زهیر مرشدی صایین، مدیر راهکارهای اینترنت اشیا فناپ زیرساخت، در یادداشتی نوشت: سال 1962، جهان 13 روز را در آستانه یک جنگ هسته ای تمام عیار سپری کرد. بحران موشکی کوبا، نزدیک ترین لحظه تاریخ به فاجعه ای جهانی بود. جان اف. کندی، رییس جمهور وقت آمریکا، با حداقل اطلاعات و حداکثر فشار، تصمیماتی می گرفت که می توانست سرنوشت میلیون ها انسان را تعیین کند. اما آیا او شش ماه پیش از آن بحران می دانست که چه اتفاقی در راه است؟ آیا ابزاری داشت که می توانست رفتار خروشچف را در واکنش به محاصره دریایی شبیه سازی کند؟

این همان پرسشی است که آروید بل، دانشمند علوم سیاسی سابق دانشگاه هاروارد و بنیان گذار شرکت انادیر هُرایزن، با سامانه نورث استار به دنبال پاسخ دادن به آن است. بل که در مصاحبه ای گفته است: می خواهم شبیه سازی کنم چه چیزی جهان را می شکند. نمی خواهم جهان را بشکنم ، معتقد است که هوش مصنوعی می تواند انقلابی در پیشگیری از جنگ ها ایجاد کند.

در جهان امروز که تنش های ژئوپلیتیکی از خاورمیانه تا شرق اروپا در حال گسترش است، فناوری های نوین فرصتی بی سابقه برای پیشگیری از درگیری های مسلحانه فراهم آورده اند. پلتفرم نورث استار که پروفسور سابق هاروارد، آروید بل و با همکاری فیزیکدان برنده جایزه نوبل، فرنک دالنوکی-ورش، در شرکت انادیر هُرایزن توسعه داده است، نمونه ای از نسل جدید ابزارهای فناوری صلح محسوب می شود.

این سامانه با ایجاد همزادهای دیجیتالی از رهبران جهان، رفتار آن ها را در سناریوهای مختلف بحرانی شبیه سازی کرده و به سیاست گذاران امکان می دهد پیش از وقوع بحران، پیامدهای تصمیمات خود را پیش بینی کنند. این مقاله به بررسی معماری فنی، کاربردهای عملی، دستاوردهای مستند و چالش های پیش روی این سامانه می پردازد و چشم انداز استفاده از هوش مصنوعی در دیپلماسی پیشگیرانه را ترسیم می کند.

هسته اصلی سامانه نورث استار، ایجاد همزاد دیجیتالی از رهبران جهان است. همزاد دیجیتالی یا دوقلوی دیجیتال یک نسخه مجازی و زنده از یک پدیده واقعی است که پیوسته با داده های واقعی به روز می شود و رفتار نمونه واقعی را شبیه سازی می کند. اگر بخواهیم خیلی ساده بگوییم: انگار از یک دستگاه، ساختمان، کارخانه یا حتی یک انسان، یک همزاد داخل دنیای دیجیتال ساخته باشیم که همیشه در حال دنبال کردن وضعیت نسخه واقعی است.

حالا این فناوری در سامانه نورث استار برای نخستین بار در مقیاس وسیع برای شبیه سازی رفتار بازیگران ژئوپلیتیک بکار گرفته شده است، بگونه ای که برای هر رهبر خاص یک مدلی محاسباتی در قالب همزاد دیجیتالی ساخته می شود که شخصیت، الگوهای تصمیم گیری، محدودیت های شناختی و حتی عوامل فیزیولوژیک مانند کمبود خواب را در خود جای می دهد.

این سیستم از الگوریتم های پیشرفته یادگیری ماشین و مدل های ریاضی استفاده می کند که هزاران متغیر را تحلیل می کنند: از وضعیت جسمی و شخصیت فرد گرفته تا محیط سیاسی، اجتماعی و اقتصادی پیرامون او.

نورث استار می تواند همزمان هزاران شبیه سازی را اجرا کند، که هر یک از آن ها نسخه های ظریف و متفاوت یک سناریو را بررسی می کند. برای مثال، این سیستم می تواند بررسی کند که چگونه پاسخ یک رهبر تغییر می کند اگر دیر به جلسه برسد یا اطلاعات را در ترتیبی متفاوت دریافت کند، زیر فشار رسانه های داخلی باشد یا دچار کمبود خواب شده باشد. رابط کاربری این سامانه به گفته طراحان آن، شبیه یک بازی رایانه ای کلاسیک است و متن های مفصلی را نمایش می دهد که توالی رویدادها را در دنیای شبیه سازی شده توصیف می کنند.

