در شرایطی که روسای جمهوری ایران و ایالات متحده آمریکا روز چهارشنبه یادداشت تفاهم 14 ماده ای را به امضا رساندند و تفاهم لازم الاجرا شده است، برخی رسانه های بین المللی به آثار این تفاهم و بررسی موانعی که ممکن است در مسیر رسیدن به پایان دوره 60 روزه و دستیابی به یک توافق جامع ایجاد شود، پرداخته اند.

به گزارش دنیای اقتصاد، نشریه فارن افرز در گزارشی به وضعیت ایران بعد و قبل از جنگ 39 روزه و همچنین نقش متغیری به نام تنگه هرمز پرداخت و نوشت به زبان ساده، دونالد ترامپ، رییس جمهور آمریکا، هم جنگ و هم مذاکرات برای پایان دادن به آن را باخت. اما اگر تهران بیش از حد از برتری خود استفاده کند، ممکن است صلحی را که در پی می آید از دست بدهد.

یادداشت تفاهم امضا شده میان ایران و ایالات متحده، حل وفصل اکثر مسائل دشوار (از جمله محدودیت ها بر برنامه هسته ای ایران) را به یک دوره مذاکراتی 60 روزه موکول می کند. اما مدیریت وضعیت در تنگه هرمز بسیار دشوارتر از آن چیزی خواهد بود که اکثر مردم تصور می کنند. این یادداشت تفاهم، عبور ایمن کشتی های تجاری را بدون دریافت هزینه به مدت 60 روز تضمین می کند، درحالی که ایران و احتمالا ایالات متحده تلاش می کنند نحوه اداره تنگه در دوران پس از جنگ را تعریف کنند. اما چه توافق نهایی حاصل شود و چه نشود، ایران به صراحت اعلام کرده است که قصد دارد پس از پایان دوره مذاکرات، محدودیت ها و عوارض جدیدی را بر کشتی های تجاری عبوری از تنگه اعمال کند. محمدباقر قالیباف، رییس مجلس و مذاکره کننده ارشد ایران، به صراحت گفت که تنگه هرمز هرگز به وضعیت قبلی خود باز نخواهد گشت و طبیعتا ما در ازای خدماتی که ارائه می دهیم، هزینه دریافت خواهیم کرد.

فارن افرز مدعی شده است، قابل درک است که چرا چنین ترتیبی برای ایران وسوسه انگیز است. اما پافشاری بر وضعیت موجود که تنگه هرمز را به طور کامل و بدون دریافت هزینه یا عوارض به روی تمام ترافیک دریایی باز نمی کند، خطر تضعیف بازدارندگی تازه یافته ایران را به همراه دارد و بازگرداندن درگیری را محتمل تر می کند. به این ترتیب، تنگه هرمز می تواند به کانون بی ثباتی پس از جنگ تبدیل شود. در این مقاله با اشاره به یادداشت تفاهم 14 ماده ای میان ایران و ایالات متحده آمده است، مفاد یادداشت تفاهم به نفع ایران است، اما شکاف میان شرایط نهایی که تهران و واشنگتن حاضر به پذیرش آن هستند، ممکن است آنقدر زیاد باشد که یک توافق کامل را غیرممکن سازد. در نهایت، اسراییل نیز ممکن است از نفوذ خود برای مسدود کردن یا تضعیف یک توافق گسترده تر استفاده کند، به ویژه اگر شرایط آن گونه که گزارش ها نشان می دهند، برایش نامطلوب باشد. اما سایه سنگین تر بر تمامی این موارد، وضعیت تنگه هرمز است. اگر تفاهم در مورد تنگه هرمز تثبیت نشود، جنگ می تواند از سر گرفته شود. ناتوانی در بازگرداندن این آبراه بین المللی به وضعیت بدون مانع پیش از جنگ، ناپایدار و غیرقابل تداوم است.

