ولی نصر، استاد سرشناس دانشگاه جانز هاپکینز در سخنانی که به طور ویدیویی تهیه و روز دوشنبه در نشست رونمایی و نقد کتابش تحت عنوان بر لبه تنهایی ؛ روایت کلان راهبرد امنیت ملی ایران که به زبان فارسی منتشر شده است، گفت: امروز بیش از هر زمان دیگری نیازمند اندیشیدن درباره آینده سیاسی و راهبردی ایران هستیم.

وی با بیان اینکه با وجود چهاردهه دوری از ایران هم چنان ذهن و دلم با ایران و مردم است گفت: می دانم ماه های اخیری که بر شما گذشته تا چه اندازه دشوار بوده و امیدوارم آینده ای توام با صلح، امنیت و رفاه در انتظار مردم ایران باشد.

نصر با تاکید بر اینکه بسیاری از تحولات سال های گذشته و ماه های اخیری که شاهد آن بودیم در امتداد روندی است که در کتاب آخرم درباره آن صحبت کردم افزود: این روند از انقلاب 1357 آغاز و بعد از چهار دهه به مرحله ای حساس رسیده است.

این استاد دانشگاه در ادامه خاطرنشان کرد که جمهوری اسلامی ایران در مغرب زمین معمولا به عنوان یک حکومت ایدئولوژیک یا مذهبی فهمیده می شود؛ گویی سیاست خارجی ایران فقط از ایدئولوژی انقلابی یا گفتمان دینی ناشی می شود. بدون تردید ایدئولوژی مهم است اما سیاست خارجی ایران را فقط از این زاویه نمی توان فهمید. ایران مثل هر دولت دیگری دارای راهبردی کلان است که از برداشت خاصی از امنیت، تهدید، بقا و جایگاه منطقه ای کشور شکل گرفته است.

وی هدفش از نگارش کتاب بر لبه تنهایی را بررسی این راهبرد کلان دانست و گفت: در این کتاب سعی کردم به این مسائل بپردازم که ایران چگونه جهان را می بیند؟ چه تهدیدهایی را اساسی می داند؟ و چه اهدافی را دنبال می کند؟

نصر گفت: حتی برای کسانی که در غرب با ایران سر و کار دارند، فهم این مسئله ضروری است زیرا هیچ تهدید، فشار یا مذاکره ای در خلأ اتفاق نمی افتد، همه چیز در چارچوب همین نگاه راهبردی معنا پیدا می کند. به نظر من این بینش راهبردی ریشه تاریخی عمیقی دارد. تجربه ایران در دوران قاجار فشار قدرت های خارجی در آن زمان، از دست دادن بخش هایی از سرزمین تاریخی ایران و احساس دائمی ناامنی هنوز در حافظه سیاسی ایران حضور دارد.

وی افزود: سایه ترکمانچای همچنان در سیاست ایران مستولی است. ایران هرگز مستعمره مستقیم نشد، اما تقریباً یک قرن زیر فشار قدرت های خارجی زندگی کرد و همین تجربه باعث شد مسئله بقا به مهمترین دغدغه دولت ایرانی تبدیل شود. در دوران پهلوی این دغدغه بقا به شکل دیگری تعریف شد. رضا شاه معتقد بود بقای ایران تنها از مسیر دولت سازی و توسعه اقتصادی ممکن است.

ایران باید ارتش مدرن، آموزش مدرن، زیرساخت مدرن و دولت مرکزی مقتدر داشته باشد تا بتواند دوام بیاورد. محمدرضا شاه نیز همین نگاه را ادامه داد؛ راهبرد کلان پهلوی ها این بود که بقای ایران از طریق توسعه اقتصادی و رابطه نزدیک با غرب فقط ممکن است و تنها به آن نحو است که می تواند به یک قدرت منطقه ای تبدیل شود.

استاد سرشناس دانشگاه جانز هاپکینز ادامه داد: این با نظرکرد جمهوری اسلامی تفاوت بسیار دارد اما در کنار تفاوت های مهم میان دوران پهلوی به جمهوری اسلامی، نوعی تداوم نیز در نگاه راهبردی ایران وجود داشته است به ویژه در نحوه مواجهه با تهدیدی که از جناح غربی ایران از جهان عرب احساس می شد و می شود. در دوران شاه نیز تهدید اصلی منطقه ایران عمدتاً از سوی عراق، ناسیونالیسم عربی، جریان های رادیکال عرب و رقابت جهان عرب با ایران تعریف می شد، در آن زمان امریکا در کنار ایران بود و شوروی از عراق حمایت می کرد اما امروز شرایط تغییر کرده است.