تحلیلگران معتقدند این سامانه می تواند به سیاست گذاران کمک کند پیامدهای اقدامات نظامی مختلف را پیش از اجرا ارزیابی کنند و این احتمال هست که نورث استار برای شبیه سازی سناریوهای مختلف حمله امریکا و اسراییل به ایران نیز بکار گرفته شده باشد.

یکی از مهم ترین موارد استفاده مستند از نورث استار، شبیه سازی پیامدهای اعمال منطقه پرواز ممنوع بر فراز اوکراین در سال2022 بود. این سامانه پیش بینی کرد که چنین اقدامی با 60 درصد احتمال منجر به تشدید بیشتر درگیری از سوی روسیه خواهد شد.

جالب تر آنکه نورث استار نه تنها یک عدد ارائه داد، بلکه یک گزارش اطلاعاتی شبیه سازی شده از سرویس اطلاعات خارجی روسیه نیز تولید کرد که اقدامات احتمالی روسیه در سناریوی تشدید را شرح می داد. متن این گزارش به این صورت بود: طی 24 ساعت گذشته، حملات دقیقی را علیه تمرکز نیروهای دشمن و تجهیزات نظامی انجام داده ایم و انبارهای مهمات، مراکز ارتباطی و زیرساخت ها را منهدم کرده ایم.

بل معتقد است که اگر کندی در سال 1962 به ابزاری مانند نورث استار دسترسی داشت، به جای 13 روز، شش ماه فرصت برای پاسخ گویی به بحران می داشت. این ادعا نشان دهنده جاه طلبی اصلی سامانه است: تبدیل واکنش به بحران به پیش گیری از بحران از طریق هشدار زودهنگام.

یکی از قابلیت های منحصربه فرد نورث استار، شناسایی این موضوع است که کدام رهبران ممکن است در شرایط بحرانی به کانال های ارتباطی مخفی و غیررسمی توجه داشته باشند. این اطلاعات برای دیپلمات ها و میانجی گران ارزش حیاتی دارد.

انادیر هُرایزن در حوزه ای فعالیت می کند که بتازگی فناوری صلح نام گرفته است. برایان آبرامز، یکی از سرمایه گذاران این شرکت، چشم انداز توسعه این حوزه را با روند توسعه فناوری اقلیم در یک دهه پیش همانند می داند: فناوری صلح به دنبال بازاری عظیم است. اگر به فناوری اقلیم نگاه کنید، یک دهه پیش این فضا بسیار کوچک بود و حتی به این نام خوانده نمی شد. امروز سالانه حدود 50 میلیارد دلار در فناوری اقلیم سرمایه گذاری می شود.

بر پایه گزارش موسسه اقتصاد و صلح، هزینه جنگ ها برای اقتصاد جهانی در سال 2023 حدود 19 تریلیون دلار بوده است - معادل ده برابر تولید ناخالص داخلی اسپانیا. این رقم نشان دهنده پتانسیل عظیم اقتصادی ابزارهایی است که می توانند از وقوع درگیری ها پیشگیری کنند.

انادیر هُرایزن این سامانه را افزون بر دولت ها و سازمان های دیپلماتیک، به مدیران ریسک شرکتی نیز پیشنهاد می کند. این مدیران می توانند اثرات ناآرامی های سیاسی و اجتماعی بر کسب وکار خود را شبیه سازی کنند و ماه ها پیش از وقوع بحران، برنامه های کاهش ریسک را اجرا کنند.

با وجود ظرفیت های امیدوارکننده نورث استار در تحلیل بحران ها و پیش بینی احتمال وقوع جنگ، این فناوری با پرسش ها و نگرانی های جدی روبه روست. هرچه نقش هوش مصنوعی در تصمیم سازی های امنیتی پررنگ تر می شود، مسئله اعتماد، شفافیت، مسئولیت پذیری و امکان خطا اهمیت بیشتری پیدا می کند. به همین دلیل، منتقدان معتقدند چنین سامانه هایی نباید تنها بعنوان ابزارهای نجات بخش دیده شوند، بلکه باید پیامدهای سیاسی، اخلاقی و امنیتی استفاده از آن ها نیز با دقت بررسی شود.

