فرارو نسرین مالیک، تحلیلگر ارشد مسائل خاورمیانه و ستون نویس روزنامه گاردین

به نقل از روزنامه گاردین، فرانک مک کورت در کتاب خاکسترهای آنجلا نوشته بود: کشتن انسان ها کار آسانی نیست. این جمله تلخ، در واقع درباره قدرت تحمل انسان ها در برابر فقر، آزار و رنج است. اما انسان ها نه تنها درد را تحمل می کنند، بلکه گاهی آن قدر با رنج روبه رو می شوند که برایشان کاملاً عادی می شود. جنگ هم دقیقاً همین طور است؛ اول ترسناک و غیرقابل تحمل به نظر می رسد، اما کم کم به بخشی از زندگی روزمره تبدیل می شود. جنگ علیه ایران نمونه ای روشن از همین ماجرا بود؛ جنگی که ماه ها با حملات محدود، تهدیدهای پی درپی، وعده های توخالی برای پایان درگیری و فشار مداوم بر زندگی مردم ادامه یافت.

الان توافق صلح اعلام شده و حداقل در ظاهر، جای خوشحالی دارد. اما اگر به روزها و هفته های قبل از این توافق نگاه کنیم، تصویر واقعی تری می بینیم. همین هفته گذشته، دونالد ترامپ دستور حمله به ایران را صادر کرده بود. او حتی گفته بود که می خواهد جزیره خارک را تصرف کند؛ یعنی همان نقطه مهمی که بخش اصلی صادرات نفت خام ایران از آن انجام می شود. سپس خیلی زود و با عجله اعلام کرد که آمریکا با یک توافق بزرگ ، به جنگ پایان داده است.

بازارهای اقتصادی مثل همیشه به این خبر واکنش نشان دادند. اما برای بسیاری از مردم، این وعده صلح دیگر باورپذیر نبود؛ چون ترامپ قبلاً هم بارها ادعا کرده بود که جنگ تقریباً تمام شده است. واقعیتِ روی زمین اما چیز دیگری را نشان می داد. در ماه های گذشته، مصاحبه ها و پیام های ترامپ پر از وعده پایان قریب الوقوع جنگ بود. اما خاورمیانه همچنان درگیر حمله، ضدحمله، بسته شدن تنگه هرمز و به هم ریختگی اقتصاد جهانی بود.

در واقع، جنگی که قرار بود هر لحظه تمام شود، به یک بحران طولانی و خسته کننده تبدیل شد. این بحران نه تنها سیاست منطقه را تغییر داد، بلکه رنج و ناامنی را برای مردم عادی به یک عادت روزانه تبدیل کرد. در حالی که ترامپ از صلح حرف می زد، اثرات جنگ همچنان روی دوش مردم منطقه سنگینی می کرد. کشورهای عربی حاشیه خلیج فارس، به دلیل داشتن پایگاه های آمریکا، هدف حملات ایران قرار گرفتند.

در این شرایط، سیستم های سیاسی و اقتصادهای منطقه در حالتی معلق و ناپایدار جلو می روند. گاهی زندگی به حالت عادی برمی گردد، اما با موج جدیدی از حملات پهپادی و هشدارهای نظامی دوباره متوقف می شود. پشت تمام این بالا و پایین شدن ها، یک تهدید بزرگ تر وجود دارد: احتمال حمله نظامی گسترده آمریکا به ایران. این سایه ترسناک، حتی در لحظه اعلام صلح هم از سر منطقه کم نشده است.

اثرات اقتصادی جنگ، از همین حالا چهره خاورمیانه را تغییر داده است. از بین رفتن 17 درصد از تولید گاز طبیعی مایع قطر، فشار جدیدی به بازار انرژی وارد کرده است. شاید تنگه هرمز دوباره باز شود، اما استفاده از آن به عنوان یک ابزار جنگی، برنامه های اقتصادی عربستان را به هم ریخته است. حالا ریاض مجبور شده تا بیشتر روی بنادر، مراکز داده و مسیرهای جایگزین سرمایه گذاری کند. دبی هم تحت فشار شدیدی است؛ شرکت های بزرگ هواپیمایی هنوز بخشی از پروازهایشان را متوقف کرده اند و اقتصاد این شهر در خطر رکود جدی است.

هزینه های این جنگ فقط به ضررهای مالی ختم نمی شود. در کنار فشار بر بازارها، آسیب های بسیار عمیق تری به میلیون ها انسان وارد شده که به راحتی قابل اندازه گیری نیست. اگر توافق امروز به یک صلح واقعی برسد، باز هم باید به این آسیب ها فکر کرد. جنگ، زندگی شخصی و شغلی میلیون ها نفر را بی ثبات کرده است؛ اتفاقی که نتیجه همکاری جنگ طلبانه دونالد ترامپ و بنیامین نتانیاهو است. این دو نفر برنامه های خود را پیش بردند و به بلایی که سر مردم منطقه می آید، هیچ توجهی نکردند.

