شاید اگر حدود 9 سال پیش، در روز های پرتب وتاب پیش تولید و ساخت بانوی عمارت ، کسی به عزیزالله حمیدنژاد می گفت سریالت قرار است نزدیک به یک دهه بعد، همچنان شانه به شانه تولیدات روز حرکت کند و در صدر جدول پرمخاطب ترین های تلویزیون قرار بگیرد، برایش چندان باورکردنی نبود. اما واقعیت امروز تلویزیون دقیقاً همین است.

به گزارش روزنامه فرهیختگان، تب وتاب تماشای سریال های تلویزیونی و رقابت پلتفرم ها برای جذب مخاطب، همواره یکی از جذاب ترین حوزه ها برای ارزیابی نبض فرهنگی جامعه بوده و حالا، انتشار تازه ترین آمار های مرکز افکارسنجی مِتا، تصویر دقیق، قابل تأمل و البته عجیبی از وضعیت سبد سرگرمی مردم پیش چشم ما می گذارد.

طبق این داده های رسمی، سریال بیگانگان توانسته است با جلب نظر تنها 27 درصد از مخاطبان، در صدر جدول این نظرسنجی قرار بگیرد. اما شگفتی اصلی از پله های بعدی این ماراتن تصویری آغاز می شود؛ جایی که ملودرام های نام آشنا و قدیمی، آنتن را قرق کرده اند. سریال محبوب بانوی عمارت با 25 درصد در رتبه دوم، درام عاشقانه و خاطره انگیز لحظه گرگ ومیش با 24 درصد، مجموعه تاریخی گیل دخت با 23 درصد و در نهایت ملودرام، جنایی و پلیسی کلانتری 11 با 22 درصد، رتبه های بعدی را به خود اختصاص داده اند.

نخستین نکته ای که در مواجهه با این اعداد و ارقام به چشم می آید، رقابت میلی متری و فوق العاده نزدیک سریال هاست. فاصله پنج رتبه اول این جدول تنها 5 درصد است؛ ترافیکی فشرده که نشان می دهد مخاطب امروز تلویزیون به یک پایداری نسبی در انتخاب هایش رسیده و میان گزینه های موجود، دست به گزینش می زند. اما فراتر از اعداد، این آمار یک آینه تمام نما از ذائقه فعلی جامعه است. نگاهی به این لیست پنج گانه مشخص می کند که ملودرام های خانوادگی، عاشقانه های تاریخی و قصه های نوستالژیک، کماکان برگ برنده جعبه جادو برای فتح دل های مخاطبان هستند و این گزارش آماری، نقطه شروعی است برای یک جراحی تحلیلی تا ببینیم چرا گذشته، همچنان آینده تلویزیون را نجات می دهد.

در تحلیل آمار های ارائه شده توسط مرکز افکارسنجی مِتا ، یک کد حیاتی و بسیار کلیدی وجود دارد که نمی توان به سادگی از کنار آن گذشت. اگر به ویترین پنج سریال برتر این نظرسنجی نگاه کنیم، با یک واقعیت عجیب مواجه می شویم؛ به جز صدرنشین جدول، بخش عمده ای از بار جذب مخاطب در تلویزیون، روی دوش آثاری است که سال ها پیش تولید و پخش شده اند.

سریال های بانوی عمارت (25 درصد)، لحظه گرگ ومیش (24 درصد) و گیل دخت (23 درصد)، آثاری جدید یا تولیدات تازه امسال نیستند، بلکه مجموعه های بازپخش شده ای هستند که آنتن شبکه آی فیلم را قرق کرده اند. این پدیده، ما را با یک پارادوکس رسانه ای روبه رو می کند؛ در روزگاری که شبکه های اصلی و سراسری با بودجه های کلان به دنبال تولید آثار جدید هستند، این شبکه بازپخش فیلم و سریال است که با تکیه بر داشته های گذشته، رقابت اصلی را در دایره جذب مخاطب به نفع خود تمام می کند.

این وضعیت، نیازمند یک جراحی تحلیلی است تا ریشه های این وفاداری مخاطب به نوستالژی ها را کشف کنیم. برای درک اینکه چرا شبکه آی فیلم همواره جزء پرمخاطب ترین شبکه های صداوسیماست، باید به روان شناسی مخاطب ایرانی نگاه کنیم. آی فیلم عملاً به یک پناهگاه فرهنگی تبدیل شده است. در روزگاری که جامعه با طوفانی از اخبار، تنش ها و حوادث پیاپی بین المللی و منطقه ای محاصره شده است، تماشای دوباره سریال هایی که مردم یک بار با آن ها خاطره داشته اند، نوعی حس امنیت و آرامش ذهنی ایجاد می کند.