نشریه فارن پالیسی نیز به بررسی آثار جنگ آمریکا و اسراییل علیه ایران بر موقعیت این دو بازیگر و کلیت تفاهم به دست آمده پرداخت و نوشت، جنگ بی دلیل و شکست خورده آنها علیه ایران، احتمالا تغییری بنیادین در توازن قدرت جهانی به راه انداخته است؛ تغییری که ایالات متحده و اسراییل را در ماه ها و سال های پیش رو به نسبت ضعیف تر خواهد کرد. ترامپ اکنون به چهره ای به شدت تضعیف شده در داخل و سراسر جهان تبدیل شده و لاف زنی های مقتدرانه اش به خاکستر و تهدیدهای توخالی بدل گشته است. در آینده قابل پیش بینی، نمایش قدرت ایالات متحده دیگر مانند گذشته رعب آور نخواهد بود؛ نه تنها در خاورمیانه، بلکه در منطقه هند و اقیانوس آرام و اروپا نیز چنین خواهد بود.

به گزارش فارن پالیسی، یادداشت تفاهمی (MOU) که این هفته امضا شد، در واقع یک سند تسلیم است؛ البته برای واشنگتن. ایرانی ها تنها در ازای امضای این تفاهم نامه، موافقت با 60 روز گفت وگو و بازگشایی تنگه هرمز، به امتیازات مالی دست خواهند یافت که تا چند ماه پیش غیرقابل تصور بود. طبق تفاهم نامه منتشر شده توسط دولت ترامپ، این امتیازات می تواند شامل آزادسازی دست کم بخشی از وجوه و دارایی های مسدود شده یا محدود شده ایران و همچنین معافیت هایی باشد که بلافاصله پس از امضای این یادداشت تفاهم برای صادرات نفت خام، فرآورده های نفتی و مشتقات ایران و تمامی خدمات مرتبط، از جمله تراکنش های بانکی، بیمه، حمل ونقل و غیره در دسترس خواهد بود.

به طور خلاصه، ترامپ برای به دست آوردن وعده هایی مبهم از تهران، آسیب بزرگی به اقتصاد تازه تورم زده آمریکا وارد کرد، به پایگاه سیاسی خود در داخل خیانت کرد، ذخایر تسلیحات استراتژیک ایالات متحده را به شدت تخلیه کرد، به چین قدرت بخشید و جایگاه نسبی آن را ارتقا داد، متحدان آمریکا را بیگانه و کشورهای حاشیه خلیج فارس را تضعیف کرد. روئل مارک گرکت، کارشناس مسائل ایران و افسر سابق سیا، گفت: ایرانی ها اکنون قدرت تنگه را می شناسند. آنها احتمالا از آن برای درهم شکستن کل ساختار تحریم هایی که از زمان بیل کلینتون بنا شده است، استفاده خواهند کرد.

به گفته یک دیپلمات اروپایی، درحالی که بسیاری از رهبران اروپایی در خلوت اذعان می کنند که این تفاهم نامه به ایران برتری می دهد، کشورهای گروه 7 احساس کردند که ناچارند از آن حمایت کنند، چرا که تنها راه پایان دادن به جنگی بود که هیچ کدام از آنها حامی اش نبودند. این دیپلمات اروپایی که نخواست نامش فاش شود، گفت: اکنون همه بسیار بیشتر از گذشته نسبت به شکنندگی و آسیب پذیری سیستم اقتصادی جهان آگاه شده اند. به گزارش فارن پالیسی، شاید مهم ترین نکته درباره این دوران پیش روی عقب نشینی آمریکا این باشد که ایران—و اکنون کل جهان—ناگهان متوجه شده اند که چگونه می توانند از بدترین نقطه ضعف ترامپ بهره برداری کنند. این نقطه ضعف، ترس عمیق رییس جمهور از رکود بازار در دوران مسوولیتش و تمایل متعاقب او به عقب نشینی همیشگی (TACO) است؛ چه در جنگ های تعرفه ای و چه در ماجرای درخواستش برای تصاحب گرینلند.