در چنین فضایی، کلمه آتش بس دیگر معنای واقعی اش را از دست داده است. آنچه در بخش های مختلف منطقه آتش بس نامیده می شود، در عمل با ادامه کشتار و آوارگی همراه بوده است. در غزه، از زمان آتش بس در ماه اکتبر سال گذشته (مهر و آبان سال گذشته)، نزدیک به هزار نفر کشته شده اند. در لبنان هم از زمان آتش بس در ماه آوریل (فروردین و اردیبهشت)، حملات اسراییل، آواره شدن صدها هزار نفر و بمباران بیروت ادامه داشته است.

حدود یک میلیون نفر هنوز نتوانسته اند به خانه هایشان برگردند. در دو ماه گذشته، نزدیک به 1500 نفر در لبنان جان خود را از دست داده اند که بیشتر از یک چهارم آن ها کودک بوده اند. این عدد، یک سوم کل کشته شدگان از زمان شدت گرفتن درگیری ها در اوایل مارس (اسفند و فروردین) است. حتی آتش بس آمریکا و ایران در آوریل (فروردین و اردیبهشت) هم باعث توقف خشونت ها نشد؛ از جمله اینکه آمریکا شهرهایی در جنوب ایران را هدف قرار داد.

در ماه های اخیر، حتی زبان و ادبیات سیاستمداران هم برای پنهان کردن واقعیت جنگ تغییر کرده است. آن ها می گویند آتش بس ها شکننده هستند یا دارند آزمایش می شوند؛ اما در میدان جنگ، شلیک موشک ها و پهپادها همچنان ادامه دارد. یک چرخه تکراری شکل گرفته است: اول می گویند یک آتش بس دائمی با ایران نزدیک است، بعد درباره مشکلات حل نشده حرف می زنند. باز شدن تنگه هرمز، آینده غنی سازی اورانیوم ایران و محدودیت های برنامه موشکی تهران، مسائلی هستند که غربی ها می گویند بدون حل آن ها صلح ممکن نیست.

این روند، نه به مردم منطقه آرامش می دهد و نه آینده روشنی می سازد؛ بلکه بیشتر شبیه یک بازی شطرنج مرگبار است که مهره هایش، جان میلیون ها انسان است. وقتی آمریکا و پاکستان به عنوان واسطه گفتند که احتمالاً روز یکشنبه توافق صلح اعلام می شود، ایران تأکید کرد که هنوز همه اختلاف ها حل نشده است. سپس حمله اسراییل به حومه بیروت، دوباره فضا را متشنج کرد و تهران تهدید کرد که از مذاکرات خارج می شود.

حتی اگر همه طرف ها راضی شوند و توافق اعلام شود، اجرای آن پر از مانع خواهد بود. مسئله لبنان، حضور نظامی اسراییل در یک پنجم خاک این کشور و رفتارهای نتانیاهو، همه چیز را مبهم نگه می دارد. نخست وزیر اسراییل انگار نمی خواهد در برابر خواسته های ترامپ هم کوتاه بیاید و گاهی خودسرانه علیه ایران دست به حمله می زند. به همین دلیل، این توافق صلح بیشتر از آنکه پایان بحران باشد، شروع یک امتحان سخت و جدید است.

مشکل اصلی جنگ این است که هرچه بیشتر طول بکشد، واقعیت های جدیدی را به وجود می آورد که بازگشت به گذشته را غیرممکن می کند. نتانیاهو احتمالاً تلاش می کند پیروزی خود در لبنان را با عنوان شکست حزب الله قطعی کند و علاقه ای به توافقی ندارد که باعث قدرت گرفتن دوباره حکومت تهران شود؛ حکومتی که او خیال می کرد می تواند آن را به زانو درآورد. ترامپ هم در برابر مقاومت ایران، هم شرمنده شده و هم ضعیف به نظر می رسد. او در حالی که از صلح حرف می زد، ایران را به نابودی تمام زیرساخت هایش تهدید می کرد.

در این میان، انتظار برای یک تصمیم عاقلانه از سوی سیاستمدارانی غیرقابل پیش بینی، خودش به یک بحران تبدیل شده است. جنگ دیگر یک وضعیت اورژانسی نیست، بلکه به زندگی روزمره مردم تبدیل شده است. لبنان با یک امضا فوراً آرام نمی شود و میلیون ها آواره آن یک شبه به خانه هایشان برنمی گردند. غزه همچنان مانند یک زخم باز بر تن خاورمیانه باقی مانده است. ایران نیز همچنان می تواند با حملات نظامی و بستن تنگه هرمز، اقتصاد منطقه و جهان را مختل کند.

کشورهای عربی در ترس و انتظار گرفتار شده اند و بین فشارهای تهران، تل آویو و واشنگتن معلق مانده اند. در نهایت، خطرناک ترین نتیجه این جنگ شاید عادی شدن همین وضعیت ترسناک باشد. مردمی که در وسط بزرگ ترین درگیری تاریخ معاصر خاورمیانه زندگی می کنند، مجبورند با جنگ، آوارگی و تهدید کنار بیایند؛ چون همان طور که در ابتدا گفته شد، انسان ها رنج زیادی را تحمل می کنند و کشتن آن ها اصلاً کار آسانی نیست.