قاسم توکلی؛ پروازهای طبیعی ذهن انسان نه از لذت به لذت، که از امید به امید است ! (ساموئل جانسون)

به جرأت می توان گفت یکی از ملزومات اساسی روحی و روانیِ زیستن در جامعه امروز ایران امید داشتن است. نیاکان ما در سراسر تاریخ پُرفلاکتِ این فلات همواره با حفظ امید به روزهای بهتر از پیچ ها و مهلکه های دشوار تاریخی گذر کرده اند و امروز هم که در شرایط سختی قرار داریم، مهم است که برای تاب آوردن این شرایط سخت همچون نیاکان مان امید خود را حفظ کنیم. اما امید چیست؟ تعاریف و شاخصه های آن کدام است؟ چرا امیدوار بودن مهم است؟ تفاوت شخصی که امید دارد با شخصی که صرفاً خوش باور یا خیال پرداز است، چیست؟

در این یادداشت بر آنم که به پرسش های بالا پاسخ های مختصر و قابل فهمی ارائه کنم و در این زمینه از کتابی که اخیراً از جانب دوستی امیدوار به دستم رسیده استفاده خواهم کرد: امید اثر استان وَن هوفت !

امید را معمولاً به عنوان یک حالت ذهنی یا روانشناختی می شناسیم که بعضی افراد آن را در درون خودشان تجربه می کنند. تصوّری کلیشه ای از اشخاص امیدوار وجود دارد که گویا همیشه لبخندی سَرخوشانه بر لب دارند و با اطمینان در انتظار آینده ای بهتر هستند. اجازه دهید چند تعریف از دانشمندان و روانشناسان درباره کلیدواژه امید مطرح کنیم تا ببینیم این دیدگاه کلیشه ای تا چه حد با واقعیات علمی و حقایق فلسفی مطابقت دارد.

فلاسفه (از ارسطو و افلاطون تا توماس آکویناس و ایمانوئل کانت) معمولاً نگاهی اخلاقی به مقوله امید داشته اند اما تلقی روانشناسی مدرن از فضیلتِ امید، کمتر اخلاقی و بیشتر در پیوند با مفهوم موفقیت در زندگی است. مگر نه اینکه ما در جامعه دستاوردسالار مدرن زندگی می کنیم!؟ پس طبیعی است که رویکرد انسان مدرن به مفاهیمی مثل امید نیز رویکردی عملی و دستاورد محور باشد.

کریستوفر پیترسون و مارتین سلیگمن (به عنوان پدران روانشناسی مثبت گرا) امید را اینگونه تعریف کرده اند: انتظار بهترین چیزها را داشتن برای آینده ای که در راه است و کار کردن برای تحقق آن، باور به اینکه آینده یِ خوب چیزی است که می تواند رقم بخورد ! همچنین از منظر یک فیلسوف معاصر (پاتریک شِید) امید چنین تعریف شده است: تعهد فعال به مطلوبیت و تحقق پذیری غایتی خاص .

خُب تا اینجا ناگفته پیداست که امید داشتن صرفاً یک حالت ذهنی یا هیجان عاطفی نیست، بلکه مستلزم عمل کردن و هدفمند بودن نیز هست. اگر بخواهیم بحث های نظری را بیش از این کِش ندهیم و شاخصه های امید را بصورت مختصر لیست کنیم، به 10 شاخص می رسیم که از قرار زیر هستند:

1- امید ناظر به تحقق چیزی است که فرد آن را خوب می پندارد.

2- موضوع امید رخدادی است که وقوع آن ممکن یا محتمل دانسته می شود.

3- موضوع امید رخدادی است که وقوع آن حتمی تلقی نمی شود.

4- فرد امیدوار نسبت به آنچه امید دارد که تحقق یابد، مردد است. (در پسِ هر امید، دلواپسی و نگرانی هم هست)

5- امید معطوف به آینده است، آنگونه که فرد امیدوار تصور یا تجسم می کند.

6- امید با نیازهای عمیق برانگیخته می شود و نه با خیال پردازی یا آرزواندیشی.

