زمانی که روسیه در سال 2021 از پروژه اس-75 چک میت رونمایی کرد، بسیاری آن را پاسخ مسکو به نیاز روزافزون کشورهای مختلف، برای دستیابی به یک جنگنده نسل پنجم مقرون به صرفه می دانستند. در آن زمان وعده داده شده بود که این هواپیما تا میانه دهه 2020 وارد خدمت شود و بتواند سهم قابل توجهی از بازار صادراتی جنگنده ها را به خود اختصاص دهد.

اما روند توسعه آن برخلاف پیش بینی های اولیه پیش رفت و اکنون چند سال پس از جدول زمانی اعلام شده، این پروژه تازه وارد مرحله ساخت نخستین نمونه پروازی شده است. با وجود این تاخیرها، روسیه همچنان امیدوار است که چک میت به یکی از مهم ترین محصولات دفاعی این کشور در دهه آینده تبدیل شود.

وادیم بادخا، مدیرعامل شرکت دولتی هوانوردی متحد روسیه، اعلام کرده که ساخت نخستین نمونه پروازی جنگنده چک میت آغاز شده و این پروژه وارد فاز جدیدی از توسعه شده است. بر اساس گزارش های منتشر شده، نخستین پرواز این جنگنده احتمالا در سال 2027 انجام خواهد شد؛ تاریخی که چندین سال دیرتر از برنامه اولیه محسوب می شود.

در زمان رونمایی رسمی از پروژه، برنامه ریزی ها بر این اساس بود که چک میت تا سال 2026 وارد خدمت شود؛ موضوعی که مستلزم انجام نخستین پروازها در سال 2023 یا حتی زودتر بود. با این حال، پیچیدگی های فنی، شرایط اقتصادی و اولویت های نظامی روسیه باعث شدند تا پروژه با تاخیر قابل توجهی روبه رو شود.

یکی از نکات جالب توجه درباره چک میت، تغییرات گسترده ای است که طی سال های اخیر در طراحی آن ایجاد شده است. منابع نزدیک به صنعت هوافضای روسیه می گویند که نسخه نهایی این هواپیما تفاوت های محسوسی با نمونه نمایشی رونمایی شده در سال 2021 خواهد داشت.

به نظر می رسد که بسیاری از اصلاحات انجام شده، تحت تاثیر تجربیات حاصل از توسعه و به کارگیری سوخو 57 بوده است. این دو برنامه از نظر فناوری پیوند نزدیکی با یکدیگر دارند و مهندسان روس تلاش کرده اند تا از دستاوردهای پروژه سوخو 57 برای کاهش ریسک های فنی چک میت استفاده کنند. حتی گزارش هایی منتشر شده که نشان می دهد نام نهایی این جنگنده نیز ممکن است تغییر کند و عنوان چک میت تنها یک نام تجاری موقت برای معرفی پروژه بوده باشد.

چک میت در واقع بر پایه یک فلسفه قدیمی اما موفق طراحی شده است؛ راهبردی که در صنعت هوانوردی نظامی با عنوان ترکیب بالا-پایین شناخته می شود. در این مدل، یک جنگنده سنگین و پیشرفته در کنار یک جنگنده سبک تر و ارزان تر توسعه پیدا می کند تا نیروهای هوایی بتوانند میان توان رزمی و هزینه های عملیاتی تعادل برقرار کنند.

آمریکا این الگو را با اف 15 و اف 16 دنبال کرد و چین نیز با جنگنده های J-16 و J-10 از آن بهره برد. اتحاد جماهیر شوروی نیز در دوران جنگ سرد، سوخو 27 را در کنار میگ 29 توسعه داد. اکنون روسیه قصد دارد همین مدل را در نسل پنجم تکرار کند؛ به این معنا که سوخو 57 نقش جنگنده سنگین و چک میت نقش گزینه سبک تر و اقتصادی تر را بر عهده بگیرد.

یکی از مهم ترین مزیت های پروژه چک میت، استفاده گسترده از فناوری های موجود در سوخو 57 است. این هواپیما قرار است از موتور مشترک، مواد کامپوزیتی مشابه، سامانه های تسلیحاتی یکسان و نسخه ای کوچک تر از رادار و سامانه های اویونیک سوخو 57 بهره ببرد.

این اشتراک فنی به روسیه اجازه می دهد تا هزینه های تحقیق و توسعه را به میزان قابل توجهی کاهش دهد. در نتیجه، قیمت نهایی هواپیما نیز پایین تر خواهد بود و شانس موفقیت آن در بازارهای صادراتی افزایش می یابد؛ بازاری که در سال های اخیر به شدت رقابتی شده است.

