فرارو دیوید ای. روزنبرگ؛ دبیر بخش اقتصاد و ستون نویس روزنامه هاآرتص و نویسنده کتاب اقتصاد فناوری اسراییل

به نقل از نشریه فارن پالیسی؛ حمله اسراییل به بیروت در اول ژوئن (11 خرداد)، فقط یک تصمیم ساده نظامی در وسط میدان جنگ نبود؛ بلکه به نظر می رسد بخش کوچکی از یک نقشه بسیار بزرگ تر در ذهن بنیامین نتانیاهو، نخست وزیر اسراییل، بوده است. نتانیاهو به خوبی می دانست که چنین حمله ای ممکن است ایران را تحریک کند تا تهدیدهایش برای انتقام را عملی کند؛ اما نکته جالب اینجاست که این خطر، برای شخص نتانیاهو اصلاً اتفاق بدی نبود!

بنیامین نتانیاهو بارها با رفتارش نشان داده که معتقد است حمله مشترک آمریکا و اسراییل علیه ایران، خیلی زود و قبل از اینکه به اهداف اصلی اش برسد، متوقف شده است. از نگاه او، مذاکرات پر افت وخیز بین واشنگتن و تهران یک خطر بزرگ دارد: اینکه در نهایت ایران هم موشک های بالستیکش را نگه دارد، هم شبکه نیروهای مقاومت (مثل حزب الله و حماس) را حفظ کند و هم از نظر مالی دوباره جان بگیرد. به ویژه اگر ده ها میلیارد دلار از پول های مسدودشده ایران آزاد شود، تهران پول تازه ای برای تقویت این شبکه ها به دست خواهد آورد.

در چنین شرایطی، کشاندن ایران به یک دور جدید از جنگ، برای نتانیاهو دو فایده طلایی دارد: اول اینکه روند مذاکرات آمریکا و ایران را متوقف می کند و دوم، فرصتی تازه برای فشار حداکثری بر تهران می سازد؛ فشاری که او امیدوار است به تغییر نظام در ایران منجر شود.

اما انگیزه های نتانیاهو فقط به مسائل نظامی و امنیتی محدود نمی شود. اسراییل باید حداکثر تا 27 اکتبر امسال (5 آبان) انتخابات جدیدی برگزار کند و وضعیت سیاسی نتانیاهو اصلاً تعریفی ندارد. بیشتر نظرسنجی های اخیر نشان می دهند که ائتلاف مذهبی و راست گرای او در پارلمان اسراییل (کنست که 120 کرسی دارد)، به سختی می تواند حتی 53 کرسی به دست بیاورد (و شاید حتی کمتر!). به همین دلیل، یک جنگ جدید با ایران، هرچند بسیار خطرناک و برهم زننده آرامش است، از نگاه نتانیاهو می تواند یک فرصت عالی باشد تا فضای سیاسی داخل اسراییل را تغییر دهد، موضوع انتخابات را عوض کند و خودش را دوباره به عنوان یک رهبر قدرتمند و امنیت ساز به مردم نشان دهد.

با وجود اینکه جایگاه نتانیاهو ضعیف شده، اما مخالفان او (اپوزیسیون) هم هنوز نتوانسته اند اکثریت پارلمان را به دست بیاورند؛ مخصوصاً به این دلیل که آن ها حاضر نیستند احزاب عربِ اسراییل را وارد ائتلاف خود کنند. با این حال، کفه ترازوی سیاست به نفع مخالفان سنگینی می کند. در شمال اسراییل که سال ها پاتوق اصلی طرفداران حزب نتانیاهو (حزب لیکود) بود، حالا مردم به شدت عصبانی هستند. آن ها به خاطر اینکه نتانیاهو نتوانسته تهدید حزب الله را از مرزها دور کند، با خشم از او روی برگردانده اند.

