در مقاله پیامدهای اقتصادی و اجتماعی درگیری: تحلیل مقطعی-زمانی چندکشوری نوشته تای-ها له، مان-تین بویی و قاضی صلاح الدین، که در ژورنال Economic Modelling منتشر شده است، پرسش اصلی این است که درگیری های مسلحانه (چه درون کشوری و چه میان کشوری) چه تاثیرات کوتاه مدت و بلندمدتی بر رشد اقتصادی، امید به زندگی و سطح تحصیلات کشورها بر جای می گذارند.

به گزارش دنیای اقتصاد، اهمیت این پژوهش از آنجا ناشی می شود که بسیاری از مطالعات پیشین یا تنها بر اقتصاد تمرکز داشته اند یا از روش های ساده ای مانند حداقل مربعات معمولی استفاده کرده اند که نمی تواند روابط پویا و درون زا را به درستی آشکار کند.

در تحقیق، ما با به کارگیری برآوردگر اثرات ثابت پویا در چارچوب مدل خودرگرسیونی با وقفه های توزیعی (ARDL-DFE) روی داده های پانل 109 کشور در بازه 1996 تا 2019، مشاهده شد که شدت درگیری (تعداد کشته شدگان مرتبط با درگیری به ازای هر هزار نفر جمعیت) در بلندمدت رشد تولید ناخالص سرانه، امید به زندگی و سال های مورد انتظار تحصیل را به طور معناداری کاهش می دهد.

همچنین یافته ها نشان داد که هرچه سطح درآمد کشور بالاتر باشد، اثرات منفی درگیری بر توسعه کمتر معنادار است؛ به گونه ای که کشورهای کم درآمد بسیار آسیب پذیرتر از کشورهای پردرآمد هستند.

این مقاله با ارائه تفکیک کوتاه مدت و بلندمدت و نیز تحلیل بر اساس گروه های درآمدی، ابزارهای سیاستی ارزشمندی برای پیشگیری از درگیری و بازسازی پس از آن فراهم می کند.

در این مقاله، مفهوم درگیری فراتر از تعریف سنتی مبتنی بر تعداد مطلق کشته شدگان (معمولا هزار کشته) بازتعریف شده است. نویسندگان با استناد به نووتا و پوگاچوا (2021) و موئلر (2016) استدلال می کنند که تعریف درگیری بر اساس نسبت کشته شدگان به جمعیت کل، برای بررسی پیامدهای کلان اقتصادی مناسب تر است.

به عنوان نمونه، درگیری با هزار کشته در یک کشور پرجمعیت ممکن است اثر ناچیزی بر تولید ناخالص داشته باشد، درحالی که در یک کشور کوچک می تواند تمام شاخص های توسعه را مختل کند. از این رو، در این تحقیق شدت درگیری (Conflict Intensity) به صورت تعداد کل کشته شدگان مرتبط با درگیری (اعم از غیرنظامی، نظامی و مفقودالاثر شدگان) تقسیم بر جمعیت کل، ضربدر هزار، محاسبه شده است. داده های کشته شدگان از برنامه داده های رویداد جغرافیایی اوپسالا (UCDP GED) گرفته شده است.

نویسندگان سه دسته بندی اصلی از درگیری را بر اساس تعریف UCDP معرفی می کنند: درگیری مبتنی بر دولت (دولت در برابر یک یا چند گروه غیردولتی)، درگیری غیردولتی (میان گروه های قومی، مذهبی یا قبیله ای بدون دخالت دولت) و خشونت یک جانبه (استفاده دولت یا گروه های مسلح سازمان یافته علیه غیرنظامیان).

در روند تعداد درگیری ها از سال 1975 تا 2020 بر اساس این سه دسته مشاهده می شود که درگیری های مبتنی بر دولت همواره بیشترین سهم را داشته اند، اما خشونت یک جانبه از اوایل دهه 2000 روند کاهشی داشته و درگیری های غیردولتی در برخی سال ها افزایش یافته است.

