فساد؛ موریانه ای خاموش در جان سازمان

فساد اداری، دشمن پنهان سلامت سازمان است؛ پدیده ای که با سرعت سرایت بالا و اثرات مخرب گسترده، نظم منطقی مجموعه را برهم می زند و به تدریج، پایه های نظام اداری و حتی سیاسی را فرسوده می کند. این انحراف، همچون نفوذ آب در بنیان ساختمان، ابتدا نامحسوس است اما در نهایت، فروپاشی را رقم می زند.

در ترازوی سلامت و فساد، رابطه ای معکوس برقرار است؛ هرچه از یکی کاسته شود، دیگری افزایش می یابد.

سلامت اداری؛ اکوسیستمی پایدار

سلامت اداری، شاخصی کوتاه مدت نیست؛ بلکه برآیند مجموعه ای از ویژگی های پایدار است: انرژی مؤثر نیروی انسانی، توان حل مسئله، سرعت و دقت عمل، احساس کارایی، هم افزایی، بهره وری و رضایت متقابل.

این سلامت، زمانی شکل می گیرد که مدیریت قوی و صادقانه با انسجام درونی نظام اداری همراه شود و ساختارها، فرآیندها و فرهنگ سازمانی در یک مسیر واحد قرار گیرند.

راهکارهای عملی برای پیشگیری و مقابله با فساد

در ادامه، مجموعه ای از اقدامات سازنده و کاربردی که پیش از ابتلا و در هنگام مواجهه با ویروس ویرانگر فساد باید به کار بسته شود، آمده است:

■ برنامه ریزی و اتخاذ و اجرای تدابیر ضد فساد

■ تبیین و ترویج تفکر پیشگیری از فساد و مقابله با آن توسط مدیران و کارکنان

■ شفاف سازی قوانین و ضوابط و حذف فرآیندها و آیین نامه های زائد

■ پاسخگو کردن همه سطوح مدیریتی سازمان با محور عدالت بدون تبعیض

■ افزایش میزان بهره وری و اثربخشی دستگاه

■ ایجاد مسیر ارتقای شغلی بر اساس شایستگی

■ کنترل و تقویت مداوم توانمندی ها و قابلیت های اداری سازمان

■ شناسایی مفسده و اقدام بدون ملاحظه در قبال فساد

■ تقویت نگرش و باورهای دینی کارکنان و مدیران

■ عنایت ویژه و اقدامات مراقبتی برای قانون گرایی کارکنان و مدیران

■ تمرکززدایی از مأموریت ها و مشارکت دادن تمامی کارکنان در اداره امور

■ لحاظ اصل عدالت در برخورد با کارکنان از طریق استقرار نظام تشویق و تنبیه

■ نظارت بر عملکرد کارکنان و مدیران از طریق استقرار نظام های سنجش عملکرد

■ رعایت اصل شایسته سالاری در گزینش، جذب، به کارگیری و ارتقای کارکنان و مدیران

■ نهادینه سازی فرهنگ انتقادپذیری و نظارت عمومی

■ اولویت دادن به بهبود معیشت کارکنان و مدیران

■ شفافیت در امور در حد ضرورت و امکان و پرهیز از پنهان کاری

■ توجه ویژه به آموزش در جهت اعتلای مجموعه

■ اصلاح فرآیندها و بهینه سازی امور

■ مکانیزه سازی و سیستمی کردن فعالیت ها

■ بازسازی، تقویت و بازتعریف نقش واحدهای نظارتی با منع اقدامات سلیقه ای

■ جلوگیری از فعالیت های موازی سازمان و نهادهای نظارتی

■ آگاه سازی کارکنان و اشراف مؤدیان به قوانین سازمانی و حقوق شهروندی

■ اهمیت دادن به محور پیشگیری در ارتقای سلامت اداری

این فهرست، نقشه راهی جامع برای سالم سازی سازمان است؛ نقشه ای که اگر به صورت ساختاریافته و پیوسته اجرا شود، می تواند ریشه های فساد را بخشکاند.

پیشگیری؛ کم هزینه ترین و مؤثرترین راه مبارزه

تجربه نهادهای بین المللی مانند برنامه پیشرفت و توسعه یا برنامه عمران ملل متحد (UNDP)، سازمان توسعه و همکاری اقتصادی (OECD) و مؤسسه شفافیت بین المللی (PACT)، نشان می دهد که پیشگیری، مؤثرترین و کم هزینه ترین راه مبارزه با فساد است.

اصلاح سیستم ها، آموزش عمومی، شفافیت، ارتقای آگاهی، بهبود معیشت و نهادینه سازی فرهنگ انتقادپذیری، از وقوع فساد جلوگیری می کند.

مبارزه با فساد، تنها با برخورد پس از وقوع ممکن نیست؛ باید ریشه ها را خشکاند: فرآیندهای زائد، نقاط تاریک، فرصت های سوءاستفاده و ساختارهای ناکارآمد.

پله ها را باید از بالا جارو کرد

سلامت اداری، پروژه ای مقطعی یا شعاری نیست؛ یک فرهنگ، ساختار و رفتار پایدار است که باید در تار و پود سازمان تنیده شود. فساد، اگرچه آرام و نامحسوس آغاز می شود، اما پیامدهای آن ویرانگر و فراگیر است. مبارزه با فساد، تنها با برخوردهای موردی یا هیجانی ممکن نیست، بلکه نیازمند اراده مدیریتی، شفافیت ساختاری، نظارت هوشمند، شایسته سالاری، آموزش، عدالت سازمانی و مشارکت جمعی است.

در نهایت، سازمان سالم، محصول تصمیم های سالم است و مبارزه با فساد، مثل جارو کردن پله هاست؛ پله ها را باید از بالا جارو کرد.

ناصر کمالی مشهود