شاید در نگاه اول عجیب به نظر برسد که بخشی از جامعه اسراییل هنوز خواهان ادامه جنگ هستند. اسراییل از زمان حمله حماس در 7 اکتبر 2023 (15 مهر 1402)، تقریباً یک نفس در حال جنگ بوده است. در این مدت بیش از دو هزار اسراییلی (چه سرباز و چه غیرنظامی) کشته شده اند و شهرهای اسراییل بارها هدف پهپادها و موشک های حماس، حزب الله، حوثی های یمن، ایران و حتی برخی گروه های عراقی قرار گرفته اند.

فشار این جنگ فقط محدود به میدان تیراندازی نیست. ارتش مجبور شده مدت خدمت نیروهای ذخیره را به شدت افزایش دهد؛ تا جایی که برخی باید تا 9 هفته در سال به سربازی بروند که این موضوع کمر جامعه را خرد کرده است. در جبهه لبنان هم یک تهدید پیچیده و جدید ارتش اسراییل را خسته کرده است: پهپادهای حزب الله که با کابل های فیبر نوری هدایت می شوند! این پهپادها هر هفته چند سرباز اسراییلی را هدف قرار می دهند و ارتش قدرتمند اسراییل هنوز راهی برای دفاع در برابر آن ها پیدا نکرده است.

با تمام این مشکلات، خشم مردم در شمال اسراییل لزوماً به این معنا نیست که آن ها می خواهند جنگ تمام شود. برای بسیاری از ساکنان مناطق مرزی، مشکل اصلی طولانی شدن جنگ نیست؛ درد اصلی آن ها این است که این جنگ هنوز نتوانسته سایه ترس از حزب الله را از زندگی روزمره شان پاک کند. همین احساس ناامنی باعث شده تا پایگاه رأی نتانیاهو در شمال فرو بریزد.

اگر فکر کنیم جامعه اسراییل دیگر تحمل جنگ ندارد، فضای ذهنی آن ها را بعد از عملیات هفت اکتبر اشتباه فهمیده ایم. ضربه روانی آن روز هنوز مثل یک کابوس روی ذهن مردم سنگینی می کند و اعتماد آن ها به توانایی ارتش برای محافظت از شهروندان به شدت نابود شده است. در چنین فضایی، بخش بزرگی از مردم دیگر به سیاست کنترلِ تهدید راضی نیستند؛ آن ها خواهان حذفِ کامل خطر هستند، حتی اگر هزینه انسانی، اقتصادی و نظامی آن بسیار سنگین باشد.

نظرسنجی مؤسسه مطالعات امنیت ملی (INSS) نشان می دهد 59 درصد از اسراییلی ها خواهان تشدید جنگ علیه حزب الله هستند. هم زمان، نظرسنجی مؤسسه دموکراسی اسراییل (IDI) هم نشان می دهد 58 درصد از مردم معتقدند پایان دادن به جنگ با ایران در شرایط فعلی، کاملاً به ضرر امنیت اسراییل است.

اما این فضای جنگ طلبانه لزوماً به نفع نتانیاهو تمام نشده است. مشکل اصلی او این است که جنگ های سنگین و ویرانگر در غزه، لبنان و ایران، نتوانسته آن پیروزی کاملی که او به مردم وعده داده بود را به ارمغان بیاورد. بسیاری از اسراییلی ها احساس می کنند وضعیت امنیتی کشورشان بعد از هفت اکتبر نه تنها بهتر نشده، بلکه در مقابل ایران و لبنان بسیار خطرناک تر و پیچیده تر هم شده است.

نتانیاهو هنوز نتوانسته لکه ننگ شکست امنیتی هفت اکتبر را از پیشانی خود پاک کند. او سال ها از خودش تصویر یک محافظ سرسخت برای امنیت اسراییل ساخته بود، اما آن تصویر در یک روز فرو ریخت. هرچند او در سخنرانی هایش تقصیر این شکست را گردن دیگران می اندازد، اما جامعه اسراییل این حرف ها را قبول نکرده است. حالا به نظر می رسد نتانیاهو به دنبال این است که از جبهه ایران یا لبنان، فرصتی بسازد تا آبروی سیاسی و امنیتی خود را بازسازی کند. او فکر می کند یک پیروزی واضح در یکی از این دو جبهه، می تواند اعتبار از دست رفته اش را در آستانه انتخابات برگرداند.