مخاطب با روشن کردن آی فیلم، وارد جهانی پیش بینی پذیر می شود. او فرجام قصه بانوی عمارت را می داند، با فراز و نشیب های زندگی شخصیت های لحظه گرگ ومیش گریسته و خندیده است و از فرجام قهرمانان گیل دخت باخبر است. این پیش بینی پذیری در عصر اضطراب های مداوم، یک مزیت بزرگ رسانه ای است. آی فیلم دست روی حافظه عاطفی ملت می گذارد و به همین دلیل، بازپخش دهم یک سریال استاندارد قدیمی، گاهی از پخش اول یک سریال بی رمق جدید، بیننده بیشتری جذب می کند.

بزرگ ترین چالش سریال های فعلی تلویزیون این است که دیگر نمی توانند مخاطب را سرگرم کنند. سرگرمی در تعریف رسانه ای به معنای لودگی یا سطحی بودن نیست؛ بلکه یعنی اثری بتواند با قصه گویی درست، تعلیق، ایجاد هیجان و درگیرکردن عواطف، مخاطب خسته از کار و روزمرگی را حداقل برای یک ساعت از دنیای واقعی جدا کند و پای گیرنده بنشاند. اما خروجی بسیاری از سریال های جدید چیست؟ آثاری آپارتمانی، بی رمق، پر از پیام های گل درشت شعاری و بیانیه های اخلاقی و سیاسی که بیش از آنکه قصه بگویند، به دنبال نصیحت کردن مخاطبند.

فیلم نامه ها به شدت قابل پیش بینی، ریتم ها کند و کش دار و شخصیت ها تک بعدی و غریبه با واقعیت جامعه شده اند. مخاطبی که در طول روز با انواع حوادث، اخبار و فشار های مادی دست وپنجه نرم می کند، شب ها پای تلویزیون می نشیند تا کمی استراحت کند و سرگرم شود؛ اما وقتی با سریال های بی کشش و بی رمق مواجه می شود که هیچ قلابی برای گیر انداختن ذهنش ندارند، طبیعی است که دست به انتخاب بزند. این انتخاب، چیزی جز فرار به سمت شبکه آی فیلم نیست. بهترین و عینی ترین گواه برای اثبات این ادعا، اتفاقی بود که در نوروز سال گذشته رخ داد. تلویزیون پس از مدت ها دوری از روز های اوج، برگ برنده بزرگ خود یعنی سریال پایتخت 7 را روی آنتن فرستاد؛ اثری که به محض پخش، مثل یک انفجار رسانه ای عمل کرد، آمار مخاطبان رسانه ملی را به شکلی جهشی فوق العاده بالا برد و خانواده های ایرانی را دوباره با اشتیاق پای جعبه جادو نشاند. معجزه پایتخت چه بود؟

همان فرمول قدیمی و اصیل؛ قصه گفتن، سرگرم کردن، خلق کاراکتر های ملموس و وفاداری به اتمسفر خانواده ایرانی.پدیده پایتخت در نوروز 1404 ثابت کرد که مردم نه با قاب تلویزیون قهر کرده اند و نه ذائقه شان به کلی تغییر کرده است؛ آن ها فقط اثر خوب می خواهند. حالا در غیاب پایتخت ها و تولیدات جدیدی در آن تراز، مخاطب وقتی می بیند شبکه های سراسری خالی ازاین دست قصه های پرکشش و سرگرم کننده هستند، برای سیراب کردن این نیاز به سمت آی فیلم کوچ می کند.

تماشاگر امروز به آی فیلم پناه می برد چون می داند در آنجا، حتی در بازپخش چندم آثار، حداقل با یک فیلم نامه صیقل خورده و کارگردانی درست روبه رو است که بلد است چطور قلاب تعلیق و سرگرمی را در ذهن بیننده بیندازد. در واقع، این سریال های قدیمی هنوز هم سرگرم کننده تر از تولیدات روز هستند. در این اثر ها، قصه جلوتر از پیام حرکت می کند. این سریال ها بلدند چطور قلاب تعلیق را در ذهن بیننده بیندازند که او برای رسیدن قسمت بعدی لحظه شماری کند؛ هنری که انگار در تولیدات روز و بی رمق فعلی گم شده است.

آمار های 25، 24 و 23 درصدی این سریال های قدیمی روی آنتن آی فیلم، یک زنگ خطر جدی برای تیم های برنامه ساز و مدیریت شبکه های اصلی است. این آمار اثبات می کند که ریزش مخاطب به معنای قهر کلی مردم با قاب تلویزیون نیست؛ مردم همچنان دوست دارند سریال ایرانی تماشا کنند، اما به شرطی که آن اثر، الفبای سرگرمی و استاندارد های درام نویسی را رعایت کرده باشد.