نصر با تاکید بر اینکه اصل مسئله، امنیت منطقه ایران همچنان باقی مانده است گفت: حتی در دوران رضا شاه نیز این درد وجود داشت که ایران بدون حضور و نفوذ و تحولات منطقه ای نمی تواند خود را دریابد و در زمان شاه هم این فکر بود که برای حفظ امنیت و اینکه ایران قدرت منطقه ای باشد، باید همین اصول را دنبال کنیم. به همین دلیل نگاه به لبنان، عراق و جهان عرب به تدریج بخشی از راهبرد امنیتی ایران در زمان شاه شد، چیزی که بعدها جمهوری اسلامی آن را در قالبی دیگری ادامه داد.

این استاد دانشگاه با بیان اینکه مهمترین مناظره یا منازعه درباره راهبرد کلان ایران در دوران معاصر در دوره دکتر مصدق شکل گرفت تصریح کرد: این منازعی است که در واقع هنوز هم ادامه دارد.

وی افزود: اختلاف اصلی آن زمان به نظر من فقط بر سر دموکراسی یا دیکتاتوری نبود بلکه بر سر این پرسش بود که بزرگترین تهدید علیه ایران چیست و راهبرد اصلی کشور باید چگونه تعریف شود؟ شاه، ارتش و بخش مهمی از نخبگان آن زمان که سکولار، چه اهل دین معتقد بودند که خطر اصلی برای ایران شوروی و کمونیسم است و ایران باید به نحوی با غرب تعامل کند تا امنیت و بقای خود را در برابر آن حفظ کند. در مقابل مصدق و نیروهای ملی گرا معتقد بودند که بزرگ ترین خطر برای ایران امپریالیسم و دخالت غرب است.

به نظر من همین مناظره بعدها در جمهوری اسلامی نیز متبلور شد. در واقع بسیاری از نیروهایی که در انقلاب 1357 نقش داشتند به نوعی خود را وارث همان نگاه استقلال طلبانه که در دوران مصدق مشهور بود. اینکه اولویت اصلی ایران باید توسعه از طریق تعامل با جهان باشد یا حفظ استقلال از طریق مقاومت در برابر فشار خارجی.

نصر با بیان خاطره ای از کریم سنجابی رهبر جبهه ملی در اواخر دوران پهلوی در گفت: او در خاطراتش توضیح می دهد که وقتی به پاریس رفت تا با آقای خمینی درباره اصول انقلاب به توافق برسد، تصور می کرد دو اصل برای این توافق و تعریف آینده ایران کافیست؛ نخست اینکه حکومت آینده ایران دموکراتیک باشد و دوم اینکه اسلامی باشد. اما آقای خمینی با دست خود اصل سومی را به آن اصول اضافه کرد و آن اصل استقلال بود.

این استاد دانشگاه مدعی شد، این نکته بسیار مهم است که از نگاه آیت الله خمینی حتی اسلامیت نظام نیز در خدمت استقلال ایران معنا پیدا می کند. همانطور که در دوران صفویه تشیع صرفاً یک مسئله مذهبی نبود بلکه ابزاری برای حفظ هویت و استقلال ایران در برابر امپراتوری عثمانی محسوب می شد، بنابراین در جمهوری اسلامی نیز استقلال به مهم ترین اصل راهبردی تبدیل شد، به همین دلیل اشغال سفارت امریکا در نگاه رهبران انقلاب صرفاً یک اقدام نمادین نبود، بلکه تلاشی بود برای جلوگیری از تکرار 28 مرداد 1332 و کوتاه کردن دست آمریکا از ایران.

وی گفت: جمهوری اسلامی از ابتدا خود را در حال مقابله با مداخله خارجی و به خصوص مداخله امریکا می دید و می خواست استقلال سیاسی، اقتصادی و فرهنگی ایران را حفظ کند.