1. خطر اتکای بیش از حد

یکی از جدی ترین نگرانی ها درباره سامانه هایی مانند نورث استار، اتکای افراطی سیاست گذاران به پیش بینی های هوش مصنوعی است. منتقدان هشدار می دهند که دولت ها ممکن است بر اساس پیش بینی های غلط، تصمیمات شتابزده و حتی فاجعه باری اتخاذ کنند که خود آغازگر جنگی باشد که قصد جلوگیری از آن را داشتند.

2. ماهیت مبهم فناوری و منابع مالی

برخی از منتقدان نسبت به ماهیت غیرشفاف این فناوری و منابع مالی آن ابراز نگرانی کرده اند. این نگرانی وجود دارد که سرمایه گذاران این حوزه ممکن است ارتباطاتی با صنایع دفاعی داشته باشند و اهداف پشت این فناوری صرفاً بشردوستانه نباشد.

3. محدودیت های ذاتی پیش بینی

خود بل نیز اذعان دارد که نورث استار آینده را 100درصد دقیق پیش بینی نمی کند، بلکه بر اساس مدل ها احتمالات را ارزیابی می کند. سوال اساسی این است که آیا خطای پیش بینی در چنین حوزه حساسی می تواند قابل قبول باشد؟

4. خطر سو استفاده

همان ابزاری که برای پیشگیری از جنگ طراحی شده، در صورت افتادن به دست رژیم های تهاجمی می تواند برای توجیه اقدامات نظامی استفاده شود. یک کشور می تواند با استناد به پیش بینی های سامانه (که احتمالاً قابل دستکاری هم هستند) آغاز یک درگیری را توجیه کند.

توجه به این نکته ضروری است که نام نورث استار برای دو سامانه کاملاً متفاوت بکار رفته است که نباید با یکدیگر اشتباه شوند: سامانه نورث استار وزارت خارجه آمریکا که در آوریل 2024 راه اندازی شد، صرفه جویی 180.000 ساعت کاری در سال را برای تیم های دیپلماسی عمومی به همراه داشته و به گفته سفیر اریک گارستی، حدود 80 تا 90 درصد از زمان افسران ما را آزاد کرده است. این سامانه بیشتر بر تحلیل داده های موجود تمرکز دارد تا شبیه سازی رفتاری.

توسعه دهنده انادیر هُرایزن (بخش خصوصی) تیم داخلی وزارت خارجه آمریکا

کاربرد اصلی شبیه سازی و پیش بینی جنگ آگاهی موقعیتی و تحلیل داده های جهانی

کاربران دیپلمات ها، سیاست گذاران، مدیران ریسک بیش از 100.000 کاربر در 200 کشور

قابلیت ویژه همزادهای دیجیتالی رهبران پشتیبانی از 100+ زبان

سامانه نورث استار نشان دهنده جهشی کیفی در کاربرد هوش مصنوعی برای اهداف بشردوستانه است. با وجود چالش های جدی - از خطر اتکای بیش از حد تا نگرانی های مربوط به شفافیت - نمی توان پتانسیل تحول آفرین آن را نادیده گرفت. در جهانی که هزینه های جنگ به 19 تریلیون دلار در سال رسیده است، هر ابزاری که بتواند حتی یک درگیری را پیشگیری کند، ارزش سرمایه گذاری دارد.

آینده نشان خواهد داد که آیا نورث استار به وعده خود برای تبدیل واکنش به بحران به پیشگیری از بحران عمل می کند یا اینکه خود به ابزاری برای توجیه منازعات جدید تبدیل می شود. آنچه مسلم است، ورود هوش مصنوعی به عالی ترین سطوح تصمیم گیری ژئوپلیتیک، تحولی برگشت ناپذیر است و جامعه جهانی باید هرچه سریع تر چارچوب های اخلاقی و نظارتی مناسبی برای این فناوری تدوین کند.

آروید بل آینده ای را تصور می کند که در آن ابزارهایی مانند نورث استار به ابزاری استاندارد در زرادخانه دیپلماتیک کشورها تبدیل شوند. او می گوید: من می خواهم شبیه سازی کنم چه چیزی جهان را می شکند… و ادامه می دهد ما از نام انادیر الهام می گیریم تا بگوییم: بسیار خب، عملیات انادیر بعدی را زودتر شناسایی خواهیم کرد. (انادیر نام رمز استقرار موشک های بالستیک شوروی در کوبا در سال 1962 بود.)