وقتی شبکه های سراسری با وجود بودجه های کلان نمی توانند ملودرام هایی سرگرم کننده و باکیفیت تولید کنند، آی فیلم با تکیه بر داشته های گذشته اش، عملاً جور کم کاری یا افت کیفی تولیدات جدید شبکه های دیگر را می کشد. مخاطب امروز هوشمند است؛ او وقت خود را پای قاب های خالی و قصه های بی جان تلف نمی کند و وقتی می بیند سریال های فعلی پتانسیل سرگرم کردنش را ندارند، ترجیح می دهد بازپخش چندم یک اثر استاندارد قدیمی را تماشا کند، چون می داند در آنجا حداقل با یک فیلم نامه صیقل خورده و کارگردانی درست روبه رو است.

آمار اخیر مِتا، مدال افتخاری بر سینه شبکه ای است که با کمترین هزینه تولید و صرفاً با شناخت درست از نیاز جامعه به سرگرمی، نبض تلویزیون را در دست گرفته است. اما این مدال، یک روی دیگر هم دارد؛ هشداری صریح به مدیران و سازندگان آثار جدید که یادآور می شود ذائقه مخاطب ایرانی همچنان درگیر درام های منسجم و قوی گذشته است. تلویزیون اگر می خواهد مخاطبانش را از گذشته به حال برگرداند و جانی تازه به رگ های خود تزریق کند، باید پیش از هر چیز، به اصالت سرگرمی برگردد. باید یاد بگیرد که پیام عمیق، تنها از دل یک قصه سرگرم کننده و شخصیت پردازی ملموس است که بر جان مخاطب می نشیند، نه از دل بیانیه های تصویری بی مخاطب.

اما دایره ارزیابی های مرکز افکارسنجی مِتا به آنتن صداوسیما محدود نمی شود؛ نبض اصلی سرگرمی این روز ها در دستان پلتفرم های شبکه نمایش خانگی نیز می زند. نگاهی به جدول میزان اقبال مخاطبان به سریال های این بستر، اعداد و ارقام متفاوتی را پیش چشم ما می گذارد. سریال بدنام با 21 درصد در صدر ایستاده است و به دنبال آن، سریال بی عاطفه با 20 درصد و گل سنگ با 18 درصد در رتبه های بعدی قرار دارند.

در انتهای این جدول نیز دو سریال بیست و یک و هزار و یک شب هرکدام با کسب 12 درصد از سهم مخاطبان، رقابت را دنبال می کنند.اولین برداشتی که از این ویترین عددی حاصل می شود، پایین بودن نسبی متر اقبال به سریال های نمایش خانگی در مقایسه با کف مخاطبان تلویزیون است. بالاترین رقم در نمایش خانگی (21 درصد) حتی از پایین ترین رقم پنج سریال برتر تلویزیون (22 درصد) کمتر است.

این افت آماری نشان می دهد پلتفرم ها در این مقطع زمانی، آن طور که باید نتوانسته اند یک تب همه گیر یا اصطلاحاً موج اجتماعی برای تماشای یک اثر خاص ایجاد کنند. بااین حال، در دل همین آمار های پایین، یک ویژگی بسیار مهم و حیاتی نهفته است که آینده این بازار را امیدوارکننده نگه می دارد؛ فاکتور تنوع ملموس در موضوع و ژانر.برخلاف تلویزیون که بخش عمده بار آن بر دوش ملودرام های خانوادگی و تاریخی است، سبد نمایش خانگی رنگارنگ چیده شده است. از درام های اجتماعی و ملتهب گرفته تا قصه های جنایی، معما های پلیسی و بازخوانی های خاص. این تنوع موضوعی باعث شده تا پلتفرم ها بتوانند برای هر نوع سلیقه ای، یک گزینه روی میز داشته باشند.

همین ویترین متنوع، تکثر مخاطبان را حفظ کرده و مانع از ریزش کامل آن ها شده است. ازسوی دیگر، این ایستایی و آمار به ظاهر پایین، شبیه به آرامش قبل از طوفان است. ترافیک سنگین تولیدات جدید و ورود سریال های تازه نفس و پرستاره ای که در نوبت پخش پلتفرم ها قرار دارند، به وضوح نشان می دهد که این وضعیت خطی و سرد پایدار نخواهد بود.

نمایش خانگی به واسطه ذات منعطف و پیوندش با بخش خصوصی، دست پرتری در رو کردن برگ های برنده جدید دارد. با آغاز پخش این مجموعه های تازه که پتانسیل بالایی برای شکستن سکوت رسانه ای دارند، احتمالاً در ماه های آینده شاهد یک جابه جایی بزرگ در ارقام مِتا و جهش جدی نمودار استقبال مخاطبان خواهیم بود؛ ماراتنی که تازه بخش جذاب آن کلید خورده است.