ارایه دهد. در این مرحله باید توجه بیشتری به منافع مردم، حقوق شهروندی، دموکراسی و توسعه صورت گیرد. اینها عناصر مهمی هستند که می توانند پایه های یک دوره جدید را شکل دهند.

یکی از تغییرات مهمی که باید رخ دهد، تغییر در آرایش نیروهای اجتماعی است. به جای امنیتی کردن جامعه، باید به سمت مدیریت کارشناسی حرکت کنیم. همچنین لازم است نقش گروه های مختلف اجتماعی در اداره کشور پررنگ تر شود. برای مثال نیروهای نظامی نقش مهمی در حوزه دفاعی دارند و در این حوزه نیز موفق بوده اند، اما در حوزه های دیگر مانند اقتصاد، فرهنگ یا سیاست بهتر است نقش اصلی را متخصصان همان حوزه ها بر عهده بگیرند.

این به معنای حذف هیچ گروهی نیست، بلکه به معنای تقسیم مناسب وظایف است. از سوی دیگر ظرفیت های اقتصادی و اجتماعی بزرگی در جامعه ایران وجود دارد. سرمایه های مالی قابل توجهی در داخل کشور وجود دارد که می تواند وارد چرخه اقتصاد شود. همچنین ایرانیان خارج از کشور از توان اقتصادی و علمی بالایی برخوردارند و اگر شرایط مناسب فراهم شود می توانند در توسعه کشور نقش مهمی ایفا کنند. در کنار اینها ما سرمایه انسانی بزرگی در داخل و خارج هم داریم؛ از دانشگاهیان و پژوهشگران گرفته تا کارآفرینان و فعالان فرهنگی. اگر فضای مناسب برای فعالیت این گروه ها فراهم شود، می توان انتظار داشت که جامعه ایران وارد دوره ای تازه از رشد و پویایی شود.

اگر این تغییرات رخ دهد، آینده کشور می تواند باثبات تر و امیدوارکننده تر باشد. اما اگر چنین اصلاحاتی انجام نشود، ممکن است در دوره پس از صلح با چالش ها و بحران های تازه ای روبه رو شویم. به همین دلیل به نظر من دوره جدید فرصتی مهم برای بازنگری در شیوه حکمرانی و استفاده بهتر از ظرفیت های جامعه است؛ فرصتی که اگر به درستی از آن استفاده شود، می تواند مسیر توسعه و ثبات را برای ایران هموارتر کند.