همچنین داده های تلفات ناشی از خشونت سازمان یافته بر اساس نوع درگیری از 1989 تا 2020 نیز نشان می دهد درگیری های مبتنی بر دولت کماکان عامل اصلی مرگ ومیر هستند. داده های تعداد درگیری های مبتنی بر دولت از 1946 تا 2020 هم نشان می دهد که درگیری های درون کشوری (Intrastate) همواره شایع ترین نوع بوده اند، هرچند درگیری های بین المللی شده درون کشوری (Internationalized Intrastate) در دهه اخیر رو به افزایش بوده اند.

برای سنجش توسعه اقتصادی ، تحقیق ما از تولید ناخالص داخلی سرانه (به دلار ثابت 2010) استفاده کرده است. برای سنجش توسعه اجتماعی نیز، دو شاخص امید به زندگی هنگام تولد (بر حسب سال) و سال های مورد انتظار تحصیل (از گزارش توسعه انسانی سازمان ملل) به کار رفته است.

کیفیت نهادی نیز با شاخص اثربخشی دولت از شاخص های حکمرانی جهان سنجیده شده است. داده ها برای 109 کشور در بازه 24ساله (1996 تا 2019) جمع آوری شده و کشورها بر اساس دسته بندی درآمدی بانک جهانی به چهار گروه: کم درآمد (21 کشور)، پایین تر از متوسط درآمد (38 کشور)، بالاتر از متوسط درآمد (29 کشور) و پردرآمد (21 کشور) تقسیم شده اند. داده های آمار توصیفی این چهار گروه نشان می دهد که کشورهای کم درآمد به طور میانگین بالاترین شدت درگیری (0.038 کشته به ازای هر هزار نفر) را دارند درحالی که کشورهای پردرآمد کمترین شدت درگیری (0.002) را تجربه می کنند.

همچنین امید به زندگی در کشورهای کم درآمد به طور میانگین 56 سال و در کشورهای پردرآمد حدود 78 سال است. سال های مورد انتظار تحصیل نیز از 7.9 سال در کشورهای کم درآمد به 15.4 سال در کشورهای پردرآمد افزایش می یابد. این تفاوت های چشم گیر، ضرورت انجام تحلیل تفکیکی بر اساس سطح درآمد را به خوبی نشان می دهد.

برآورد مدل ARDL با استفاده از برآوردگر اثرات ثابت پویا (DFE)، نتایج جالبی را برای کل نمونه (109 کشور) آشکار می کند. در بلندمدت، ضریب شدت درگیری برای رشد اقتصادی منفی 1.675 و در سطح یک درصد معنادار است. یعنی به ازای افزایش یک واحد در شدت درگیری (یک کشته بیشتر به ازای هر هزار نفر)، رشد تولید ناخالص سرانه در بلندمدت حدود 1.68 درصد کاهش می یابد.

به همین ترتیب، شدت درگیری در بلندمدت اثر منفی و معناداری بر امید به زندگی (ضریب منفی 6.518 با معناداری 5 درصد) و سال های تحصیل (ضریب منفی 2.044 با معناداری 5 درصد) دارد. در کوتاه مدت نیز این اثرات منفی هستند اما معناداری آماری کمتری دارند؛ برای نمونه ضریب کوتاه مدت درگیری بر رشد اقتصادی منفی 0.008 است و معنادار نیست.

این الگو نشان می دهد که آسیب های اقتصادی و اجتماعی درگیری معمولا فورا ظاهر نمی شوند بلکه در طول زمان انباشته شده و در بلندمدت به اوج می رسند. به عبارت دیگر، جوامعی که درگیری را تجربه می کنند، سال ها پس از پایان خشونت ها همچنان با کاهش سرمایه انسانی، تخریب زیرساخت های آموزشی و بهداشتی و اختلال در سرمایه گذاری مواجه هستند.