گروه بین المللی بحران هم یادداشت تفاهم حاصل شده در 14 ژوئن توسط ایالات متحده و ایران را تحولی مثبت، هرچند مقدماتی و متزلزل توصیف کرد و نوشت این تفاهم نامه گامی خوشایند به سوی پایان دادن به جنگی نافرجام است که خسارات عظیمی به کشورهای سراسر خاورمیانه و فراتر از آن وارد کرد.

بر اساس این گزارش یادداشت تفاهم بین ایران و آمریکا دو هدف فوری را دنبال می کند؛ نخست، این تفاهم نامه آتش بس لرزانی را که از 8 آوریل به اجرا درآمد، تمدید کرده و ثبات حداقلی به آن می بخشد. دوم اینکه، این یادداشت تفاهم به مذاکره کنندگان آمریکایی و ایرانی 60 روز فرصت می دهد تا برای دستیابی به توافقی دقیق تر تلاش کنند. مسائل اصلی به خوبی شناخته شده اند: چگونگی ازسرگیری بازرسی های بین المللی از تاسیسات هسته ای ایران؛ سرنوشت مواد شکافت پذیر تولید شده قبل از ژوئن 2025؛ تعیین محدودیت ها برای برنامه ای که اکنون نزدیک به یک سال است در سایت های کلیدی در ابهام پیش رفته و اینکه ایران در مقابل چه میزان گشایش اقتصادی دریافت خواهد کرد. اینکه واشنگتن و تهران توانستند بر سر چنین توالی ای به توافق برسند یعنی ابتدا اثبات اولیه تمایل طرفین به پایبندی به یک توافق و سپس بازگشت به گفت وگو درباره سرسختانه ترین نقاط مورد اختلاف، دستاورد کمی نیست.

این موضوع تاکید می کند که این دو بازیگر دست کم یک درس مهم از درگیری ها و شکست مذاکرات اخیر آموخته اند: محاصره و محاصره متقابلی که در تنگه هرمز و خلیج فارس رخ داد، به مثابه شمشیری دو لبه بود که به هر طرف اجازه می داد به دیگری آسیب بزند، اما تضمین می کرد که هر دو طرف نیز در مقابل آسیب ببینند. قضاوت در مورد پایداری خود این یادداشت تفاهم را باید تا زمان در دسترس قرار گرفتن اطلاعات بیشتر درباره محتوای آن به تعویق انداخت. اما آنچه مشخص است ایران به صراحت اعلام کرده که این توافق مستلزم توقف حملات اسراییل در لبنان است اما دوست اسراییل می خواهد در لبنان دستش باز باشد. آمریکا هم رویکردهای متناقضی در قبال حملات داشته است. نکته اساسی این است که هرگونه تشدید تنش در لبنان می تواند توافق آمریکا و ایران را به خطر بیندازد و واشنگتن باید از اهرم های فشار خود برای جلوگیری از این سناریو استفاده کند.

این گزارش با توجه به اختلاف نگاه تهران و واشنگتن به مفاد توافق و بدبینی ایران به آمریکا می نویسد که ممکن است بازه زمانی 60 روزه، دو طرف را حتما به سمت مسیری که می خواهند سوق ندهد و احتمال بازگشت به گزینه نظامی همچنان روی میز است. همچنین ممکن است که هر دو بازیگر با به دست آوردن امتیازات کافی از طریق یادداشت تفاهم برای ساختن روایت های پیروزی خود، وضعیت موجود را تداوم بخشند. گروه بین المللی بحران در نهایت نتیجه گیری می کند که پس از سال ها به کارگیری هر ابزار قهری موجود، از تحریم های خفه کننده گرفته تا نیروی نظامی، دیپلماسی تنها رویکردی بود که در قبال مساله ایران نتایج مثبتی به بار آورده است. این واقعیت ایجاب می کند که این بار دیپلماسی جدی تر گرفته شود، نه کمتر.