ورود به یک دور جدید از جنگ با ایران، برای نتانیاهو یک قمار بسیار گران قیمت و پرخطر است. تجربه آخرین رویارویی نشان داد که جمهوری اسلامی نه تنها از جنگ جان سالم به در برد، بلکه قدرتمندتر شد و توانست قدرت خود را در منطقه بیشتر به رخ بکشد. با این حال، وسوسه تغییر نظام در ایران برای نتانیاهو آن قدر بزرگ است که حتی اگر شبیه به یک رؤیای غیرواقعی باشد، حاضر نیست آن را کنار بگذارد.

نتانیاهو به شدت از یک توافق بین آمریکا و ایران می ترسد؛ توافقی که باعث شود ایران بخشی از موشک ها، شبکه متحدان و پول هایش را حفظ کند. به همین دلیل، او فکر می کند سرنگونی نظام ایران تنها راهی است که هم خطر موشک های ایران را برای همیشه نابود می کند و هم حزب الله را از مهم ترین حامی و پشتیبانش محروم می سازد.

در ذهن نتانیاهو، اگر حکومت ایران ضعیف شود یا سقوط کند، حزب الله دیگر نمی تواند به جنگ با اسراییل ادامه دهد و شاید دولت ضعیف لبنان بالاخره بتواند سلاح های حزب الله را جمع آوری کند. برای اسراییل، این اتفاق می تواند راه نجاتی از باتلاق جنگ در لبنان باشد؛ جنگی که نه چشم انداز پیروزی در آن روشن است و نه پایان راحتی دارد.

با وجود تمام این نقشه ها، بزرگ ترین مانع نتانیاهو فعلاً در واشنگتن نشسته است. دونالد ترامپ ترجیح می دهد مشکل ایران را از طریق توافق و میز مذاکره حل کند و در روزهای اخیر این پیام را به گوش رهبر اسراییل هم رسانده است.

ترامپ حتی در مصاحبه ای با روزنامه فایننشال تایمز با صراحت گفت که در موضوع ایران، اوست که تصمیم نهایی را می گیرد، نه نتانیاهو! اما تهران هم بازیگر مهم این میدان است. ایران نشان داده که حاضر است خطر حملات موشکی محدود و مقطعی را بپذیرد؛ شبیه به حملاتی که هفته گذشته علیه اسراییل و پایگاه های آمریکا در کویت رخ داد. اگر این نوع حملات ادامه پیدا کند و هم زمان مذاکرات آمریکا و ایران به بن بست بخورد، ممکن است ترامپ هم در نهایت به ایده خطرناک نتانیاهو برای یک جنگ تمام عیار نزدیک شود.

دعوای نتانیاهو با شرکای دولتش بر سر تاریخ انتخابات، فقط یک اختلاف تقویمی ساده نیست؛ بلکه یک بازی پیچیده سیاسی است. نتانیاهو می خواهد انتخابات تا حد امکان عقب بیفتد و در 27 اکتبر (5 آبان) برگزار شود، چون هر یک روز تأخیر می تواند به او فرصت دهد تا شرایط لبنان را مدیریت کند یا ضربه ای به ایران بزند. در مقابل، احزاب به شدت مذهبی (فوق ارتدوکس) اصرار دارند انتخابات در ماه سپتامبر (شهریور/مهر) برگزار شود؛ یعنی دقیقاً هم زمان با تعطیلات مهم یهودیان، زمانی که رأی دهندگان مذهبی آن ها در خانه اند و راحت تر می توان آن ها را برای رأی دادن بسیج کرد.

مشکلات نتانیاهو فقط به ایران و لبنان و تقویم انتخابات ختم نمی شود. او در داخل کشور با یک بمب ساعتی روبه رو است: مسئله سربازی رفتن حریدی ها (یهودیان به شدت مذهبی). این گروه از زمان تأسیس اسراییل از رفتن به سربازی معاف بوده اند، اما حالا که جنگ در غزه تلفات زیادی داشته و نیروهای ذخیره زیر فشار خردکننده ای هستند، این معافیتِ قدیمی دادِ بقیه مردم را درآورده است.