یکی از نکات برجسته این تحقیق، بررسی نقش اثربخشی دولت است. ضریب بلندمدت اثربخشی دولت برای رشد اقتصادی، مثبت و معنادار (0.446 با معناداری یک درصد) است. به همین ترتیب، اثربخشی دولت اثر منفی و معناداری بر امید به زندگی در بلندمدت دارد (ضریب منفی 9.707 با معناداری یک درصد) اما در کوتاه مدت این اثر مثبت و معنادار است.

همچنین برای سال های تحصیل، ضریب بلندمدت اثربخشی دولت مثبت (0.691) اما فقط در سطح 10 درصد معنادار است. این یافته با ادبیات گسترده ای که نشان می دهد کیفیت نهادی خوب، بستر رشد و رفاه را فراهم می کند، همسو است. کشورهایی که دولت اثربخش دارند، می توانند خدمات عمومی (آموزش، بهداشت و زیرساخت) را با کارآیی بالاتری ارائه دهند و در نتیجه حتی در صورت مواجهه با درگیری، تاب آوری بیشتری نشان می دهند.

نکته دیگر مربوط به رشد جمعیت است. در کوتاه مدت، رشد جمعیت اثر منفی و معناداری بر رشد اقتصادی (ضریب منفی 0.741 با معناداری یک درصد) و بر سال های تحصیل (ضریب منفی 2.249 با معناداری یک درصد) دارد، اما اثر مثبت و معناداری بر امید به زندگی در کوتاه مدت (ضریب 4.617 با معناداری یک درصد) نشان می دهد. در بلندمدت، رشد جمعیت اثر مثبت بر هر سه شاخص دارد (برای امید به زندگی ضریب 12.73، برای تحصیل ضریب 2.46 و برای رشد اقتصادی ضریب 0.279) که البته ضریب رشد اقتصادی معنادار نیست.

این نتایج نشان می دهد که در کوتاه مدت، افزایش جمعیت می تواند به دلیل فشار بر منابع ثابت (زمین، سرمایه و امکانات آموزشی) بهره وری را کاهش دهد، اما در بلندمدت اگر اقتصاد انعطاف پذیر باشد، جمعیت بیشتر می تواند از طریق تخصص گرایی، صرفه های مقیاس و نوآوری، به رشد کمک کند.

اثر مثبت رشد جمعیت بر امید به زندگی نیز احتمالا به این دلیل است که در سطح جهانی، افزایش جمعیت عمدتا ناشی از بهبود شرایط بهداشتی و کاهش مرگ ومیر است، نه صرفا افزایش موالید.

ضرایب جمله تصحیح خطا (EC term) در هر سه معادله، یعنی رشد اقتصادی، امید به زندگی و تحصیل، منفی و معنادار هستند. این ضرایب نشان می دهند که هر سال به ترتیب حدود 2.93درصد، 2.95٪ و 7.07٪ ازعدم تعادل ایجادشده در سال قبل، تعدیل شده و به سمت تعادل بلندمدت حرکت می کند.

به عبارت دیگر، زمان لازم برای بازگشت به تعادل پس از یک شوک (مانند بروز درگیری) برای رشد اقتصادی و امید به زندگی حدود 34 سال و برای تحصیل حدود 14 سال است. این ارقام نشان می دهد که آثار منفی درگیری بسیار پایدار و دیرپا هستند و جوامع آسیب دیده دهه ها زمان نیاز دارند تا به سطح قبل از درگیری بازگردند.

یکی از مهم ترین مشارکت های مقاله، تخمین مدل به طور جداگانه برای چهار گروه درآمدی است. نتایج این تخمین ها در مقاله ارائه شده است. در تحقیق ما مشاهده شد که تاثیر منفی شدت درگیری بر رشد اقتصادی در تمام گروه های درآمدی دیده می شود، اما این تاثیر فقط برای کشورهای کم درآمد (LIC) و کشورهای با درآمد بالاتر از متوسط (UMIC) معنادار است.

