محمد ایرانی، سفیر پیشین ایران در کویت و اردن، محمد ایرانی، آینده تفاهم ایران و آمریکا را ارزیابی کرد و تاثیر آن بر معادلات منطقه ای و روابط تهران با کشورهای عربی را مرور کرد؛ از چشم انداز مذاکرات 30 تا 60 روزه تا سناریوهای پس از توافق و نقش بازیگران منطقه ای در شکل گیری نظم جدید.

در ادامه اهم اظهارات او را می خوانید:

من از هر زاویه ای که به این مسئله نگاه می کنم، معتقدم شرایطی فراهم شده است که بتوانیم از وضعیت ناشی از جنگ و سپس دوره ای از آتش بس موقت که نه جنگ بود و نه صلح و در واقع نوعی وضعیت تعلیقی را ایجاد کرده بود، عبور کنیم. طبیعتاً درباره این تفاهم نامه، پرسش های متعددی مطرح است؛ از جمله اینکه آیا همه خواسته های ما در آن لحاظ شده است یا خیر؟ آیا منافع و مصالح کشور را تأمین خواهد کرد یا نه؟ و اینکه آیا می تواند چشم اندازی امیدوارکننده برای خروج کشور از بحران طولانی مدت با غرب و ایالات متحده و حرکت به سوی توسعه و سازندگی فراهم کند، یا اینکه صرفاً بخشی از فرآیند مدیریت بحران است که فعلاً در دستور کار قرار گرفته و در نهایت نیز ممکن است به تداوم همان تنش ها، مشکلات و درگیری ها منجر شود؟

تصور می کنم فارغ از اینکه از چه منظری به این موضوع بنگریم، در شرایط کنونی چاره ای جز خوش بینی نداریم. به اعتقاد من، تدبیری که اکنون در پیش گرفته شده، تدبیری درست است. ایران با توجه به پیچیدگی های روابط خود با آمریکا در سال های گذشته، به تدریج در شرایطی قرار گرفت که حتی در مناسبات با برخی کشورهای همسایه نیز با مشکلاتی مواجه شد و کشور از جنبه های مختلف در معرض نوعی محاصره سیاسی، اقتصادی و تحریمی قرار گرفت.

افزون بر این، به دلیل برخی مخالفت ها با روندهای بین المللی، تصویر کشورمان در عرصه جهانی نیز تا حدی با چالش هایی مواجه شده بود. اکنون به نظر می رسد تلاشی جدی برای خروج از این وضعیت در جریان است. من این رویکرد را نوعی خردورزی و تدبیر دیپلماتیک می دانم؛ نشانه ای از اینکه تهران به دنبال عبور از این مرحله و دستیابی به دستاوردهایی در جهت تأمین منافع و نیازهای کشور است.

در چنین شرایطی بیش از هر زمان دیگری لازم است که تیم مذاکره کننده احساس کند از حمایت ملت برخوردار است. این صرفاً یک نمایش سیاسی نیست، بلکه ضرورتی ملی است که باید مورد توجه قرار گیرد. ما باید انسجام ملی را حفظ و تقویت کنیم و نشان دهیم که پایداری و مقاومتی که در جریان جنگ های اخیر خود را نشان داد، اکنون به تدریج در حال به بار نشستن است. از این پس نیز همه آحاد ملت باید در کنار یکدیگر و با همدلی، همان مسیر آبادانی، توسعه و پیشرفت کشور را دنبال کنند.

به نظر من باید قدری صبر کنیم و ببینیم توافق نهایی بین ایران و آمریکا حاصل می شود یا نه، چون حصول توافق نهایی و کیفیت آن بر مسیر روابط ایران و کشورهای عربی اثر مستقیم دارد. در ارزیابی این توافق باید همه جوانب را همزمان مدنظر قرار داد؛ ما نمی توانیم صرفاً بر فرصت ها تمرکز کنیم، بلکه تهدیدهای موجود، وضعیت داخلی کشور، تاب آوری اقتصادی و شرایط طرف های مقابل نیز باید دیده شود. این توافق اگر حاصل شود می تواند نقطه ای مهم در تاریخ کشور باشد، اما در صورت عدم تحقق نیز امکان تکرار چرخه تنش و حتی شکست راهبردی وجود دارد.

واقعیت این است که ما در این مدت خسارت های قابل توجهی را هم در عرصه داخلی و هم در حوزه منطقه ای و بین المللی متحمل شده ایم و روابط ما با برخی همسایگان نیز آسیب دیده است. طبیعی است که برای ترمیم این روابط باید برنامه ریزی جدی صورت گیرد. در عین حال، ما هنوز در مرحله تفاهم نامه هستیم و روایت های متفاوتی از مفاد آن ارائه می شود؛ بنابراین قضاوت نهایی نیازمند زمان است.

بسیاری از مسائل اصلی به مرحله مذاکرات فنی و جزییات بازمی گردد و سرنوشت توافق در همان مرحله تعیین خواهد شد. آنچه امروز مطرح است بیشتر در حد یک تفاهم اولیه است و در مراحل بعدی تکلیف نهایی روشن می شود. اگر نتیجه این روند به تثبیت شرایط مثبت برای ایران منجر شود، مسیر ترمیم روابط با کشورهای حاشیه خلیج فارس نیز شکل متفاوتی خواهد گرفت.