امروز بخش بزرگی از مردم اسراییل، حتی طرفداران خود دولت، دیگر تحمل نمی کنند که یک عده در خانه بمانند و درس دینی بخوانند، در حالی که بقیه مردم با جان، وقت و زندگی خانواده شان هزینه جنگ را می پردازند. نتانیاهو سعی کرد با ارائه یک قانون این آتش را خاموش کند؛ قانونی که در ظاهر می گفت مذهبی ها هم باید سربازی بروند، اما در باطن همان معافیت قبلی را حفظ می کرد. با این حال، حتی این راه حل نصفه ونیمه هم در پارلمان گیر کرده است و نتانیاهو نتوانسته رأی کافی برای تصویب آن جمع کند.

بحران سربازی حریدی ها حالا به یکی از عمیق ترین شکاف های دولت نتانیاهو تبدیل شده است. دو حزب به شدت مذهبی به نشانه اعتراض از دولت خارج شده اند و هم زمان، خیابان های اسراییل پر شده از اعتراضات خشمگینانه و گاهی خشن حریدی ها. این معترضان مذهبی فریاد می زنند که حاضرند بمیرند، اما لباس سربازی نپوشند! این اتفاقات در شرایطی می افتد که مردم عادی زیر بار جنگ و خدمت طولانی مدت در حال له شدن هستند و این تضاد، کار نتانیاهو را برای حفظ دولت به شدت سخت کرده است.

با این حجم از بحران و دردسر، یک سؤال بزرگ پیش می آید: چرا نتانیاهو هنوز اصرار دارد در قدرت بماند؟ او حالا 76 ساله است و نزدیک به 30 سال مرد شماره یک سیاست اسراییل بوده است. سه سال گذشته نیز سخت ترین روزهای تاریخ این کشور بعد از عملیات هفت اکتبر بوده است. با این کارنامه، طبیعی است که خیلی ها انتظار داشته باشند او بازنشسته شود.

دونالد ترامپ هم همین هفته در مصاحبه ای با جاناتان کارل، خبرنگار شبکه ای بی سی نیوز (ABC News)، به طور غیرمستقیم به همین موضوع اشاره کرد. ترامپ گفت نتانیاهو دوران کاری شگفت انگیزی داشته و بعد پرسید آیا او هنوز هم می خواهد ادامه دهد یا نه؟

ترامپ او را نخست وزیر دوران جنگ نامید. اما واقعیت این است که برای نتانیاهو، کنار رفتن از قدرت فقط یک بازنشستگی ساده نیست. پرونده های سنگین دادگاهی و خطر محاکمه، دلیل اصلی او برای چسبیدن به صندلی قدرت است؛ بدون سپر نخست وزیری، او باید مستقیم به دادگاه برود. به همین دلیل، تمام تلاش های اخیر او در پارلمان نشان می دهد که برخلاف شایعات، او اصلاً قصد رفتن ندارد.

با وجود تمام این طوفان ها، یک شانس بزرگ هنوز نتانیاهو را سر پا نگه داشته است: ضعف و ناتوانی مخالفانش در معرفی یک رهبر قدرتمند! اپوزیسیون هنوز نتوانسته یک نفر را معرفی کند که همه مردم، از راست گراها تا چپ گراها، قبولش داشته باشند. در حالی که فقط چند ماه تا انتخابات مانده، نفتالی بنت و گادی آیزنکوت (دو چهره معروف و قدرتمند مخالفان) هنوز نتوانسته اند سر اینکه چه کسی رییس باشد به توافق برسند. همین دعوای داخلی مخالفان، بهترین فرصت را به نتانیاهو داده است؛ سیاستمدار گرگ باران دیده ای که سال ها ثابت کرده در زمان انتخابات، به بی رحمانه ترین شکل ممکن از نقطه ضعف رقبایش استفاده می کند.