برای کشورهای کم درآمد، ضریب بلندمدت درگیری بر رشد اقتصادی منفی 1.58 (در سطح معناداری یک درصد) و برای کشورهای بالاتر از متوسط، منفی 3.21 (معنادار در سطح 10 درصد) است. جالب است که برای کشورهای با درآمد پایین تر از متوسط و پردرآمد، ضریب منفی است اما معنادار نیست.

این یافته نشان می دهد که کشورهای بسیار فقیر و نیز کشورهای با درآمد متوسط رو به بالا (مانند بسیاری از کشورهای در حال توسعه صنعتی) بیشترین آسیب را از نظر افت تولید ناخالص در اثر درگیری متحمل می شوند. احتمالا کشورهای بسیار فقیر به دلیل ضعف نهادی و وابستگی شدید به منابع طبیعی، و کشورهای با درآمد متوسط به دلیل یکپارچگی بیشتر در تجارت جهانی و حساسیت سرمایه گذاری، در برابر درگیری شکننده ترند.

در مورد امید به زندگی، نتایج آشکارتر است. در بلندمدت، شدت درگیری اثر منفی بر طول عمر شهروندان در کشورهای کم درآمد (ضریب 4.31 با معناداری 10 درصد) و کشورهای پایین تر از متوسط درآمد (ضریب منفی 18.27 با معناداری 5 درصد) دارد. برای کشورهای بالاتر از متوسط، ضریب منفی (58.88) است اما به دلیل خطای استاندارد بسیار بزرگ معنادار نیست.

برای کشورهای پردرآمد نیز ضریب منفی (2.44) و معنادار نیست. به بیانی ساده، هرچه کشوری ثروتمندتر باشد، درگیری تاثیر کمتری بر امید به زندگی شهروندانش می گذارد. دلیل این امر را می توان در دسترسی بهتر به خدمات بهداشتی حتی در زمان درگیری، وجود زیرساخت های مقاوم تر و ظرفیت بالاتر دولت برای تامین امنیت نسبی و خدمات اورژانس جست وجو کرد.

برای سال های مورد انتظار تحصیل، الگوی مشابهی دیده می شود. در کشورهای کم درآمد، شدت درگیری اثر منفی و معنادار (ضریب 3.89 با معناداری 5 درصد) بر تحصیل دارد. در کشورهای با درآمد پایین تر از متوسط و پردرآمد، اثر منفی آن تقریبا نصف می شود اما معنادار نیست.

در کشورهای با درآمد بالاتر از متوسط، جالب است که ضریب وارد محدوده مثبت می شود هرچند معنادار نیست. این یافته مثبت (هرچند غیرمعنادار) برای کشورهای با درآمد بالاتر از متوسط ممکن است به این دلیل باشد که در این گروه، درگیری ها اغلب کوتاه مدت و محدود به مناطق مرزی است و حتی گاهی سرمایه گذاری در آموزش را به عنوان اولویت ملی افزایش می دهد (اثر جانشینی).

اما برای کشورهای کم درآمد، درگیری ها معمولا بلندمدت، فراگیر و همراه با تخریب مستقیم مدارس، از کار دست کشیدن معلمان و افزایش کار کودکان است. دیواکار (2015) و گیتز و همکاران (2012) نیز نشان داده اند که درگیری در کشورهای فقیر آفریقایی و آسیایی، تجمع سرمایه انسانی را برای یک نسل کامل مختل می کند.

اثربخشی دولت در سطح گروه های درآمدی نیز بررسی شده است. در کشورهای کم درآمد، اثربخشی دولت در بلندمدت اثر مثبت و معنادار بر رشد اقتصادی (0.615) و تحصیل (2.15) دارد، اما اثر منفی (و کمی معنادار) بر امید به زندگی (2.171) دارد. در کشورهای پایین تر از متوسط، اثربخشی دولت در بلندمدت اثر منفی معنادار بر امید به زندگی (29.29) دارد که دور از انتظار به نظر می رسد که می توان آن را به دلیل هم خطی با متغیرهای دیگر یا وجود موارد پرت نسبت داد.