مدیران صنعت دفاعی روسیه معتقدند که مهم ترین نقطه قوت چک میت نه در قدرت آتش یا سرعت، بلکه در هزینه های پایین خرید و نگهداری آن نهفته است. جنگنده های روسی در میان بزرگ ترین و سنگین ترین نمونه های جهان قرار دارند و همین موضوع، هزینه های عملیاتی آنها را افزایش می دهد.

چک میت قرار است این معادله را تغییر دهد. اگر پیش بینی های روسیه درست از آب درآید، این جنگنده می تواند یکی از کم هزینه ترین هواپیماهای رزمی نسل پنجم جهان باشد؛ ویژگی که برای بسیاری از کشورها اهمیت بیشتری از دستیابی به بالاترین سطح فناوری دارد.

برخی تحلیلگران معتقدند که جایگاه واقعی چک میت را باید در امتداد میراث میگ 29 جست وجو کرد. همان گونه که میگ 29 در دوران جنگ سرد مکمل سبک تر سوخو 27 بود، چک میت نیز قرار است چنین نقشی را در کنار سوخو 57 ایفا کند.

حتی برخی کارشناسان پا را فراتر گذاشته و این پروژه را تلاش روسیه برای خلق میگ 21 نسل پنجم توصیف کرده اند. میگ 21 یکی از موفق ترین جنگنده های تاریخ بود که به دلیل سادگی، قیمت مناسب و قابلیت صادرات گسترده شهرت پیدا کرد. چک میت نیز ظاهرا با همین نگاه طراحی شده است؛ یعنی ارائه جنگنده ای پیشرفته اما قابل دسترس برای طیف وسیعی از مشتریان.

برخلاف سوخو 57 که به عنوان ستون اصلی آینده نیروی هوافضای روسیه تعریف شده، سرنوشت چک میت تا حد زیادی به موفقیت صادراتی آن وابسته است. روسیه از ابتدا این پروژه را با هدف جذب مشتریان خارجی آغاز کرد و بسیاری از محاسبات اقتصادی آن بر پایه سفارش های صادراتی شکل گرفته است.

با این حال، چالش اصلی اینجاست که برخی مشتریان بالقوه ممکن است ترجیح دهند با پرداخت هزینه بیشتر به سراغ سوخو 57 بروند؛ جنگنده ای که برد عملیاتی بالاتر، ظرفیت حمل تسلیحات بیشتر و توان رزمی گسترده تری دارد. به همین دلیل، موفقیت چک میت تا حد زیادی به توانایی آن در ارائه هزینه های عملیاتی بسیار پایین وابسته خواهد بود.

روسیه از هم اکنون در حال بررسی گزینه های مختلف برای تولید و عرضه این جنگنده است. در سال 2025 تایید شد که مذاکراتی میان شرکت هوانوردی متحد و صنایع دفاعی بلاروس درباره احتمال تولید مشترک چک میت آغاز شده است.

بلاروس به دلیل بودجه دفاعی محدود، وسعت کم حریم هوایی و نیاز روزافزون به مقابله با جنگنده های پیشرفته ناتو، یکی از محتمل ترین مشتریان این هواپیما محسوب می شود. علاوه بر آن، نام کشورهایی مانند هند، قزاقستان و حتی کره شمالی نیز در فهرست مشتریان بالقوه مطرح شده است؛ هرچند هنوز هیچ سفارش رسمی برای این جنگنده اعلام نشده است.

در حالی که روسیه همچنان در تلاش برای تکمیل چک میت است، رقابت جهانی نیز متوقف نشده است. چین و آمریکا با سرعت در حال توسعه نسل بعدی جنگنده های خود هستند و پکن حتی برنامه هایی برای ورود جنگنده های نسل ششم در اوایل دهه 2030 دارد.

همین موضوع باعث شده تا برخی کارشناسان معتقد باشند چک میت زمانی وارد خدمت خواهد شد که جهان در آستانه ورود به عصر جدیدی از نبردهای هوایی قرار گرفته است. با این حال، اگر روسیه بتواند وعده های خود درباره هزینه پایین، نگهداری ساده و قابلیت های نسل پنجمی را محقق کند، این جنگنده همچنان شانس آن را دارد که به یکی از مهم ترین محصولات صادراتی صنعت دفاعی روسیه در دهه آینده تبدیل شود؛ هواپیمایی که شاید نه پیشرفته ترین، اما در دسترس ترین جنگنده نسل پنجم جهان باشد.

منبع: خبرآنلاین