من معتقدم اگر ایران بتواند از این فرآیند با حفظ جایگاه و اقتدار خود خارج شود، بخش مهمی از مشکلات با کشورهای منطقه نیز قابل حل خواهد بود. در این میان روابط با امارات یکی از چالش های اصلی است که هم ابعاد اقتصادی دارد و هم سیاسی و امنیتی، به ویژه با توجه به برخی نگرانی ها درباره حضور اسراییل در این کشور.

وابستگی اقتصادی ایران و امارات نیز واقعیتی غیرقابل انکار است و امارات طی سال ها یکی از مهم ترین شرکای تجاری ایران بوده است. به همین دلیل روابط با این کشور پیچیده و چندلایه است و نیازمند تعریف جدیدی در شرایط تازه خواهد بود.

در صورتی که ایران بتواند در مذاکرات با آمریکا اقتدار خود را حفظ کند، بسیاری از مسائل منطقه ای نیز به تدریج قابل مدیریت خواهد بود. همچنین لازم است مذاکرات منطقه ای به صورت جداگانه و متناسب با شرایط هر کشور دنبال شود، زیرا هیچ مسیر جایگزینی برای تعامل در این جغرافیا وجود ندارد.

اگر مسئله تحریم ها تا حدی حل شود، امکان فروش نفت افزایش یابد و دارایی های بلوکه شده آزاد شود، شرایط اقتصادی کشور تغییر خواهد کرد و بر اساس آن می توان روابط منطقه ای را متوازن تر تنظیم کرد. در این حالت باید به طور همزمان اقتدار ملی، منافع مشترک و همکاری های دوستانه مدنظر قرار گیرد.

همچنین باید به همسایگان توضیح داده شود که ایران به دنبال هژمونی نیست بلکه هدف توسعه همکاری هاست. بازسازی اعتماد فرآیندی زمان بر است و باید تدریجی انجام شود.

به نظر می رسد کشورهای منطقه نیز به این جمع بندی رسیده اند که ایران و آمریکا در مسیر حل بخشی از اختلافات هستند و همین موضوع باعث تغییر در نگاه آن ها به معادلات گذشته شده است. از سوی دیگر، نگاه به نقش آمریکا نیز در برخی کشورهای منطقه دچار تغییر شده است.

این کشورها به خوبی می دانند ایران همسایه دائمی آن هاست و ناگزیر به همکاری هستند. در مقابل، قدرت های فرامنطقه ای منافع خاص خود را دنبال می کنند. بنابراین طبیعی است که درباره جایگاه خود در نظم جدید منطقه ای نگران باشند.

در ایران نیز این نگاه وجود دارد که برخی اقدامات کشورهای منطقه قابل چشم پوشی نیست، اما در عین حال گرایش غالب این است که در صورت فراهم شدن شرایط، گفت وگوها باید آغاز شود.

برداشت من این است که کشورهای عربی منطقه به تدریج به سمت ترمیم روابط حرکت خواهند کرد، اما در هر صورت باید از هر فرصت برای بازسازی اعتماد استفاده کرد. کشورهایی مانند عمان، قطر و کویت نقش متعادل تری داشته اند و حتی امارات و بحرین نیز ممکن است به سمت بازنگری در سیاست های خود حرکت کنند.

تحقق طرح های امنیت جمعی منطقه ای به سرانجام مذاکرات فعلی وابسته است، اما همزمان باید گفت وگو با کشورهای منطقه ادامه یابد. ایران باید نشان دهد که در پی ادامه الگوهای تنش زا نیست.

امنیت منطقه صرفاً نظامی نیست و همکاری های اقتصادی نیز می تواند بخشی از آن را تأمین کند. موضوعاتی مانند امنیت دریایی، تردد کشتی ها و تنگه هرمز نیازمند مذاکرات تخصصی و بلندمدت است.

کشورهای منطقه نیز به خوبی درک کرده اند که معادلات پس از جنگ تغییر کرده است. در این میان نقش کشورهایی مانند عمان و عربستان در گفت وگوهای منطقه ای مهم است.

اتکای کشورهای منطقه به قدرت های خارجی واقعیتی تاریخی است و نمی توان انتظار تغییر سریع آن را داشت. بنابراین باید با واقع گرایی و انعطاف وارد گفت وگوها شد.

در سناریوی کوتاه مدت 30 تا 60 روزه نمی توان به طراحی سازوکار امنیتی جدید رسید؛ در این بازه تنها می توان به اعتمادسازی، رفت وآمد دیپلماتیک و ترسیم افق آینده پرداخت.

موضوعات فوری تر مانند اجرای توافق، رفع محدودیت ها، صادرات نفت و بازگشت دارایی ها در اولویت هستند و نباید با مسائل بلندمدت امنیتی خلط شوند.

اهمیت تنگه هرمز و خلیج فارس به گونه ای نیست که در آینده نزدیک جایگزین پذیر باشد و این منطقه همچنان موقعیت ژئوپلیتیکی خود را حفظ خواهد کرد.

اگر تفاهم به درستی اجرا شود، امکان حرکت به سمت سیاست خارجی متوازن تر وجود دارد. اعتمادسازی میان کشورها و به ویژه با قدرت های بزرگ نقش کلیدی در این مسیر دارد.

در نهایت، اگر ایران اقتدار خود را حفظ کند و در عین حال به همسایگان اطمینان دهد که به دنبال هژمونی نیست، زمینه برای بازگشت به روابط متعادل تر منطقه ای فراهم خواهد شد.