در مجموع، نویسندگان مطرح می کنند که تعامل بین کیفیت نهادی و درگیری پیچیده است و شواهد محکمی مبنی بر اینکه دولت اثربخش بتواند پیامدهای منفی درگیری را کاهش دهد، یافت نشده است. به عبارت دیگر، کیفیت نهادی بیشتر بر پیشگیری از بروز درگیری موثر است تا بر کاهش آثار آن پس از وقوع.

در پایان این بخش، به ضریب تصحیح خطا در گروه های مختلف اشاره می شود. کشورهای کم درآمد سریع ترین تعدیل را در معادله رشد اقتصادی نشان می دهند (ضریب منفی 0.0706، یعنی سالانه 7.06 درصدعدم تعادل برطرف می شود). این یعنی اقتصاد کشورهای فقیر پس از یک شوک، سریع تر به سمت تعادل برمی گردد؛ احتمالا به دلیل پایه اقتصادی کوچک و انعطاف پذیری بیشتر بخش غیررسمی. اما در مقابل، کشورهای پردرآمد سریع ترین تعدیل را در امید به زندگی (ضریب منفی 0.0755) و تحصیل (ضریب منفی 0.1212) دارند که نشان می دهد سیستم های بهداشتی و آموزشی آن ها پس از بحران، به لطف نهادهای قوی، سریع تر بازیابی می شوند.

در جمع بندی یافته ها، تحقیق ما به روشنی نشان می دهد که درگیری مسلحانه یک ترمز بزرگ برای توسعه پایدار است، اما شدت این ترمز در کشورهای فقیر چندین برابر کشورهای ثروتمند است. سیاستگذاران در کشورهای کم درآمد باید پیشگیری از درگیری را در صدر اولویت های خود قرار دهند، زیرا هزینه بازسازی و جبران عقب ماندگی تحصیلی و بهداشتی بسیار سنگین و زمان بر است.

همچنین کمک های بین المللی باید به سمت کشورهای آسیب دیده فقیر هدایت شود، اما با آگاهی از محدودیت ظرفیت جذب کمک در این کشورها (به دلیل فساد یا ضعف نهادی). تقویت اثربخشی دولت، مبارزه با فساد و اطمینان از دسترسی عادلانه به خدمات پایه (آموزش، بهداشت، حمایت اجتماعی) می تواند هم احتمال بروز درگیری را کاهش دهد و هم تاب آوری جامعه را در برابر خشونت افزایش دهد.

نکته مهم دیگر اینکه اثرات بلندمدت درگیری بر سرمایه انسانی (کاهش امید به زندگی و تحصیل) حتی از اثرات آن بر تولید ناخالص داخلی پایدارتر و مخرب تر است. بنابراین هرگونه برنامه بازسازی پس از جنگ باید دهه ها افق زمانی داشته باشد و بر بازسازی مدارس، بیمارستان ها و حمایت های روانی-اجتماعی متمرکز شود، نه صرفا بر بازسازی فیزیکی زیرساخت ها.

در نهایت، این پژوهش تاکید می کند که شاخص شدت درگیری (نسبت کشته به جمعیت) ابزار سنجش دقیق تری نسبت به آستانه مطلق هزار کشته است و استفاده از آن در مطالعات آینده می تواند تصویر واقع بینانه تری از هزینه های انسانی و اقتصادی جنگ ارائه دهد.

منبع:

Le, Thai-Ha, Manh-Tien Bui, and Gazi Salah Uddin. Economic and social impacts of conflict: A cross-country analysis. Economic Modelling 115 (2022): 105980.