7- امید معطوف به اوضاع و احوالی است که فردِ امیدوار بر آن احاطه کاملی ندارد.

8- امید داشتن باید به عملِ شایسته و درخور از جانب شخص امیدوار بینجامد.

9- امید ساختار روانشناختیِ خاصی را تمنا و استدعا دارد.

10- امید باید عقلانی و واقع بینانه باشد.

امید داشتن در طی تاریخ نه تنها یک شرط ضروری برای تداوم بقاء انسانها بر روی کُره زمین که پیش شرط زندگی سعادت مندانه نیز بوده است. شادمانه زیستن بدون شک یک نوع توانمندی است؛ تواناییِ به تصویر کشیدن نشانه های نویدبخش آینده ای پُر امید برای خود و دیگران. اشخاص بدبین و مایوس همواره به زندگیِ آینده یا آنچه در پیش خواهد بود به چشم یک تهدید می نگرند. آنها از آنچه نو و ناآشنا باشد می هراسند، در حالی که شخص امیدوار زندگی را سرشار از شگفتی می بیند، شگفتی هایی که منبعی برای شادی محسوب می شوند.

اهمیت دیگر امید داشتن آن است که با سایر فضیلت هایی که زندگی سعادتمندانه را تضمین می کنند در نسبتی وثیق قرار دارد. شخص امیدوار که به آینده خوش بین است دارای شجاعت و اعتماد به نفس بیشتری نسبت به شخص بدبین است، او تحمل و مدارای بیشتری نسبت به ناملایمات زندگی یا بدرفتاری دیگران از خود نشان می دهد. شخص امیدوار به سبب امیدی که در ژرفای قلب خود احساس می کند همچنین عشق و شادی بیشتری نثار دیگران می کند.

اگر امید را یک فضیلت بدانیم و بخواهیم از فلسفه ارسطو در باب مفهوم فضیلت کمک بگیریم باید بگوییم فضیلت های انسانی در میانه یک طیف از افراط ها و تفریط ها قرار می گیرند. به قول قدما: خیرالامور اوسطها !

یعنی فضیلت یا خیر در میانه روی و تعادل است. حال که امید را یک فضیلت (اخلاقی، روانشناختی، عملی و عقلانی) در نظر گرفته ایم این فضیلت باید در مرکز ثقل کدام دو قطب مخالف قرار گیرد؟ ایعنی فضیلت یا خیر در میانه رومید حد اوسط بین بدبینی و خوش باوری است! پس خوش باوری هم شکلی از امید است اما امیدی افراطی، ساده لوحانه و غیرواقع بینانه (اگر نگوییم کودکانه) نسبت به آینده و آنچه که در پیش است .

زیادتِ امید در شخص خوش باور باعث می شود چنین شخصی مخاطرات و مشکلات پیشِ رو را نبیند و به سادگی به دیگران اعتماد کند. فرد خوش باور غرق در خواب و خیال و رویاهای شیرین خویش نسبت به آینده ای موهوم است که قرابتی با واقعیاتِ واقعاً موجود ندارد. انسان های خوش باور تصور می کنند دنیا به آنها بهروزی را بدهکار است و دیر یا زود این بهروزی چونان تقدیری قطعی، نصیب آنها خواهد شد.

به همین دلیل افراد خوش باور رویکردی منفعلانه نسبت به زندگی در پیش می گیرند و فاقد آن عمل گرایی و کُنش گری هستند که شخص امیدوار خود را موظف به انجام آن می داند تا امیدهایش تحقق یابند. افراد خوش باور در طی تاریخ همیشه قربانی فریبکاران یا سیاستمداران پوپولیست شده اند که از زودباوری و ساده دلی آنها نهایت استفاده را به نفع خود برده اند. پس مهم است که علاوه بر تفاوت بین بدبینی و امید داشتن (که بسیار درباره آن سخن گفته شده است) تفاوت میان امید داشتن و خوش باوری را نیز بدانیم، تفاوتی که کمتر بدان پرداخته شده است.

منبع: فرارو