استاد سرشناس دانشگاه جانز هاپکینز با بیان این که هر نظام سیاسی علاوه بر ایدئولوژی از دل تجربه های تاریخی و عملی خود نیز شکل می گیرد ابراز عقیده کرد: هیچ رویدادی به اندازه جنگ ایران و عراق در شکل گیری جمهوری اسلامی تعیین کننده نبود. انقلاب حکومت را در ایران تغییر داد اما حکومتی که امروز در ایران می بینیم بیش از آنکه محصول خود انقلاب باشد محصول جنگ ایران و عراق است.

بسیاری از رهبران و فرماندهان جمهوری اسلامی تجربه نخست را در همان جنگ به دست آورند. آن جنگ این تصور را در ذهنیت جمهوری اسلامی تصویب کرد که ایران در نهایت تنهاست و نمی تواند به قدرت های جهانی یا معاهدات جهانی اعتماد کند و باید بر توان داخلی و مقاومت تکیه کند. ایران در آن جنگ شاهد استفاده عراق از سلاح شیمیایی بود، در حالی که جهان عملاً در برابر آن سکوت کرد، هیچ تجربه ای از این مهم تر نبود و همین تجربه صرف نظر از قضاوتی که درباره آن داشته باشیم نقش تعیین کننده ای در شکل گیری نگاه امنیتی جمهوری اسلامی داشت.

وی گفت: بعدها حمله امریکا به عراق در سال 2003 و تحولات منطقه نیز این ذهنیت را تقویت کرد. سیاست حضور منطقه ای ایران در عراق، سوریه، لبنان و بعد یمن مفاهیمی مانند عمق استراتژیک یا دفاع رو به جلو، همگی در همین چهارچوب قابل فهم است. ممکن است درباره درستی یا نادرستی سیاست ها اختلاف نظر وجود داشته باشد اما نمی توان آن ها را بدون توجه به این منطق تاریخی و امنیتی فهیمید.

نصر در ادامه با تاکید بر اینکه این مسیر هزینه های سنگینی نیز داشته است، از تحریم های اقتصادی و فشارهای بین المللی گرفته تا تجربه جنگ مستقیم و نگرانی دائمی از ناامنی و درگیری اظهار کرد: مردم ایران امروز بیش از هر زمان دیگری این پرسش را مطرح می کنند که هزینه دقیق این راهبرد چیست؟ و آینده آن چه خواهد بود؟

وی افزود: به نظر من جمهوری اسلامی امروز فقط یک حکومت دینی یا انقلابی نیست بلکه کشوری است که دغدغه امنیت ملی آن را ساخته است؛ چهار دهه جنگ، تحریم، فشار و مقاومت، ساختار دولت و نهادهای آن را شکل داده است.

وی با طرح این پرسش که مسئله اصلی این است که ایران چگونه می تواند میان امنیت، توسعه، ثبات و خواست جامعه تعادل برقرار کند و اولویت های راهبردی خود را به درستی تشخیص دهد گفت: آنچه تاریخ 100ساله گذشته ایران نشان می دهد، این است که همراهی جامعه با راهبرد کلان، اهمیتی حیاتی دارد. راهبرد دولت سازی پهلوی بدون همراهی جامعه دوام نیاورد و فرو شکست و هر راهبرد کلان دیگری نیز برای موفقیت نیازمند پشتوانه ای نیرومند در جامعه است. به همین دلیل مسئله راهبرد ملی ایران فقط یک مسئله سیاست خارجی نیست، بلکه مستقیماً به سیاست داخلی، اقتصاد، امید اجتماعی و رابطه دولت و جامعه نیز مربوط می شود.

استاد سرشناس دانشگاه جانز هاپکینز خاطرنشان کرد: من فکر می کنم امروز بیش از هر زمان دیگری نیازمند گفت وگوهایی صریح، واقع بینانه و در عین حال انتقادی درباره سیاست خارجی و بازتاب آن در سیاست داخلی هستیم؛ گفت وگوهایی که هم دغدغه های امنیتی کشور را درک کنند و هم هزینه ای که مردم ایران در این مسیر پرداخته اند را مورد توجه قرار دهند.

وی در پایان اظهار امیدواری کرد که این کتاب بتواند سهم کوچکی در شکل گیری چنین گفت وگویی داشته باشد.